قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن استانادا اتاپ ءوتۋ سالتاناتىنا الىس-جاقىن شەتەلدەگى قانداستارىمىز دا كوپ كەلدى. ولاردىڭ ءبىرى – شەتەلدىك قازاق عالىمى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ايگىلى ورحون ەسكەرتكىشتەرىن يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن عىلىمي اينالىسقا ەنگىزۋگە اتسالىسقان، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن» قازاق تىلىنە اۋدارىپ، ونى تۇركى شەجىرەلەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ 50 جىل بويى زەرتتەگەن، سونىمەن قاتار «قازاق قاۋىمى»، «موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تاريحى»، «كەرەيلەر كەرۋەنى» تاريحي زەرتتەۋلەرى، «ۇرپاعىڭ ۇزىلمەسىن» رومان-تريلوگياسىنىڭ جانە ت.ب. ادەبي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى، موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، پروفەسسور، جازۋشى، تۇركولوگ يسلام قابىش ۇلى. يسلام اعامىز تۇركىتەكتەس 230 ميلليون حالىقتىڭ سوڭعى 2200 جىلداعى تاريحىن سارالاپ، «تۇران الەمى» اتتى ەڭبەك جازعان. وسى ەڭبەگى ءۇشىن وعان «الەم تاريحشىسى» اتاعى بەرىلگەن جانە ونىڭ «موڭعوليا عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» اتاعى بار. مەرەيتوي كۇندەرىندە بىزگە وسى اعامىزدان سۇحبات الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

– ءسىز قازاقستانمەن عىلىمي تۇرعىدا تىعىز بايلانىستا بولساڭىز دا ءوزىڭىزدىڭ ءومىرىڭىز تۋرالى مۇنداعى قانداستارىڭىز جاقىن بىلمەيدى. سوندىقتان، ءوز ءومىرىڭىز تۋرالى قىسقاشا اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز…

– مەن موڭعوليانىڭ باي ولكە ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقپىن. قازاقتار التايدىڭ ارعى، بەرگى بەتىندەگى تۋعان جەرىندە الما-كەزەك كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە، اباق كەرەيدىڭ جانتەكەسىنەن شىققان ءبىزدى كوبەش دەگەن باتىر بابامىز قوبدا وزەنىنىڭ بەتىنە قونىستاندىرعان ەكەن. بۇل كەيىن موڭعوليانىڭ جەرى دەپ تانىلدى عوي. 1924 جىلى موڭعوليادا سوسياليستىك مۇراتتى ۇستانعان حالىق وكىمەتى ورناعانىن بىلەسىزدەر. ونىڭ باسى-قاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل كومينتەرننىڭ وكىلى بولىپ تۇرار رىسقۇلوۆ اعامىز ءجۇردى. موڭعول ەلىنىڭ مانجىلەر بيلەگەن زامانىندا سالىنعان داحۇرەە دەيتىن قالاسىن استانا ەتىپ، اتاۋىن «ۋلاان باتىر» دەپ وزگەرتۋگە ۇلەس قوسقان دا سول اعامىز. «ۋلاان باتىر» دەگەننىڭ ماعىناسى «قىزىل باتىر» دەگەن ءسوز. ونى ءقازىر قازاقتار «ۇلان-باتىر» دەپ جازىپ ءجۇر.

مەن باي ولكەدە 1941 جىلى ومىرگە كەلگەن ەكەنمىن، ال ولكەنى قازاق اۆتونومياسى سياقتى ەتىپ 1940 جىلى قۇرعان. ول كەزدە موڭعوليانىڭ ۇكىمەت باسىندا باتىر اتاعىن ەكى مارتە العان مارشال ح.چويبالسان وتىرعان. مىنە، وسى كىسىنىڭ شاراپاتىمەن قازاق ولكەسى ءوز الدىنا ايماق بولىپ قۇرىلدى. ءقازىر ول موڭعوليانىڭ 21 ايماعىنىڭ ءبىرى، 13 سۇمىننان (اۋدان) تۇرادى. ءبىز اكەمىز قابىشتان ءۇش بالا: ەكى ۇل، ءبىر قىز تارايمىز. ۇلكەن اپايىمىز رابيعا سەنگەل سۇمىندا ءومىر بويى ساۋىنشى بولىپ ىستەگەن كوپ بالالى انا. ال ءىنىم پۋشكەي ماسكەۋدەگى تيميريازيەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن بىتىرگەن مامان. كەيىن سول ماسكەۋدەن جوعارى پارتيا مەكتەبىن دە ءبىتىرىپ، موڭعوليانىڭ دورنوگوۆ جانە حوبدا ايماقتارىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى سياقتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى.

ءوزىم 1947 جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادىم. ول كەزدە بىزدەگى وقۋدىڭ ءبارى قازاقستان مەكتەبىنىڭ باعدارلاماسىمەن بولاتىن. سوندىقتان، قازاقستاندى دا، ونىڭ وقۋلىققا ەنگىزىلگەن شىعارماشىلىق ادامدارىن دا جاقسى بىلدىك. بۇل ءۇردىس 1986 جىلعا دەيىن جالعاستى، تەك 1987 جىلدان كەيىن عانا بىزدەگى مەكتەپتەر باسقا باعدارلامامەن وقۋعا اۋىس­تى. وسىعان 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ اسەرى بولدى عوي دەيمىن. ول كەزدە موڭعوليا بيلىگى كرەمل تۇشكىرىپ قالسا، «جارەكىم» دەپ وتىراتىن ەدى عوي. 1987 جىلى كوكپ وك «قازاق ۇلتشىلدىعى تۋرالى» دەگەن قاۋلى الۋىمەن بىزدە دە قازاقتارعا دەگەن كوزقاراس وزگەرگەن سياقتى بولدى.

