ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى مەن «100 ناقتى قادام» – حالىقتىق رەفور­ما­سى شىن مانىندە، بولاشاقتى بولجاعان جوبا. مۇ­نىڭ بولاشاعى جارقىن.
ءقازىردىڭ وزىندە ونىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى وتاندىق قانا ەمەس، شەتەلدىك ساراپشىلار دا ءوز باعا­سىن بە­رۋدە. وسىعان قاتىستى قىزىلوردا وب­لىسى ەكولوگيا دەپار­تا­مەنتى­ءنىڭ باسشىسى مارات قۇرمانبايەۆ ءوز ءپى­كىرىن بىلدىرگەن ەدى.
«100 ناقتى قادام». بۇل – جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ. اتقارىلعان ىسكە توقمەيىلسىپ، ارقانى كەڭگە سالۋعا بول­ماي­تىنىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قاشان دا قاپەرگە سالىپ كەلەدى. پرەزيدەنت بۇل قۇ­جاتتا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋدى مىندەتتەپ، اشىقتىققا باسىمدىق بەرۋدى جۇكتەدى. بۇل رەتتە سالا ماماندارىنىڭ جا­لاقىسى قىزمەت ساپاسى مەن وڭ ناتيجەسىنە قاراي جوعارى بولۋى كەرەكتىگى ەسكەرىلەدى. جاڭا زاڭنامالاردى ازىرلەۋ بارىسىندا جەم­قورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتىپ، قۇ­قىقبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الاتىن ارنايى ءبولىم قۇرۋ قاجەتتىلىگى دە ايتىلدى. 
ءى. كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ. 1-قادام. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قا­بىلداۋ راسىمدەرىن جاڭعىرتۋ. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ تومەنگى لاۋازىمنان باس­تالۋى ءتيىس. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ حالىقتىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتىپ، سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋدە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋدى اتاپ ايتىپ، ايرىقشا تاپسىردى. سوت راسىمدەرىن وڭايلاتۋ جانە سوت پرو­سەس­تەرىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار جونىندەگى سوتتارعا پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋ دا ءسوز بولدى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن قوعام­داس­تىققا ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى پوليسيا قىز­مەتىن قۇرۋ تاپسىرىلدى. ءىى. زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. 17-قادام. زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپ­تا­رىن قاتايتۋ. مىندەتتى تۇردەگى تالاپ – سوت ءىس­تەرىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋدىڭ 5 جىلدىق ءوتىلى. كاسىبي داعدىسى مەن ىسكەرلىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن احۋالدىق تەستىلەر جۇيەسىن ەنگىزۋ. سۋديا­لىق­قا ۇمىتكەرلەر سوتتاردا ستيپەنديا تولەنەتىن 1 جىلدىق تاعىلىمدامادان وتەدى. ءبىر جىل­دىق تاعىلىمدامادان كەيىن سۋديا ءبىر جىل­دىق سىناق مەرزىمىنەن وتەدى. باستى باسىم­دىق بەرىلگەن ينستيتۋتتىق رەفورما­نىڭ ءۇشىن­ءشىسى – يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكو­نو­ميكالىق ءوسىم باعىتى. «100 ناقتى قادام­نىڭ» 49 قادامى وسى سالاعا تيەسىلى ەكەندى­گىنىڭ ءوزى ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بارىن انىق اڭعارتادى. مۇندا اۋىلشا­رۋا­شىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ، سالىق جانە كەدەن ساياساتى راسىمدەرىن وڭتاي­لان­دىرۋعا دەيىن قامتىلعان. ەكسپورتتىق جانە يم­پورتتىق كەدەن راسىمدەرىنەن ءوتۋ كەزىندە «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىن ەنگىزۋ دە كوزدەلگەن. قا­زاقستاننىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋى، ەت-سۇت ونىمدەرى ءوندىرىسىن دامىتۋ، حالىقارا­لىق حاب قۇرۋ، ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ ءمىن­دەتى بار. وسى ورايدا الماتى ىرگەسىنەن الەم­دىك ستاندارتقا ساي كەلەتىن حالىقارا­-لىق جاڭا اۋەجاي سالۋ دا جوسپاردا تۇر. 
ءىىى. يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم. 70-قادام. «اس­تانا EXPO – 2017» ينفراقۇرىلىمدارى ارقاۋىندا ارناۋلى مارتەبە بەرە وتىرىپ، استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇ­رۋ. قارجى ورتالىعىنىڭ ەرەكشە زاڭدى ءمار­تەبەسىن كونستيتۋسيادا بەكىتۋ. ورتا­لىقتى تمد، سونداي-اق باتىس جانە ورتالىق ازيا­نىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ ەلدەرى ءۇشىن قارجى حابى رەتىندە قالىپتاستىرۋ. وزىندىك زاڭدى­لىقتارى بار تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قۇرۋ، ول اعىلشىندىق قۇقىق قاعيداتتارىمەن قىزمەت ىستەيتىن بولادى. سۋديالار كورپۋسى شەتەلدىك مامانداردان قۇرىلادى. بولاشاقتا قازاق­ستاننىڭ قارجى حابى الەمنىڭ 20 الدىڭعى قاتارلى قارجى ورتالىقتارىنىڭ قاتارىنا ەنۋى ءتيىس. ءتورتىنشى باعىت – بىرتەكتىلىك پەن ءبىر­لىك. «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسى جوبا­­سىن ازىرلەۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنداعى وقۋ باعدارلامالارىنا «ماڭگىلىك ەل» قۇن­دى­لىقتارىن ەنگىزۋ، «قازاقستان – 2050» سترا­تەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جۇيەلى تالابىنا ساقاداي-ساي كەلەتىن جۇمىسشى ءرولىن جانە كاسىپتىك-تەحنيكالىق مامان­دىقتاردىڭ ار­تىقشىلىقتارى مەن تانى­مالدى­لىعىن نا­سيحاتتاۋعا باعىتتالادى. 
