«مينيستر» جارىققا شىققالى كوپ بولا قويعان جوق. جۇقالتاڭ كەلگەن شاعىن كىتاپتى ادەبي ورتا باعالاپ تا ۇلگەردى. ادەبي ورتا بىلگەنىمەن، قالىڭ كوپشىلىك ەربولاتتىڭ كىتابىمەن جاقسى تانىس پا؟ جازۋشىنىڭ كىتابى نەگە جەكەلەگەن ادامداردىڭ كومەگىمەن جارىق كوردى؟
مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا نەگە ىلىكپەدى؟ جاس جازۋشىلاردىڭ قاتارىندا ەربولاتتىڭ ەسىمى نەگە كوپ اتالمايدى؟ ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزدەن بىلگىمىز كەلگەنى دە – وسى. 
– «ادەبيەتتى ادەبي ورتا ەمەس، جە¬كەلەگەن ادامدار جاسايدى» دەيدى. بۇل قانشالىقتى شىندىق؟
– جەكەلەگەن ادامداردىڭ جا¬ساي¬تىنى راس. اباي «كوپتە اقىل جوق، ەبىن تاپ تا جونگە سال» دەيدى. 
– جەكەلەگەن ادامدار جاز¬عا¬نى¬مەن، ادەبي ورتا قابىلداماسا، ونىڭ ادەبيەتكە سىڭە المايتىنى تاعى بار ەمەس پە؟
– جەكە ادام جاسايدى، ونى با¬عا¬لايتىن – ادەبي ورتا مەن وقىر¬مان. تاعى ءبىر نارسەنى ەسكەرۋىمىز كە¬رەك: ادەبيەتتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى بو¬¬لادى. 18-19-عاسىرداعى رومان¬دار¬دىڭ وركەندەپ تۇرعان داۋىرىندە چە¬حوۆ، تۋرگەنيەۆ، تولستوي، دوس¬تويەۆس¬¬كيي، گوركيي سياقتى جازۋشىلار ادەبيەتكە قاتار كەلدى. فرانسۋز ادە¬بيەتىندە دە سول ءۇردىس بولدى. اعىل¬شىن ادەبيەتىنە دە ءتان ءۇردىس بۇل. ادەبي ورتاعا تولىق ءبىر بۋىن كەل¬گەنىمەن، ول جازۋشىلاردىڭ ءار-قايسىسىنا ءتان وزىندىك قولتاڭ¬با¬لا¬رى بار. جەكەلەگەن ادامدار جاسايدى دەۋىنىڭ سىرى وسىندا. 
– قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسى¬رىن¬دا تۋعان ادەبيەتپەن تولىعىمەن تا-نىسا الدىڭىز با؟
– ارعى بەتتە جۇرگەنىمدە كىتاپ¬تى كوپ وقىدىم. اسىرەسە، قازاق ادە¬بيەتىنىڭ وكىلدەرىن جىبەرمەۋگە تى¬رىستىم. اۋەزوۆتىڭ «اباي جو¬لى»، مۇسىرەپوۆتىڭ، مۇقانوۆتىڭ، نۇرپەيىسوۆتىڭ شىعارمالارى ەپ¬تەپ ارعى بەتكە باردى. قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن قازاق ادەبيەتىمەن ءجۇز پايىز تانىستىم دەپ ايتا ال¬مايمىن. ونىڭ سەبەبى نەدە دەسەڭىز، ادەبيەتتى ءجۇز پايىز وقۋدىڭ قاجەتى جوق . ويتكەنى قازاقتا مىڭعا جۋىق رو¬مان جازىلسا، سونىڭ بەس-التاۋى عانا تاريحتا قالادى. قالعانى تاريح كوشىنەن قالىپ قويۋى دا مۇمكىن. 