بالا كۇنىمدە قوزى جايىپ جۇرگەن ۇساق بالالارعا اعايىنىمىزدىڭ ءۇشىنشى سىنىپتى بىتىرگەن بالاسى ولەڭ وقىدى. الگىگە قىزىعىپ كەتىپ، تاعى دا ايتشى، بىزگە دە ۇيرەتشى دەسەك، سەندەر ۇيرەنە المايسىڭدار، حات تانىمايتىن ادام ۇقپايدى دەپ كەكىرەيەدى. سوندا دا سوڭىنان قالماي، قايتا-قايتا ايتقىزىپ، جاتتاپ الدىق. بۇل ابايدىڭ «قىس» دەگەن ولەڭى ەكەن. ءبىراق اۆتورىنىڭ كىم ەكەنىندە ءبىزدىڭ شارۋامىز جوق، تەك سوزدەرىنىڭ قۇدىرەتى باۋراپ الدى. «اق كيىمدى دەنەلى، اق ساقالدى، سوقىر مىلقاۋ تانىماس ءتىرى جاندى. ءۇستى-باسى اق قىراۋ، ءتۇسى سۋىق، باسقان جەرى سىقىرلاپ كەلىپ قالدى». قىستىڭ ءارى مىلقاۋ، ءارى ديۋ-پەرى سىقىلدى قورقىنىشتى قالپىن قالاي ادەمى سۋرەتتەگەن. مەكتەپكە وقۋعا تۇسكەن سوڭ تەك وسىندايلاردى ۇيرەتەدى ەكەن عوي دەپ تۇسپالدايمىن. وسى ولەڭگە قۇشتارلىق مەنى مەكتەپكە تارتتى دا تۇردى. سول جىلى اپەكەم رابيعا مەكتەپكە باراتىن ەدى، جاسىم تولماسا دا مەن دە بارامىن دەپ بەزىلدەپ قالدىم. الايدا مەنى جاسى تولمايدى دەپ المادى. بۇعان سىرەسكەن اكە-شەشەم رابيعانى دا مەكتەپكە بەرمەي قويدى. سودان مۇعالىمدەردىڭ ءوزى كەلىپ، ەكەۋمىزدى دە مەكتەپكە الىپ، ينتەرناتقا ورنالاستىردى عوي.

– وسكەن ورتاڭىزدا تىلگە، ادەبيەتكە، تاريحقا دەگەن ماحاببات قانداي ەدى؟

– مەن تۋىپ-وسكەن ورتادا ولەڭ، جىر-داستاندار كوپ ايتىلاتىن. ول كەزدە راديو-تەليەۆيزور دەگەن جوق. كىتاپ وقيتىن ادامدار دا شامالى، سوندىقتان كوڭىل كوتەرگىسى كەلگەن ادامدار ولەڭ، جىر ايتاتىن ادامداردى ىزدەيدى. اۋىلىمىزدا ءابىلقاس دەگەن شەجىرە اقساقال بولدى. سول «قىز جىبەك»، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «ەڭلىك – كەبەك»، «قالقامان – مامىر»، «ارقالىق» جانە ت.ب. سياقتى جىرلاردى ۇزاق تاڭعا تالماي ايتىپ بەرە الاتىن. تاريحي اڭگىمەلەر مەن شەجىرەلەردى دە سول ايتىپ، ۇعاتىن جاستاردىڭ بارىنە بىلگىزىپ وتىراتىن. ابىلاي حان تۋرالى اڭگىمەلەردى، ءاز جانىبەك پەن اقىر جانىبەككە دەيىنگى باتىرلاردىڭ ەرلىگىن، بۇقار، ۇمبەتەي سياقتى جىراۋلاردىڭ سوزدەرىن دە بىزگە وسى ابەڭ بىلگىزدى. ءوزى ءبىزدىڭ ۇلى اتامىز جەڭسىكبايدىڭ قاسىنا ەرىپ، بويىنداعى بارلىق ونەرىن سودان سىڭىرگەن ەكەن. جەكەڭنىڭ ءوزى اقىن، سال-سەرى بولعان ادام. ول تۋرالى اقىت قاجى ءۇرىمجى ۇلى دەگەن بەلگىلى اقىننىڭ: «جەكەڭدەي جەل سوزىنەن سامال ەسكەن، كىم بار ەدى وراق تىلدە ودان وتكەن…» دەگەن جىر جولدارى قالعان.

مىنە، سونىڭ ءبارىن بىزگە ءابىلقاس اتامىز ءبىلدىرىپ، اڭگىمەلەپ، جىرلاپ بەرۋشى ەدى. سولاردىڭ ءبىرازىن ءبىز دە جاتتاپ، قىزىعىپ ايتىپ جۇرەتىن ەدىك. مەنىڭ ولەڭ-جىرعا، سوزگە، تاريحقا، كوپ بىلمەككە دەگەن ماحابباتىمدى العاش وسى كىسى وياتتى دەسەم، ارتىق ەمەس. ال ءوز اكەم قابىش مارقۇم جىلقى باققاننان ارتىق ونەرى جوق ەدى، الايدا جىلقىنىڭ سىرىن جاقسى بىلەتىن. ولارعا ات قويعىشتىعى دا ەرەكشە بولاتىن. اكەم اتاپ كەتكەن «سۇركوجەك»، «ەلپەك سۇر»، «قۋلىق قۇلا» سياقتى اتاۋلار سول جىلقىعا جابىسا كەتەتىن.