ءىV. بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك. 86-قادام. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» كەڭ كولەمدى جوباسىن ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ، ول قازاقستان­دىق­تاردىڭ بىرتەكتىلىگىن نىعايتادى جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ ءبۇ­تىندىگىن قالىپ­تاس­تىرۋ ءۇشىن جاعداي تۋعى­زادى. بۇل بارلىق جۇمىستار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋ­ريستىك سالاسىن دامى­تۋدىڭ 2020 جىلعا دە­يىنگى تۇجىرىمداما­سىن (ىشكى ءتۋريزمدى دا­مى­تۋدى قوسا ەسەپتە­گەندە) جانە «استانا –ەۋرازيا جۇرەگى»، «الماتى – قازاقستاننىڭ ەركىن مادەني ايماعى»، «تابيعات بىرلىگى جانە كوشپەلى ءما­دەنيەتتەر»، «التاي ىنجۋلەرى»، «ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ»، «كاس­پيي قاقپاسى» وڭىرلىك مادەني-تۋريستىك كلاس­تەرلەرىن قۇ­رۋدى جۇزەگە اسىرۋمەن باي­لانىستىرىلادى. بەسىنشى باعىت – ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قا­لىپتاستىرۋ. مەملە­كەت­تىك جوسپارلاۋدىڭ ىقشام جۇيەسىن قالىپ­تاستىرا وتىرىپ، بي­لىكتەگى اشىقتىققا با­سىمدىق بەرىلگەن. ءاسى­رەسە، مەملەكەتتىك ور­-تالىق ورگانداردىڭ ستا­تيستيكالىق بازا ءما­لىمەتتەرىنە ونلاين-قولجەتىمدىلىك قامتا­ماسىز ەتىلۋى ءتيىس. ءوزىن-وزى رەتتەۋ جانە جەر­گىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ ار­قىلى حالىقتىڭ ءادىل شە­ءشىم قابىلداۋ ۇردىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى كەڭەيە تۇسەدى. اتاپ وتەتىن تاعى ءبىر جايت، شال­عايداعى شا­عىن ەلدى مەكەندەردە جەرگى­لىكتى ءوزىن-وزى باس­قارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتى ەنگىزىلەتىن بولادى.
V. ەسەپ بەرەتىن مەم­لەكەتتى قا­لىپ­تاستىرۋ. كانا­داداعى Canada Servءىce جانە اۆسترالياداعى Centrelءىnk ۇلگىسى بو­يىن­شا مەملەكەتتىك قىز­مەتتەردىڭ ءبىرىڭعاي پروۆايدەرىنە اينالا­تىن «ازاماتتار ءۇشىن ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراسياسىن قۇرۋ. مەملەكەتتىك كورپو­راسيا حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن بارلىق ورتالىقتاردى ءبىر جۇيە­-گە ينتەگراسيالايدى. قازاقستان ازامات­تارى مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەردى ءبىر جەردەن الاتىن بولادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپا مە­نەدج­مەنتىن ءىSO 9000 سە­رياسىنا سايكەس حالىقارالىق سەرتيفي­كات­تاۋ. ەندىگى مەجە – ەلباسى ەلەپ-ەكشەپ، با­عىت-باعدارىن ايقىن­داپ بەرگەن ناقتى ءمىن­دەتتەردى ءمىنسىز ورىنداۋ بولماق.
قازاقستان الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قا­تارىنا نيەتتى. ونىڭ باستى نەگىزگى – ءساتتى كاسىپكەرلىكتەردىڭ دامۋى. ءبىزدىڭ «2050» سترا­تەگياسى – ەلدىڭ 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قا­­تارىنا ەنۋىنە ىقپال جاسايتىن دامۋ باع­دارلاماسى. بارلىق باعدارلاما جوبالار سوعان باعىتتالعان.