– ماسەلەن، قانداي شىعارمالار وقى¬لادى؟
– تالعامپاز وقىرمان رەتىندە مۇح¬تار اۋەزوۆتىڭ اڭگىمەلەرى مەن بەيىمبەت ءمايليندى ەڭ وقىلىمدى شىعارمالاردىڭ قاتارىنا جات¬قى¬زار ەدىم. مەنىڭ كەمشىلىگىم – ماي¬لين¬مەن كەش تانىسقانىم. قاتار¬لاس¬تارىمنىڭ كوبى بەيىمبەتتى ءجيى اي¬تاتىن. بەيىمبەتتى جاستىقپەن، ال¬بىرتتىقپەن وقۋدىڭ قاجەتى شا¬مالى. ادام ەس توقتاتىپ، اقىلى كىر¬گەننەن كەيىن عانا بەيىمبەتكە بارۋى كەرەك. ويتكەنى بەيىمبەت جا¬لاڭ ساتيرا ەمەس. بۇل اششى ساركازمعا، ۋىتتى قالجىڭعا قۇرىلعان ءومىردىڭ شىن¬دىعى. مۇحتار ماعاۋين، ءابىش كە-كىلبايەۆ، تىنىمباي نۇرماعام¬بە¬توۆ¬تىڭ الەمدىك كلاسسيكالىق شى¬عار-مالارمەن سالىستىرا الاتىن كور¬كەم دۇنيەلەرى بار. ماسەلەن، ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ «حانشا داريا حي¬كاياسىن» ەرەكشە اتار ەدىم. مۇح¬تار ءماعاۋيننىڭ كوپشىلىك «الا¬سا¬پىران» مەن «جارماعىن» ءجيى اتاي¬دى. كەرىسىنشە، «ارحيۆ قۇپياسى»، «قارا قىز» بەن «شاھان شەرىسىنىڭ» ءجونى بولەك. تىنىمبايدىڭ «مەش¬كەيىن» كوبىرەك اتاپ جاتادى. ونىڭ ەڭ مىقتى دۇنيەسى «شاشۋباي» مەن «ءبورىبايدىڭ تىماعىن يت الىپ قاش¬قان قىسى» ەرەكشە. الەم ادە¬بيەتىمەن دەڭگەيلەس شىعارما قازاق ادەبيەتىندە جەتەرلىك. ءوز باسىم تا¬ريحي شىعارمالاردى وقىمايمىن. اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك، تاريحي شىعارما بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە كەرەك بولدى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ۇرپاققا تاريحتى تانىتۋ ءۇشىن مۇنداي كوركەم دۇنيە جازىلۋى ءتيىس ەدى. 
– ماسەلەن، ءبىز بىلەتىن فرانسۋز، اعىل¬شىن، ورىس، بولماسا وزگە الەم ادە-بيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ادەبيەت¬شىلەردىڭ شىعارمالارىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە دە بىر-ەكى عاسىر ءوتتى. سوعان قاراماستان، سول ادەبيەت كوتەرگەن تا¬قىرىپ ءالى دە ومىرشەڭ. نە سەبەپتى؟
– ماسەلەن، گوگولدى الايىق. گو¬گول كوپ پەسا جازعان جوق. «شا¬عالا»، «ۆانيا اعاي» سياقتى پەسا¬لارى ءالى كۇنگە تەاتر ساحناسىندا ءجۇ¬ءرىپ جاتىر. الەم ساحنالارىندا ءجيى قويىلادى دەسەك، ارتىق ايت¬قان¬دىق ەمەس. «ريەۆيزوردى» الايىق. قا¬زاق تەاترىندا «ريەۆيزور» ساحنا¬لان¬سا، سول سپەكتاكلدەن ءوزىمىزدىڭ تاعدىرىمىزدى كورگەندەي بولام. ويتكەنى ولار ناقتى ادامزاتتىڭ پروب¬لەماسىن جازدى. ول شىعار¬ما¬لاردىڭ ومىرشەڭ بولاتىنىنىڭ سە¬بەبى وسىندا. دجەك لوندون قاس¬قىر¬دىڭ تابيعاتىن قالاي بەردى؟ قىتايدا دا قاسقىر تاقىرىبىنا قا¬لام تارتقان جازۋشىلار بولدى. سول شىعارمالار اۋەزوۆتىڭ «كوك¬سەرەگى» مەن دجەك لوندوننىڭ شى-عارماسىنا جەتە المايدى. دۇنيەگە قاسقىردىڭ كوزىمەن قاراي وتىرىپ، شىنايى ءومىردى جازا العان جوق وزگەلەر. بىزدە 20-عاسىردىڭ باسىندا قازاق ادەبيەتىندە سۇمدىق ۇدەرىس بولدى. جاڭا ادەبيەت قالىپتاستى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەگى» – كەرەمەت رومان. تەك وكىنىشتىسى، رو¬ماننىڭ سوڭى