– تۋعان جەر، اتامەكەن قازاقستان تۋرالى قاشان ەستىدىڭىز؟ بارعىڭىز كەلگەن جوق پا؟

– مەكتەپ باعدارلاماسى قازاقستاندىكى بولعانىمەن، ءبىزدىڭ وتانىمىز – موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسى دەپ وقىتتى عوي. ءوزىمىزدىڭ قازاق ەكەنىمىزدى بىلگەنىمىزبەن ءبىز ءوز وتانىمىزدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ ۇقتىق. قازاقستان تۋرالى العاش رەت ءۇشىنشى سىنىپتا جۇرگەندە ەستىدىم. مەكتەپتەگى كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ، قويىلاتىن كونسەرتتەردەن قالمايتىنمىن. سونداعى ونەرىم – ولەڭ وقۋ. ابايدىڭ «قىس» تۋرالى ولەڭىن ناشىنە كەلتىرىپ، قيمىلمەن ايتامىن. مىسالى، «ۇشپاداي بوركىن كيىپ وقشىرايتىپ، باسىن سىلىكسە قار جاۋىپ، مازاڭدى الدى» دەگەندە ەكى قولىمدى باسىما اپارىپ، بورىك قىلىپ كيگىزىپ، ودان باسىمدى سىلكىپ، تۇسكەن قاردى كورسەتەتىن قيمىلدار جاسايمىن. وتىرعاندار سونىڭ بارىنە ءماز بولىپ، مەنى ساحناعا قايتا-قايتا شاقىرادى. «رەپەرتۋارىمداعى» ەكىنشى ولەڭ دە ابايدىكى. بۇل جولى اقىلمان اقساقالدىڭ وبرازىنا ەنىپ، «عىلىم تاپپاي ماقتانبانى» ءدال ءبىر ابىزداي كۇڭىرەنىپ ايتامىن. قارشاداي بالانىڭ بۇل قىلىعىنا دا تىڭدارماندار ءماز بولادى.

ءبىر كۇنى شەتەلدەن قوناقتار كەلىپ، سولاردىڭ الدىندا كونسەرت قويدىق. سوڭىن الا كەزەگىم كەلگەن ماعان مۇعاليمام: «قازاقستاننان قوناق وتىر، جۇرەكسىنبەي، ادەمىلەپ، ناقىشىنا كەلتىرىپ وقى»، دەدى. ءبىراق ول كەزدە ۇيالۋ، قىمسىنۋ دەگەن سياقتىلاردى بىلە قويمايتىن كەزىم عوي، قىلتيىپ ساحناعا شىعا كەلىپ، ابايدىڭ ولەڭدەرىن ءوزىم بىلەتىن ناقىشپەن ايتىپ بەردىم. ەل دۋ قول شاپالاقتاپ، قۇرمەت كورسەتىپ جاتىر. ساحنا شىمىلدىعىنىڭ ساڭلاۋىنان قاراسام، ءدال الدىندا وتىرعان زور دەنەلى بىرەۋ ورىندىعىنان ۇشىپ كەتە جازداپ، الاقانىن قاتتى سوعىپ وتىر. «ە، الگى قازاقستان دەگەنى وسى ەكەن عوي»، دەپ ويلادىم دا قويدىم. تۇندە ينتەرناتتا شىرت ۇيقىدا جاتسام، باعاناعى مۇعاليمام القىنىپ كەلىپ، جۇلقىلاپ وياتىپ جاتىر. «ويباي، يسلام، ءجۇر تەزىرەك، باعاناعى قوناقتار سەنى الىپ كەل، ولەڭىن تاعى ءبىر رەت ەستيمىز»، دەپ جاتىر دەيدى. سويتسەم، «قازاقستان» دەپ وتىرعان قوناق اعا سەمەي ەت-كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى ەكەن. ول كەزدە بۇل كومبينات موڭعوليادان دا مال الىپ، ەتىن وڭدەيدى عوي. سونىڭ جۇمىستارىمەن بىزگە كەلگەن بولىپ شىقتى.

مەنى دەدەكتەتىپ اپارىپ، قوناقتاردى كۇتىپ جاتقان ۇلكەن زالعا كىرگىزىپ جىبەردى. ۇستەلدىڭ ءۇستى اس مازىرىنە تولىپ تۇر، اراق-شاراپ تا سۋشا اعىلۋدا. مەنى الىپ كەلگەن مۇعاليمام نومەرىمدى جاريالاپ ەدى، مەن ورىندىقتىڭ ۇستىنە شىعىپ، «قىستى» تاعى دا ناشىنە كەلتىرىپ ايتىپ بەردىم. الگى «قازاقستانىم» دەگەن اعام ورنىنان اتىپ تۇرىپ، بەتىمنەن ءسۇيىپ جاتىر، ءسۇيىپ جاتىر. قىسقاسى، سول جەردەن ۇلكەن سىيلىقتار بەرىپ، زور قۇرمەتپەن اتتاندىردى. سودان بەرى مەنىڭ جۇرەگىمدە «قازاقستان» دەگەن الىپ، جومارت، كەڭ پەيىلدى اعا ەكەن دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى… مىنە، مەنىڭ «قازاقستاندى» العاش كورگەنىم وسىلاي بولدى. وسە كەلە ارينە، قازاقستان تۋرالى تۇسىنىگىمىز ارتىپ، تانىمىمىز كەڭەيدى. ءتىپتى، «قازاق ءتىلى» مەن ادەبيەتتەن بەرەتىن كەيبىر مۇعالىمدەرىمىز الماتىدان وقىپ كەلگەندەر بولىپ شىقتى. الىستان ساعىمداي بولىپ بۇلدىرايتىن قازاقستاننىڭ ايگىلى ادامدارى تۋرالى اقيقات پەن اڭىزدار دا سان تۇسكە بويالىپ، قۇبىلىپ جەتىپ جاتاتىن. بارلىق باسپا ءسوز قۇرالدارى دا بىزگە بوگەتسىز كەلىپ تۇردى. قازاق جازۋشىلارى ءسابيت مۇقانوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، انشىلەر كۇلاش بايسەيىتوۆا، روزا باعلانوۆا، ەرمەك سەركەبايەۆ جانە ت.ب. ءبىز ەشقاشان بوتەن ەلدىكى دەپ ەمەس، ءوزىمىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىمىز، ونەرپازدارىمىز دەپ تانىدىق. ارمانىمىز ءبىر، اسۋىمىز بيىك دەپ بىلدىك.