«100 ناقتى قادام» ەلىمىزدە «2050» سترا­تە­گياسىن جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار قازاقستان مەم­لەكەتتىلىگىن نىعايتۋعا، نەگىزگى باعىتتان اس­پاۋعا، كۇردەلى كەزەڭنەن سەنىمدى وتۋگە جاع­داي جاسايتىن باعدارشام ىسپەتتى. پرە­زي­دەنتتىڭ باستى نازار اۋدارۋىنىڭ ارقا­سىندا سىر وڭىرىندە ەكولوگيانى جاقسارتۋ باعى­تىندا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 
الەمدە مۇحيت پەن مۇحيتتى قوسقان ارنا­لار بار، ءبىراق قۇرعاپ قالعان تەڭىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن جوبالار – جوقتىڭ قاسى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاما­سىمەن قولعا الىنعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاپ قالۋ» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرى-لۋى – وسىنىڭ جارقىن مىسالى. الەمدىك قاۋىم­داستىق كىشى ارال تەڭىزىنىڭ قايتا ورا­لۋىن جوعارى باعالاپ، ونى «عاسىر جوباسى» دەپ اتادى. 
ەلباسى سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارى ەكولوگيالىق ايماقتاعى قىزىل­وردادا بەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ، العاش رەت ارال پروبلەماسىن حا­لىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلادى. ارال ەكو­لوگياسى الەمنىڭ ورتاق پروبلەماسى ەكەنىنە جەر ءجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ كوزدەرىن جەت­كىزىپ، ونى ساۋىقتىرۋ جولىندا كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. 
وسى كەزەڭدە بۋىنى بەكىمەگەن جاس مەملە­كەتتىڭ باسقا دا قيىندىقتارى كوپ بولعانىنا قاراماستان، حالىقتى وسىناۋ قاسىرەتتەن قۇت­قا­رۋعا بەلسەنە كىرىسۋى ۇلكەن ەرلىك ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كىشى ارالدى ساقتاپ قالۋدىڭ يدەياسى – ساراتس جوباسى دۇنيەگە كەلدى. جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىندە تەڭىزدى ءبولىپ تۇراتىن 14 شاقىرىم كوكارال بوگەتى تۇرعى­زىلىپ، اقلاق توسپاسى سالىندى. سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسى رەتتەلىپ، قاراوزەك، ايتەك توسپالارى قايتا جاڭعىرتىلدى. كىشى ارال­دىڭ سۋى بۇرىنعى جاعالاۋىنا جەتىپ، تەڭىز اكۆاتورياسى بەس ەسە ۇلعايدى. ايماقتىڭ اۋا رايى جاقساردى. بايىرعى بالىق شارۋاشى­لىعى قايتا وركەندەدى. قالادان 75 شاقى­رىم­عا قاشىقتاپ كەتكەن تەڭىز ءقازىر 17 شاقى­رىمعا جاقىندادى. تەڭىز تاعدىرى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنە ورتاق بولسا دا، بىردە-بىر ەل مۇنداي ءىستى قولعا الماعان ەدى. 
ارالدىڭ قايتا ورالۋى ايماقتاعى ءداس­ءتۇرلى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قايتا جان­دانۋىنا سەرپىن بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇزدانعان سۋدىڭ كولەمى ازايدى. بۇرىن تە­ڭىزدە بالىقتىڭ ەكى-اق ءتۇرى بولسا، ءقازىر 22 ءتۇ­ءرى بار. بۇگىنگى تاڭدا ودان 4،5 مىڭ تونناداي بالىق اۋلاناتىن بولسا، بولاشاقتا 30 مىڭ توننا ءونىم الۋعا مۇمكىندىك تۋدى. 
ەلباسى ارالعا ساپارىندا جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋعا تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا ساراتس-2 جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنىپ، ونىڭ 6 كومپونەنتى ماقۇلداندى. جالپى العاندا، ەكىنشى كەزەڭنىڭ ىسكە اسىرىلۋى جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرگە جول اشادى. 
بۇگىندە ەكى اۋداندا قازىرگى زامانعى تەحنو­لوگيامەن جابدىقتالعان بىرنەشە بالىق زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. بيىلعى جىلى قۇرا­مىندا «بايقوڭىر» اكك ۇق، بالىق ينستي­تۋتىنىڭ ارال فيليالى جانە 19 بالىق شا­رۋا­شىلىعى مەن مۇددەلى ۇيىمدار كىرەتىن بالىق كونسورسيۋمى قۇرىلدى. بۇل ءوندى­رىلگەن ءونىمنىڭ وڭدەلۋىنە جول اشىپ، ونى رەسەي، ۋكراينا، باسقا دا ەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. 
ارال جۇرتشىلىعى ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىن كورىپ، بۇگىنگى ۇستانعان سايا­ساتى­نىڭ جەمىسىن ناقتى سەزىنىپ وتىر. حا­لىقتىڭ ءوز پرەزيدەنتىنە ىقىلاسى ايرىقشا. قۇرعاپ قالعان تەڭىزدىڭ قايتا ورالۋى حالىق­تىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتىپ، ەرتەڭگە سەنىمىن ەسەلەي تۇسۋدە. الەم جۇرتشىلىعى عا­سىر جوباسى اتاعان ۇلان-عايىر ءىستىڭ شارا­پاتىن، عاجايىپ جەمىسىن حالىق كورۋدە.

"قامشى "سىلتەيدى

دەرەككوز: ايقىن-اقپارات