يدەولوگياعا ۇرىن¬عان. بەيىمبەت دەسەك، «شۇعانىڭ بەل¬گىسىن» ءجيى ايتامىز. ودان گورى «اتىل¬ماعان وق»، «كۇلپاش، «اي¬ران¬باي» سياقتى اڭگىمەلەرى مىقتى ەكە¬ءنىن بايقاماي قالامىز. وسى ءاڭ¬گىمەلەردىڭ ءبارى فرانسۋز، اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان كەزدە، الەم تاڭ¬دانار ەدى. بەيىمبەت قىرشى¬نى¬نان قيىلىپ كەتتى. زۇلمات جىلدار جۇل¬ماعاندا، بەيىمبەتتىڭ قالامىنان تالاي-تالاي شەديەۆرلەر تۋار ەدى. زۇل¬مات-زوبالاڭنىڭ كەسىرىنەن قان¬شاما روماندار اياقتالمادى؟ قان¬شاما كوركەم شىعارما جازىلمادى؟ قانشاما قولجازبالار جوعالدى؟ حح عاسىردىڭ باسىندا جاڭا ۇدەرىس الىپ كەلگەن جازۋشىلاردىڭ دەنى اتىلىپ كەتتى دە، كوكتەپ كەلە جاتقان ادەبيەتتىڭ تامىرى جۇلىندى.
– ءسىز ايتقان اۋدارما ماسەلەسى وزەك¬ءتى ەكەنى راس. قازاق ادەبيەتى الەم تىل-دەرىن بىلاي قويعاندا، جۇڭگو ءتى¬لىنە اۋدارىلعان با؟ قىتايداعى قا-زاقتاردان بولەك، جۇڭگو حالقى قازاق ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىن قانشالىقتى بىلەدى؟
– ءبىزدىڭ ادەبيەت الەم تانيتىن دەڭ¬گەيگە جەتكەن جوق. وتىرىك ماق¬تانۋدىڭ دا قاجەتى شامالى. كىتاپ وقيتىن قاۋىم قازاق ادەبيەتىن بىلەدى. ونىڭ ىشىندە، ءوزىڭىز ايتقان قازاقتار عانا. ال قىتايلىقتار، ونىڭ اراسىندا ادەبي ورتا ابايدىڭ ولەڭدەرىن، قارا سوزدەرىن عانا بىلەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ جۇڭگو تىلىنە اۋ¬دارىلعانى شامالى. قازاقتا مىقتى جازۋشىلار بار ەكەندىگى تۋرالى اي¬تىلادى، جازىلادى. ءبىراق ولاردى قالاي اۋدارامىز دەگەن ماسەلە شەت قالىپ قويادى. مىنبەردىڭ بەر جا¬عىن¬دا تۇرىپ ايتۋ وڭاي. سوندىقتان قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمگە تارالا الماۋىنىڭ باستى سەبەبى وسىندا. وعان جازۋشى كىنالى ەمەس. وعان ادە¬بي ورتا، وقىرمان كىنالى. ماسەلەن، شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ادەبي اگەنتى بار. ول لوندوندا تۇرادى. قىرعىز ادەبيەتى وسىعان مۇددەلى. ءارى بۇل بيزنەستىڭ كوزى. قازاقتىڭ قاي جازۋ¬شىسىنىڭ ادەبي اگەنتى بار؟ تاعى ءبىر ماسەلە، اقشا ءۇشىن جاسالعان شى¬عارما الەمگە تەز تانىلادى. كە¬زىندە بالزاك ءبىر رومان جازسا، وعان قىرۋار اقشا تولەندى. موپاسساندار قالاي پايدا تاپتى؟ ورىس ادەبيە¬تىندە دە جازۋشىلاردىڭ جاعدايى جاقسى بولدى. سوندىقتان ولار ادە¬بيەت ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. ءقازىر قازاق جازۋشىلارىندا جاعداي بار ما؟ اق¬شاسى جوق، جاعدايى ناشار. سون-دا نە ءۇشىن جازادى؟ ادەبيەت ءۇشىن جازۋدىڭ كەرەگى بار ما؟ امەريكادا ءبىر رومان قىرىق ميلليون تارالىم¬مەن شىعادى ەكەن. جازۋشىلارى دا ەڭ باي ادامدار. جۇڭگو مەن جاپو¬نيا¬دا دا جاعداي سولاي. دامىعان مەم¬لەكەتتەر ادەبيەتتەن قارجى ايا¬¬مايدى. ولار رۋحانياتتى قۇرمەت¬تەيدى. ءارى ولار جازعان شىعارما بىردەن الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋ¬دارىلادى. ادەبي اگەنتتەر وسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. 