– مەكتەپتەن كەيىن قايدا وقى­دىڭىز؟ موڭعوليا كوممۋنيستىك پارتيا­سىنىڭ ورتالىق ورگانى – «ۇنەن» (قازاقشا «شىندىق»، كسرو-نىڭ «پراۆداسىنىڭ» اتاۋى سەكىلدى) گازەتىنە قالاي جۇمىسقا ورنالاسىپ ءجۇرسىز؟

– مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ۇلان-باتىردىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ، جۋرناليستيكا جانە تاريح فاكۋلتەتىندە وقىدىم. ونى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردىم. موڭعول، ورىس تىلدەرىنەن باسقا اعىلشىن، جۇڭگو تىلدەرىن دە ۇيرەنىپ، ءبىر كىسىدەي سويلەي بىلەتىن حالگە جەتتىم. جازۋ-سىزۋعا ستۋدەنت كەزىمنەن اۋەس بولدىم. العاش مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك» دەگەن اڭگىمەسىن موڭعول تىلىنە اۋداردىم. وسى جۇمىسپەن جۇرگەنىمدە ءبىر كۇنى قىزىق وقيعا بولدى. ءقازىر ەسىمى بەلگىلى تاريحشى بولعان عالىم، مەكتەپتى موڭعول تىلىندە بىتىرگەن زاردىحان قينايات مەنىمەن قاتار، ەكى كۋرس جوعارى وقىدى. سول جاتاقحاناداعى بولمەمە جۇگىرىپ كەلىپ، موڭعول راديوسىنان بەرىلىپ جاتقان ءبىر حاباردى تىڭداتتى. اڭگىمە موڭعول ۇشقىشى شاگدارسۇرەننىڭ ەرلىگىن ماداقتاۋعا ارنالعان ەكەن. ونىڭ قىتايدان بەرى وتپەك بولعان وسپان باتىردىڭ جاساقتارىن بومبالاعانى، ءسويتىپ موڭعوليانىڭ شەكاراسىن كۇزەتۋدە «جاۋدى قىرىپ سالعانى» ماقتالىپ باياندالۋدا ەكەن. وسىنى ەستىگەن سوڭ ءبىز ءارى نامىستانىپ، ءارى قازاقتى قىردىق دەگەنگە جانىمىز اشىپ، كۇيىپ كەتتىك. مىناعان قارسى ماقالا جازباساق بۇلار ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى «وسپاننىڭ قالدىقتارى»، «قاشقان-پىسقان قازاقتار» دەپ كەمسىتۋىن قويمايدى. سەن سوعان قارسى ماقالا جاز، مەن ونى موڭعول تىلىنە اۋدارىپ ورتالىق جاس­تار كوميتەتىنە شاعىنايىق، دەدى ول. مەن ويلانىپ قالدىم، ويتكەنى، قارسى ماقالا جازسام، موڭعولدىڭ شەكاراسىن بەكەمدەمەك بولعان وكىمەتتىڭ رەسمي ساياساتىنا قارسى شىققان بولمايمىن با دەگەن وي كەلدى. ال ساياساتقا قارسى شىقسام، «ۇلتشىل» اتاندىرىپ وقۋدان شىعارىپ جىبەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان، قارسىلىقتى باسقا جولمەن جاساماق بولىپ شەشىپ، 1939-1945 جىلدارى كەڭەس وداعى قولداعان موڭعول رەسپۋبليكاسىنىڭ جاعىندا جاپوندارعا قارسى سوعىسقا قاتىسقان، اتاقتى قازاق ۇشقىشى م.زايسانوۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى ماقالا جازىپ، ونى ورتالىق گازەتكە ۇسىنايىق دەدىم.

وسى اقىلىم دۇرىس بولىپ شىقتى، مەنىڭ ماقالام ۇلكەن سەنساسيا تۋدىرىپ، قازاقتان موڭعول جەرىن قورعاعان ۇشقىش باتىر شىققانى، ونىڭ موڭعوليانىڭ ءتورت ادامى قاتارىندا العاشقى گەنەرال اتاعىن العان ادامنىڭ ءبىرى ەكەندىگى جالپاق جۇرتقا جاريا بولدى. «جاقسىدان شاراپات» دەگەن ەمەس پە، وسى ماقالانىڭ ارقاسىندا مەن جازعى پراكتيكامدى «ۇنەن» گازەتىندە وتكىزۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. ەلدىڭ باتىسىنداعى ءۇش ايماققا ءتىلشى بولىپ، ءبىر ايدا جازعان-سىزعان دۇنيەلەرىمنىڭ ءبارى ونىڭ بەتىنە ۇزدىكسىز شىعىپ تۇردى. ونىڭ ۇستىنە ءوزىم دە جاقسى وقىپ، ۇستازدارىمنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ ءجۇردىم. بىزگە «وچەرك جازۋ شەبەرلىگى» پانىنەن ءدارىس وقىعان موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ باستىعى، حالىقارالىق «لوتوس» سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى سودومىن ۋدۆال حانىم دا ءوزىنىڭ ءبىر بايانداماسىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن ءۇش ۇزدىك ستۋدەنت وقيدى دەپ سولاردىڭ قاتارىندا مەنى دە اتاپتى. مىنە، وسىنداي سەبەپتەردىڭ ارقاسىندا گازەت باسشىلارىنا ابدەن تانىلىپ، ديپلوم العان سوڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ شەشىمىمەن «ۇنەن» گازەتىنە قىزمەتكە تۇردىم. ايتا كەتەتىن جايت، بۇل قىزمەتكە جولدامانى محرپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى يۋ.سەدەنبالدىڭ ءوز قولىنان الدىم. بۇل 1966 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا بولعان وقيعا ەدى. قالىڭ حالقا-موڭعولداردىڭ قولى زورعا جەتەتىن وسىناۋ قىزمەتكە از قازاقتىڭ اراسىنان قول جەتكىزگەنىم – ۇلكەن جەتىستىك قوي دەپ ويلايمىن. وسى قىزمەتتى مەن 30 جىل اتقارىپ، الەمنىڭ ءبىراز جەرىن شارلاپ شىقتىم. حالقىنىڭ جالپى سانى سول كەزدە 1،6 ملن. عانا بولاتىن موڭعولياعا 180 مىڭ تيراجبەن تارايتىن «ۇنەن» گازەتى ەلدەگى ەڭ باستى باسىلىم ەدى. ول موڭعوليانىڭ بارلىق تۇكپىرى عانا ەمەس، اۋدارمامەن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە شىعىپ تۇراتىن.

– جوعارىداعى ءبىر سوزىڭىزدە موڭعول باسشىلىعى كرەمل تۇشكىرسە، «جارەكىم» دەپ وتىراتىنىن ايتتىڭىز. كوكپ-نىڭ كەرى كەساپاتتارى سىزدەرگە دە ءتيىپ تۇردى ما؟

– ارينە، تەك قانا بىزدىكىن دۇرىس دەيسىڭدەر، تەك قانا ءبىزدىڭ جولمەن جۇرەسىڭدەر دەگەن ساياسات «سارى اياققا بال قۇيىپ، سابىنان قاراۋىل قاراعانداي» جۇرگىزىلىپ تۇردى عوي. كسرو-دا بولعان بارلىق ساياسي ناۋقانداردىڭ ءبارى موڭعوليادا اينا-قاتەسىز قايتالاناتىن. ماسەلەن، سىزدەر ءالىپبيدى ءۇش رەت وزگەرتكەن بولساڭىزدار، بىزدە دە ءدال سولاي بولدى. اقىرى كيريلليسانىڭ نەگىزىندەگى قازىرگى موڭعول ءالىپبيىن قولدانىپ ءجۇرمىز. مۇندايلار تۇگىل ءوزىمىزدىڭ دەربەس ساياسات ۇستانعىمىز كەلگەن بارلىق باستامالارىمىزدى تامىرىنان قىرقىپ وتىردى. مىسالى، 1962 جىلى موڭعول عىلىم اكادەمياسى شىڭعىس حاننىڭ تۋعانىنا 800 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ، عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا وتكىزگەن بولاتىن. تۋعان ولكەسى حەنتيي ايماعىنداعى بۋرحان حالدۋن تاۋىنىڭ باۋرايىنا ەسكەرتكىشى ورناتىلىپ، استىنا شىڭعىس حاننىڭ: «قۇلاش دەنەم قۇلاسا قۇلاي بەرسىن، قۇراعان ەلىم قۇلاماسىن» دەگەن سوزدەرىن دە جازىپ قويعان ەدى. بۇل موڭعول حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ۇلتتىق سانا-سەزىمىنە شوق تاستاعان وقيعا بولدى. الايدا، بۇل ىستەر كەڭەس وكىمەتىنىڭ يدەولوگتارىنا ۇناماي قالىپتى. ولار شىڭعىس حاننىڭ دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى داڭقىن كورە الماي، ورىستان اسىپ كەتكەندىگىنە ىشتەرىنە پىشاق اينالماي قالسا كەرەك. دەرەۋ بۇل ءىستى قاتتى سىناپ، شىڭعىسحان قانىشەر، ادامزاتتىڭ پروگرەسىن تەجەگەن جاۋىز دەگەن ماعىناداعى سولاقاي ايىپتارىن توگىپ بەردى. (ءدال سول كەزدە ناعىز قانىشەر بولعان وزدەرىنىڭ گروزنىي پاتشالارىن دارىپتەپ جاتقانىن دا ءبىلىپ وتىردىق). وسىنداي سىنداردىڭ ناتيجەسىندە محرپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ل.ءتوموروچير جۇمىستان قۋىلىپ، كوپتەگەن عالىمدار «ۇلتشىلدىق» قامىتىن كيدى. ءبىراق وسىنداي جاعدايدىڭ وزىندە مەن عۇلاما عالىم بولعان ۇستازىم، الەمنىڭ 16 ءتىلىن بىلگەن، ۇلتى بۋريات رينچەن بيامبايەۆتىڭ باستاماسىمەن «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن» قازاق تىلىنە اۋدارىپ، ۇلى جيھانگەر بابامىزدىڭ داڭقىن تۋعان حالقىما تانىستىرعانىمدى ءوز ومىرىمدەگى ۇلكەن جەتىستىكتىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. كەرەي قازاقتىڭ حانى تۇعىرىلدىڭ ونى قولداپ، اكەلىك قامقورلىق جاساعانىنىڭ ارقاسىندا عانا شىڭعىستىڭ ابىرويى ارتىپ، الەمگە تانىلعانىن قانداستارىمىزدىڭ كوبى العاش رەت وسى ەڭبەكتەن ءبىلدى. سوندىقتان دا بۇل ەڭبەكتى قازاقستانداعى عالىم باۋىرلارىمىز عانا ەمەس، قىتايدا تۇراتىن تاريحشى عالىم نىعمەت مىڭجاني، تۇركيادا تۇرعان ءدىندار اعامىز حاليفا التايقاجى، گەرمانيادا تۇراتىن حاسەن ءورالتاي ءتۇرلى جولدارمەن الدىرىپ، قازاق، اراب، لاتىن ارىپتەرىمەن تەرگىزىپ، ەسەلەپ كوبەيتكەنىن مەن ارتىنان ءبىلدىم.

– ءقازىر موڭعوليالىقتار شىڭعىس حاننىڭ ەسىمىن ءتىپتى ىشەتىن اراعى مەن سىراسىنا، تارتاتىن شىلىمىنا دەيىن بەرەتىن بولىپتى عوي…

– ونىڭىز راس، وسىنداي اسىرا سىلتەۋلەر ۇلى ەسىمنىڭ ءقادىرىن ءتۇسىرىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. بۇل ماسەلەنى موڭعولدىڭ ورتالىق بيلىگى دە ءبىلىپ وتىر. ءبىر كەزدە ونىڭ ەسىمىن ءقادىرلى جەرلەرگە عانا بەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى شەشىم شىعاتىن شىعار دەگەن ءۇمىتىم بار.