– العاشقى اڭگىمەنى جازعا¬نىڭىزدا نەشە جاستا ەدىڭىز؟
– العاشقى اڭگىمەمدى جەتىنشى سى¬نىپتا جازدىم. وندا دا اڭگىمە جا¬زايىن دەگەن قۇلشىنىستان تۋعان جوق. مەكتەپارالىق جارىسقا قا¬تىس¬تىرۋ ءۇشىن ءمۇعالىمىم قيناپ جاز¬دىرتتى. جارىسقا ءار سىنىپتان ءبىر بالا قاتىسۋى كەرەك. سول سەبەپتى، ادەبيەت ءمۇعالىمىنىڭ تاپسىرماسىن عانا ورىندادىم. «وكىنىش جاسى» دەگەن اڭگىمە ەدى. سول اڭگىمەم ۇنا¬عان بولۋى كەرەك، سەگىزىنشى سىنىپتا ءمۇعالىمىم تاعى تاپسىرما بەردى. ول جولى «اراقكەشتىڭ تاعدىرى» دەگەن دۇنيە جازدىم. الايدا، سول ەكى ءاڭ¬گىمەمەن شىعارماشىلىعىمدى توق-تاتتىم دا، انشىلىك جولعا ءتۇستىم. قو¬لىما گيتارا ۇستاپ، ءان ايتا باس¬تادىم. ەل اراسىندا «ءانشى بالا» دە¬گەن اتىم تارادى. قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن كونسەرۆاتورياعا تۇسكىم كەلگەن. ءبىراق قۇجاتىم دۇرىس بولماي، اقىرىندا قازۇۋ-دىڭ في¬لو¬لوگيا فاكۋلتەتىنە تاپسىردىم. ءتورتىنشى كۋرستا «پاتەر ىزدەپ ءجۇر ەدىك» دەگەن اڭگىمەمدى جازدىم. سول اڭگىمەنى گازەت-جۋرنالعا جاريالاي ال¬مادىم. قاتارلاستارىم عانا جى¬لى لەبىزدەر ايتتى. سودان بەرى جاز¬عانىم – 20-30 اڭگىمە. وزىمە سالسا، سونىڭ بەس-التاۋىن عانا الىپ، قالعانىن جىرتىپ تاستار ەدىم.