– يسلام اعا، ءسىزدىڭ 1967 جىلى موڭعولياعا بارعان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ قاسىنا ەرىپ، بىرنەشە كۇن بىرگە بولعانىڭىز جايلى تاماشا ەستەلىگىڭىزدى «جۇلدىز» جۋرنالىنان (№1.، 1987 جىل) وقىعانبىز. سابەڭنەن باسقا قازاقستاننىڭ قانداي اتاقتى ادامدارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولدىڭىز؟

– بارىمەن دەۋ ارتىق بولاتىن شىعار، ءبىراق قازاقتىڭ ءبىرشاما ايماڭداي ازاماتتارىمەن جاقىن ارالاسقانىمدى ماقتانىش كورەمىن. الكەي مارعۇلانمەن العاش رەت 1973 جىلى، ول كىسى موڭعولياعا كەلگەن ساپارىندا تانىستىم. ول كىسى ماعان موڭعولياداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دۇنيەلەردى جيناي بەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى. ەندى ءوزىمنىڭ قازاقستانعا العاش رەت قالاي كەلگەنىم تۋرالى ايتىپ بەرەيىن. مەن ماسكەۋ، بەرلين، پراگا جانە ت.ب. الەمدىك قالالارعا ءجيى بارىپ جۇرسەم دە ءوزىمىزدىڭ الماتىعا جولىم تۇسپەي-اق قويدى. سوعان وكىنىپ، قاشان جول تۇسەر ەكەن دەپ كسرو-عا كەلگەن سايىن ۋايىمداپ كەتەتىن ەدىم. اقىرى، 1976 جىلى بۇل ساپاردىڭ دا ءساتى ءتۇستى.

سوسياليستىك ەلدەردىڭ جۋرناليستەر ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق ورتالىعى پراگا قالاسىندا بولاتىن. سول قالاداعى جينالىسقا بارعان ءبىر ساپارىمدا «سوسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى ساپار بايجانوۆپەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول كىسى مەنىڭ تاريحپەن شۇعىلداناتىنىمدى ەستىگەن سوڭ عىلىمي بايلانىس ورناتۋ ماقساتىمەن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنان شاقىرتۋ جىبەرتىپ، سونىڭ ارقاسىندا تۋعان جەرگە تابانىم ءتيدى. الاتاۋدىڭ باۋرايىنا مەن مىنگەن ۇشاق تومەندەپ كەلە جاتقاندا جاراتقانعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ايتىپ، كوزىمنەن جاسىم شىعىپ كەتىپ ەدى-اۋ…

مەنى ۇشاقتان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى، اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆ اعامىزدىڭ ءوزى قارسى الدى. سودان اكادەميادا، ۋنيۆەرسيتەتتە باسقا دا وقۋ-عىلىم وردالارىنداعى كەزدەسۋلەردە بولىپ، قازاقتىڭ نەلەر ءبىر قاسقالارى مەن جايساڭدارىمەن تانىسىپ، تاباقتاس بولدىم. مەنىڭ ۇيىمدە نۇرعيسا تىلەندييەۆتىڭ سىيلاعان دومبىراسى تۇر. بەرتىن بارعانىمدا دىنمۇحاممەد قونايەۆ اعامىزبەن دە تانىسىپ، ۇيىندە اڭگىمەلەسكەنىم بار. اڭگىمە بارىسىندا ونىڭ كسرو-نىڭ ۇكىمەت دەلەگاسياسى قۇرامىندا 1974 جىلى موڭعولياعا كەلگەنىن دە ەسكە العان ەدىك.

سول العاشقى كەلگەن ساپارىمدا «سوسياليستىك قازاقستاننىڭ» رەداكتورى ساپار بايجانوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ونىڭ تاپسىرىسىمەن سول كەزدەگى جاس ءتىلشى، بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ءىنىم مەنەن سۇحبات الىپ، باس گازەتكە جاريالاعان بولاتىن. بۇل تۋرالى 2010 جىلى باي ولكەگە بارعان ساپارىنان كەيىن «ماڭگىلىك سەن قالاسىڭ، ساعىنىشىم» اتتى ماقالاسىندا ساۋىتبەكتىڭ ءوزى دە جازدى. («ەق»، 28.07.2010 جىل).

ماناش قوزىبايەۆ، ءابدۋالي قايداروۆ جانە ت.ب. اتاقتى عالىم، ونەر ادامدارىمەن جاقىن تانىسىپ، دامدەس بولدىم. بۇگىنگى قازاقستاندا مەن بىلمەيتىن تاريحشى عالىم جوق دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

– قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا بايلانىستى ايتپاعىم بار دەگەن ەدىڭىز، ەندى سول تۋرالى اڭگىمە قوزعاساق…

– بۇل تاقىرىپتا مەنىڭ ايتپاعىم ۇلان-عايىر. الايدا، ءسوزىمدى قىسقارتىڭقىراپ، ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ باعىنا تاريح تارتۋ ەتىپ، ەلدىگىمىزدى ساقتاعان ءۇش داڭقتى تۇلعاعا توقتالعىم كەلىپ وتىر. ولار شىڭعىس حان، مۇستافا كەمال اتاتۇرىك جانە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

مۇنداي ليدەرلەر عاسىرلار توعىسىندا پاتشالىقتاردان ءال كەتكەندە، ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولىپ تۋادى. تاعدىردىڭ تالكەگىمەن اكەسىنە ۋ بەرىپ ولتىرگەن تاتارلاردىڭ قاندى ىسىنە قاپالانىپ، ودان كوشكەن جۇرتتا جالعىز قالعان جەتىمەكتىڭ كوزىن قۇرتۋ ءۇشىن تايچۋۋدتاردىڭ قانقۇيلى ارەكەتىنەن زورعا قۇتىلىپ، ءالدىسى ءالسىزىن قۇرتقان زامان زاردابىن تارتىپ ءجۇرىپ، قار جاس­تانىپ، مۇز توسەنىپ ءجۇرىپ ازعانا رۋ-ۇلىستىڭ باسىن قوسقان بالا تەمۋدجين 1189 جىلى موڭعول تۋىرلىقتىلاردىڭ، 1206 جىلى جالپى كوشپەندىلەردىڭ يمپەرياسىن قۇرىپ، تاريحتا وشپەس ءىز قالدىردى. كۇنشىعىستان ەجەلدەن قىرقىسا بەرەتىن اتا جاۋلارىن ىعىستىرىپ، از عانا موڭعول تايپاسىنا قول ءۇشىن بەرگەن كەرەيدىڭ تۇعىرۇل (ۆان) حانى. جەتىم تەمۋدجينگە مۇنىڭ اتى وسىدان بىلاي «جەڭىس حان» بولسىن دەپ باتا بەرگەنى دە تاريحي قۇجاتتاردا دالەلدەنگەن دەرەك. سودان كەيىن دۋالى اۋىزدان شىققان بۇل ءسوز «جەڭىس حان» – «شىڭعىس حان» بولىپ اتالعاننان بەرى دە 8 عاسىر ءوتىپتى. شىڭعىس حان تۋرالى الەمنىڭ مىڭعا جۋىق عۇلاما عالىمدارى، تاريحشى زەرتتەۋشىلەرى ۇزدىكسىز جازۋمەن كەلەدى. موڭعول اۋلەتىنەن باسقا ورتالىق ازيادا ولارمەن قاناتتاس ءومىر ءسۇرىپ، قاتارلاس وسىپ-ونگەن حالىقتىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ عۇلاما عالىمدارى ەۋروپانىڭ «ەۆروسەنتريزمىنە»، ازيانىڭ «كۇنزيزمىنە» توتەپ بەرگەن ۇلى ھاكىم اباي، ۇلىق تۇلعا ماعجانعا دەيىنگى عۇلامالارى «شىڭعىسحان – حانداردىڭ حانى» دەپ باعالاسا، عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان: «3000 جىلدىق تاريحى بار، 45 رۋ-تايپادان قۇرالعان قازاق ەلى ايگىلى حالىق. سونىڭ ءبىر عانا بۇتاعى كەرەي مەن نايماندار موڭعولداردان الدەقاشان بۇرىن ءوز مەملەكەتتىگىن قۇرعان» دەپ جازدى.

شىڭعىسحاننىڭ باسقا پاتشالاردان ارتىق ۇلاعاتتى ءىسى – ءوزارا قىرقىسقان قالىڭ تايپالار مەن رۋلاردى ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناپ، حاندىق قۇرىپ، كوشپەندىلەردىڭ تۇڭعىش مەملەكەتتىگىن قۇرعانى.

ەندىگى ۇلى تۇلعامىز مۇستافا كەمال اتاتۇرىك. ول دا 500 جىل داۋىرلەگەن وسمان يمپەرياسىنان ءال كەتىپ، «الىستاعى باۋىرلار» (ماعجاننىڭ ءسوزى) دەربەس ەل رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلۋعا شاق قالعان الاس-قاپاس كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا شىقتى. وزدەرىنەن الدەقايدا مىقتى جاۋلارىنىڭ الدىندا باس يمەي، قاسقايا تۇرىپ، ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن «نە ءومىر، نە ءولىم!» دەگەن ۇرانمەن تۇرىك اعايىنداردىڭ نامىسىن جانىپ، جاۋعا قارسى كوتەرىپ، مەملەكەتىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاپ قالدى جانە الدىڭعى قاتارلى دامۋ جولىنا تۇسىرە ءبىلدى. سوندىقتان بۇل ادامنىڭ ەسىمى دە ءيسى تۇركى حالىقتارى ءۇشىن ۇلى تۇلعا دەگەن اتاۋعا لايىق.

ءۇشىنشى ۇلى تۇلعامىز كسرو-نىڭ شاشىلىپ قالعان جۇرتىنان حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ، قازاقتى دۇنيەجۇزىنە تانىمال ەل قىلعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

ءقازىر نازاربايەۆ دەسە قازاقستان، قازاقستان دەسە نازاربايەۆ بولىپ، اجىراماس تۇتاس ۇعىمعا اينالىپ، ەلدىڭ داڭقى الەمنىڭ سەگىز قيىر شارتارابىنا تارادى. عاسىرعا تاتىرلىق عاجايىپ ىستەر تىندىرعان ەلباسىنا سوڭعى 25 جىل ۇدايى قازاق ەلى سەنىم جۇكتەپ، ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ەلباسىنىڭ بيلىك باسىنداعى باسقا ارىپتەستەرىنەن ەرەكشەلىگى سوندا، ول ءوز حالقى تاريحىنىڭ بىلگىرى، تارلان تاريحشىسى، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى بولۋىندا. قازاق پەن ورىس حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جەتىك مەڭگەرگەن ول وسى ەگىز ەلدىڭ سيقىرىن دا، سىرلى ءتىلىن دە مايىن تامىزىپ سويلەگەنىنە تاڭداي قاعىپ تاڭداناسىڭ.