– «پاتەر ىزدەپ ءجۇر ەدىك»، «مي¬نيستر»، «كىشى عىلىمي قىزمەتكەردى» وقىپ وتىرساق، تاقىرىبىنىڭ دەنى – الەۋمەتتىك ماسەلەلەر. بۇل اڭگىمە-لە¬ءرىڭىز ءوزىڭىز پاتەر ىزدەپ قينالعان، عىلىمي قىزمەت اتقارعان جىلداردىڭ كورىنىسى سەكىلدى كورىنەدى بىزگە. سولاي ما؟
– چەحوۆتىڭ «حامەلەونى»، مو¬پاس¬ساننىڭ «تومپىشى» مەنىڭ ءاڭ¬گىمە جازۋىما تۇرتكى بولدى. ادام¬زاتتىڭ تاعدىرى بىردەي. ول فرانسۋز، ول اعىلشىن، ول دۆوريان بولۋى ءمۇم¬كىن. ءبىراق تاعدىر ورتاق. سونى وقىپ وتىرىپ، اڭگىمە وسىلاي بولا¬دى ەكەن دەگەن وي قالىپتاستى. ءاڭ¬گىمە جانرىنىڭ كاتەگورياسى سولاي بولۋى ءتيىس سياقتى كورىندى. ەكىن¬شىدەن، بۇل ناقتى مەنىڭ باسىمنان وتكەن جاعدايلار ەمەس. ءبىراق كورگەن دۇنيەلەرىم سەبەپ بولعانى راس. ءبىر- دە باراحولكادا تۇراتىن باۋىر¬لارىمنىڭ ۇيىنە بارعانىم بار. قۋىقتاي عانا پاتەر ەكەن. كىرگەنىمىز سول ەدى، قوجايىنى «نەگە ادام قون¬دىراسىڭدار؟» دەپ ايعايلاپ كەتتى. اياداي عانا پاتەردە تۇرعان باۋىر¬لارىمنىڭ باسىنداعى سول حال كوڭى¬لىمە قاتتى اسەر ەتتى. سودان ۇيگە كەل¬گەن سوڭ، «پاتەر ىزدەپ ءجۇر ەدىك» دە¬گەن اڭگىمە جازدىم. بىردە قوناقتا وتىرعانىمىزدا، ۇيدەگى ۇلكەن قاريا بىزگە «ءبىر كىشكەنتاي بالانى قوقىس جاشىگىنە تاستاپ كەتكەنىن» ايتىپ، اۋىر كۇرسىنگەن ەدى. سول وقيعا «كۇيەۋ بالانىڭ» تۋۋىنا سەبەپكەر بول¬دى. بەس جىل عىلىمي ورتادا ءجۇر-دىم. بەس جىل ءومىرىم بوسقا كەتتى. زاماننىڭ قيىن كەزىندە ون سەگىز مىڭ تەڭگەگە جۇمىس ىستەدىك. داڭق ىزدەپ بارعانىمىز جوق. ىزدەنەيىك دەپ باردىق. بارعانىمىزدى قاي¬تەيىن، عىلىمي ورتانىڭ كەيبىر «كە¬¬لەڭسىز» كورىنىستەرى كوڭى¬ءلى¬ءمىزدى قال¬دىردى. «كىشى عى¬لىمي قىز¬مەتكەر» وسىلايشا تۋدى. 
– «مينيستر» شىققانعا دەيىن اڭگىمەلەرىڭىزدىڭ داق¬پىر¬تى كوپشىلىككە جەتە قويعان جوق. ءتىپتى «ءمينيستردىڭ» ءوزى جە¬كەمەنشىك باسپادان شىقتى. كى¬تا¬بىڭىزدى مەملەكەتتىك تاپ¬سى¬رىسپەن شىعارۋعا مۇمكىندىك بولمادى ما؟
– كىتاپ شىعارۋ مەنىڭ ويىم¬دا دا بولعان جوق. ونى ءوز اقشاممەن شىعارامىن، شىققان سوڭ ونى تا¬راتۋىم كەرەك. سونىڭ ءبارىن وي¬لا¬دىم دا، قولىمدى ءبىر سىلتەپ قويا سال¬عانمىن. جانىمدا شىعارما¬لا¬رىمدى سۇراپ ءجۇرىپ وقيتىن دوس¬تارىم بولدى. ولار مەنىڭ كەم-كە¬تىگىمدى تۇزەدى، اقىلدارىن ايتتى. ومىردەن العان ۇلكەن ماراپاتىم دا وسى. سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتiڭ  كافەدرا  مەڭگەرۋشىسى ۇلان ەركىنبايعا ۇنەمى اڭگىمە¬لەرىمدى پوشتامەن جىبەرەمىن. ول وقىپ، پىكىرىن ايتادى. ءبىر كۇنى ول: «سەنىڭ جازعاندارىڭ ءبىر كىتاپتاي بولىپ قالدى. سونى جيناقتاپ، كى¬تاپ شىعارامىن» دەدى. ءسويتىپ، مە¬نەن ءبىر تيىن دا العان جوق. قاتتى مۇقا¬بامەن بەس ءجۇز دانا شىعارعىسى كەل¬گەن. وعان «جۇقالاۋ ەتىپ، تارا¬لىمىن كوبەيتەيىك» دەپ ۇسىنىس تاستادىم. كىتابىم جۇقا، ساپا¬سىز¬داۋ بولسا، وعان كىنالى ءوزىم. بيىل «جالىن» باسپاسىنان كىتابىم قاب¬ىلداندى دەپ ەستىدىم. بۇيىرتسا، جاقىندا جارىق كورەتىن بولار.