ن.نازاربايەۆتىڭ الدىمەن تاريح جىلىن جاريالاپ، ارتىنان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋعا شەشىم قابىلداۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان بار. «ەۋروپاسەنتريزمنىڭ» ۋىمەن ۋلانعان شوۆينيستەر وسىنشاما ۇلان-عايىر جەردى مەكەندەگەن ەلدىڭ وتكەن تاريحىن بۇرمالاپ، كوشپەندىلەر دەگەندى كوشىپ-قونۋدى عانا بىلەتىن، مادەنيەتسىز، قىرقىسقان قىرىق رۋلى ەلدىڭ ءبىرى دەپ ءتۇسىندىردى. ولاردىڭ ادامزات مادەنيەتىنە قوسقان ايتۋلى ۇلەسىن جوققا شىعارىپ، ەۋروپا مەن امەريكا جازۋ-سىزۋدىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن كەزدە، بۇدان 2200 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قىتايدىڭ اق قورعانىن سالۋعا ماجبۇرلەگەن كوشپەندىلەردىڭ عۇن يمپەرياسىن، ولاردان كوپ بۇرىن ساق تايپاسىنىڭ بولعانىن، ولار ءوز جازۋ-سىزۋىمەن قيسسا-داستاندارىندا قاعازعا دا، تاسقا دا قاشاپ جازعانىن مويىندامادى. بۇدان 15 عاسىر بۇرىن جارتى الەمدى باعىندىرعان كوك تۇرىكتىڭ بەل بالاسى كۇلتەگىن بىلگە مەن ابىز عۇلاما تونىكوكتەردىڭ ءتۇپ توركىنى قازاق دەگەنگە سەنبەگەنىمەن قويماي، 1206 جىلى كوشپەندىلەردىڭ ۇلى يمپەرياسى قۇرىلعاندا سونىڭ التىن ارقاۋى ءۇيسىن، قاڭلى، نايمان، كەرەي، جالايىر، قوڭىرات، قىپشاق، مەركىت، ءسانبي، قاراقيدان سياقتى رۋ-تايپالاردىڭ ءبارى قازاقتىڭ ەرتەدەن بەرى كەلە جاتقان ۇلىستارى ەكەنىن ەشقاشان ەلەمەي كەلگەنى وزبىر پاتشالىقتاردىڭ ورەسكەل ساياساتىنىڭ كەسىرى ەدى. ازيانىڭ سايىن دالاسى مەن الىپ التايدىڭ باۋرايىندا 3000 جىلداي ءومىر كەشكەندە «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلسە دە» وسى ولكەدە تاپجىلماي تۇرعان قايسار دا قاھارمان حالىقتى ورىس پەن مانجىدەن ارىلتىپ جازۋ قىلمىس بولىپ ەسەپتەلگەن زاماندا قازاقتى قور ساناپ، وزدەرىن زور ساناعان تاريح تولقىندارىنىڭ قاتپارىندا قانداي زۇلىمدىقتىڭ جاتقانىن نۇرەكەڭ جاقسى بىلگەندىكتەن تاريح جىلىن، ودان قازاقتىڭ ءتول حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن جاريالاۋى ۇلكەن سۇڭعىلالىقتىڭ بەلگىسى ەدى.

1999 جىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ موڭعولياعا ەكىنشى رەت كەلگەن ساپارىندا پرەزيدەنت ناساگيين باگابانديمەن ەركىن اڭگىمەلەسىپ، بارلىعىمىز ورتالىق ازيادان وربىگەن كيىز تۋىرلىقتى، اعاش ۋىقتى كوشپەندىلەر اۋلەتىمىز، ادەت-عۇرىپ، سالت-سانامىز ۇقساس، قازاق حالقى جوشىنىڭ ماۆزولەيىن 8 عاسىر بۇلدىرمەي، قيراتپاي ساقتاعان ەل دەگەن. سودان پرەزيدەنت ن.باگاباندي نۇرەكەڭدى اۋەجايعا شىعارىپ سالعان جولىندا جولاي تاريح ينستيتۋتىنا كەلىپ، «موڭعول تاريحىن» دەرەۋ جاڭادان جازۋعا تاپسىرما بەرگەنىن باسپاسوزدەر جامىراپ جازعانى بار. اسىققان ءىستىڭ شالالىعى بولعانىمەن سول دۇمپۋمەن موڭعول تاريحىنىڭ قازاقپەن جاقىندىعى ءبىرشاما اشىلا ءتۇستى.

مىنە، وسىنداي ىستەرى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى ۇلاعاتتى جولى شىڭعىسحان، مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتەن كەيىنگى عاسىر تۋدىرعان زامانا پەرزەنتى، قازاقستان عانا ەمەس جالپى تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ تاريحىنداعى ۇلى تۇلعاسى دەپ تاريح پاراعىنا التىن ارىپپەن جازىلۋعا ءتيىستى دەپ سانايمىن.

– وتباسىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز…

– مەنىڭ ءتورت ۇل، ەكى قىزىم بار ەدى. ۇلكەن ۇلىم باقىتجان جانە كەمپىرىم شولپان وسى بيىل دۇنيەدەن ءوتىپ، زور قايعىعا ۇشىراتىپ كەتتى. قالعان ۇلدارىمنىڭ ىشىندە باۋىرجان ءبىر ۇلكەن كومپانيانىڭ باسشىسى بولىپ ىستەپ ءجۇر، ارمانىم – مەملەكەتتىك قىزمەتتە. كىشى ۇلىم اباي تاريحي وتانىنا ورالعان، ءقازىر الماتى قالاسىنداعى توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىندا قىزمەت ىستەيدى. قىزدارىم نازگۇل مەن بيبىگۇلدەر دە وتباسىلارىمەن بىرگە تاريحي وتاندارىنا ورالىپ، استانا مەن كوكشەتاۋ قالالارىنىڭ مەكتەپتەرىندە ءمۇعالىم بولىپ ءجۇر. ءبارى دە بالالى-شاعالى، قۇدايعا شۇكىر، نەمەرە-جيەندەرىم امان-ساۋ ءوسىپ كەلەدى. مەنىڭ جولىمدى قۋىپ عىلىم جولىنا تۇسكەن ۇلكەن ۇلىم باقىتجان ەدى، ول موڭعول ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرگەن، سۇم تاعدار ەرتە الىپ كەتتى. ءبىزدىڭ وتباسىمىز قايدا جۇرسەك تە ەكى ەلىمىزدىڭ دە اماندىعىن، العا ورلەۋىن تىلەپ وتىرۋدان جاڭىلعان ەمەسپىز.

– قايتىس بولعانداردىڭ ارتىنىڭ قايىرىن بەرسىن. اڭگىمەڭىزگە راحمەت، اعا.

اڭگىمەلەسكەن

جاقسىباي سامرات،

«ەگەمەن قازاقستان».

"قامشى " سىلتەيدى