– كوركەم ادەبيەتتى قاجەت¬ءسىن¬بەيتىن بۇگىنگى وقىرمان باردا جازۋ¬دىڭ ءلاززاتى بار ما؟
– كوركەم ادەبيەت قاجەت بولسا، كور¬كەم ادەبيەت تۇرمىستىق ماسە¬لەڭدى شەشىپ جاتسا، وندا ەشتەڭەگە الاڭداماي، تەك جازۋمەن عانا شۇ¬عىلداناتىن قالامگەر تابىلار ەدى. كوركەم جازۋمەن تۇبەگەيلى اينا¬لىسىپ وتىرعان ادام جوقتىڭ قاسى. ءقازىر مەنىڭ جۇمىسىم جوق. تەك تاپسىرىسپەن عانا جۇمىس اتقارا¬مىن. مۇنىڭ ءبارى نەدەن؟ مۇقتاج¬دىقتان. شىن مانىندە، جازۋدى تاس¬تاپ، ساۋداگەرلىكپەن اينالىسۋى¬ما دا بولادى. ويتكەنى ساۋداگەردىڭ بالاسىمىن. تۇقىم-تۇياعىمىزبەن ساۋدامەن اينالىسامىز. ءبىراق سول ساۋداعا ەش قىزىعا المادىم. ول كاسىپتى اتقارىپ تا كوردىم. ادەبيەت ءۇشىن ونىڭ ءبارىن تاستاپ كەتتىم. سون¬دىقتان بىرەۋگە وكپە دە ارتا ال¬مايسىڭ. اركىم ءوزىنىڭ سۇيىكتى كا¬سىبىمەن اينالىسۋى ءتيىس. سەنىڭ شى-عارماڭدى بىرەۋ وقىپ، شىن ءسۇي¬سىنسە، شىنايى باعاسىن بىلدىرسە، سو¬دان ءلاززات تاباسىڭ. ول سەنى جازۋ¬عا يتەرمەلەيدى. ومىردەن ەرتە كەت¬كەن ءبىر دوسىم بولدى. بىرگە وستىك، بىرگە وقىدىق. مىقتى كاسىپكەر ءجى¬گىت ەدى. العاشقى اڭگىمەلەرىمدى ءىز¬دەپ ءجۇرىپ وقيتىن. سول جىگىت ۋني¬ۆەرسيتەتتى بىتىرەتىن جىلى قايتىس بول¬دى. «ەربولات، جاز» دەدى سوڭعى رەت. سول ءسوز مەنىڭ قولىمنان قالا¬مىم¬دى تاستاتقىزبايدى. ەگەر جازۋ¬دى قويسام، دوسىمنىڭ الدىنداعى قارىزىمدى ورىنداي الماعانىم... ال قالاي جازدىم، جازعاندارىم ادەبيەتتىڭ كاتەگوريالارىنا ساي ما، جوق پا، وعان باعا بەرەتىن مەن ەمەس. ادەبيەتشى قاۋىم ءوزى انىقتاي جا¬تار. 

"قامشى "سىلتەيدى

دەرەككوز: ايقىن -اقپارات