«جەتىسۋ – جەر ءجانناتى». بۇل تەگىن ايتىلماعان تەڭەۋ. بىردە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپاربايەۆ جەتىسۋ وڭىرىنە كەلگەن سوڭعى ساپارىندا وبلىس ورتالىعىنىڭ كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقانى تۋرالى «مۇنداي قارقىندى قۇرىلىستىڭ ءجۇرۋى – تالدىقورعاننىڭ تاريحىندا بولماعان» دەپ تاڭدانىسىن جاسىرماعان. ايتسا ايتقانداي-اق. شاھارىمىز كۇن ساناپ كوركەيىپ، گۇلدەنىپ كەلەدى. باسپاناعا مۇقتاج ادامداردىڭ جىل سايىن سانى كەمىپ وتىر. بيىلعى جىلى 698 وتباسى باسپانالى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىردە ونىڭ 178ء-ى قونىس تويىن تويلاپ ۇلگەردى. بولاشاقتا تالدىقورعان قالاسىندا جاڭا دراما تەاترى، سالتانات سارايى بوي كوتەرەدى. قازىرگى كۇنى ونىڭ ينجەنەرلىك جۇيەسى تارتىلۋدا.

مۇناراسى كوك تىرەگەن

تالدىقورعانداعى ەڭ كورىكتى ورىننىڭ ءبىرى – كوگالداعى حوككەي الاڭى. بۇل رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت جەتىسۋ جەرىندە ورىن تەپكەن سپورتتىق «تامىرى ءدۇر شاھاردىڭ بۇلكىلدەيدى»نىسان. ول بىلتىرعى جىلى حوككەيشىلەر مەن حوككەي جانكۇيەرلەرىنە ەسىگىن ايقارا اشقان بولاتىن. قالانىڭ شىعىس جاعىندا 3 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان الاڭدا 1140 ادام ءبىر مەزەتتە حوككەي ويىنىن تاماشالاي الادى. الاڭعا توسەلگەن كوگال گوللانديادان ارنايى اكەلىنگەن. جالپى، الماتى وبلىسىندا سپورتقا قولداۋ زور. تەك سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وبلىس بويىنشا 32 سپورتتىق نىسان قولدانىسقا بەرىلگەن. مۇنىڭ ءوزى ەلباسىنىڭ بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ تالابىن ورىنداۋدا وبلىستاعى اتقامىنەرلەردىڭ تياناقتى تىرلىگىن كورسەتسە كەرەك. ءدال وسى الاڭنىڭ ىرگەسىندە ءتورت جولدىڭ تۇيىسكەن ەركىن اينالما جولى ورنالاسقان. مۇندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان 40 مەتر بولاتىن ساۋلەتتىك كومپوزيسيا بوي كوتەرۋدە. كونسترۋكسيا بىرنەشە كومپوزيسيادان تۇرادى. ياعني قىرىق مەتر بيىكتىكتەگى مۇنارانى اينالا ون ەكى ستەللا قورشاپ تۇرادى، ورتاسىنداعى ستەللا ءتۇسى ءارتۇرلى سيپاتتا وزگەرىپ وتىرادى. سوندىقتان، وندا ارنايى جارىق ديودتى جۇيە ورناتىلماق. سونداي-اق كونسترۋكسياعا سۋ بۇرقاق ورناتىلىپ، ول 550 باعىتتا سۋ بۇركىپ تۇرادى دەپ جوسپارلانعان.

قاراتالدىڭ بويىندا...

ەركىن اينالما جولىنان شاھاردىڭ ورتالىعىنا قاراي تارتساڭىز، ارقىراپ اعىپ جاتقان قاراتال وزەنىنە، ونىڭ جاعالاۋىنا كوزىڭىز تۇسەدى. اباتتاندىرۋ جۇمىسى بۇل جەردە دە قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوسپارلانعان ايماققا اعاشتىڭ ءتۇر-تۇرى وتىرعىزىلىپ، شاھاردىڭ شىرايى كىرەتىن كۇن دە الىس ەمەس. تالدىقورعاندىقتاردىڭ وزەن بويىن جاعالاي ءجۇرىپ سەرۋەندەيتىن، سەرگيتىن سۇيىكتى ورنىنىڭ ءبىرى – قاراتال وزەنىنىڭ جاعاسى بولماق. بۇل قالا جاستارى ءۇشىن رومانتيكالىق ورىن بولسا، ۇلكەندەر ءۇشىن تازا اۋادا، وزەن جاعاسىندا بوي سەرگىتۋگە تاپتىرمايتىن نىسان بولماق.

اقىندار اللەياسىندا

«تامىرى ءدۇر شاھاردىڭ بۇلكىلدەيدى»«جاستار» مادەني دەمالىس ساياباعى – بولاشاقتا جاستار باس قوساتىن مادەني ورىننىڭ ءبىرى بولماق. قازىرگى كەزدە قۇرىلىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان بۇل نىساندا اقىندار اللەياسى، ارنايى كونسەرتتىك باعدارلاما وتەتىن ساحنا دا قاراستىرىلعان. اقىندار اللەياسىنا كەلىپ، ولەڭ وقىپ، جىر تىڭداپ، پوەزيا كەشتەرىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك جاسالماق. بۇل جەتىسۋ جەرىنىڭ رۋحاني تىرشىلىگى قىزاتىن مەكەنگە اينالادى دەپ كۇتىلۋدە. ساياباق باستان-اياق اباتتاندىرىلادى، جارىقتاندىرىلادى. تالدىقورعان جاستارىنىڭ باس قوساتىن رۋحاني دەمالىس ساياباعى ءوز ەسىگىن اشاتىن دا ۋاقىت الىس ەمەس. جاقىن كۇندەرى ونداي قۋانىشتى جاڭالىقتى دا بولىسەمىز. 

شاعىناۋداننىڭ شىرايى كىرەدى

تالدىقورعاننىڭ كۇن سايىن كوركەيىپ، ۇلكەيىپ كەلە جاتقانىن باتىس شاعىناۋدانىنداعى قۇرىلىستىڭ قىم-قۋىت تىرلىگىنەن دە بايقاۋعا بولادى. ەكى-ۇش جىل بۇرىن جازىق دالا بولعان بۇل جەردە بۇگىندە كوپ قاباتتى پاتەر كوبەيىپ، مىڭداعان ادام باسپانالى بولدى. بيىل تەك جاس وتباسىلارعا 128 پاتەر كىلتى تابىستالدى. جىل سوڭىنا دەيىن 10 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي باسپاناعا مۇقتاج جاندارعا بەرىلمەك. بيىل وبلىس بويىنشا 16 جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن بولسا، سونىڭ ءبىرى – تالدىقورعان قالاسىنا قاراستى ەركىن اۋىلىندا 300 ورىندى مەكتەپتە مەكتەپكە دەيىنگى شاعىن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. بۇرىن ەركىن اۋىلىنىڭ قارادومالاقتارى مەكتەپ بولماعاندىقتان، تالدىقورعانعا سابىلاتىن بولسا، ەندى ونىڭ دا شەشىمى تابىلدى. بولاشاقتا، باتىس شاعىناۋدانى ادام تانىماستاي وزگەرەدى. ويتكەنى، ءقازىردىڭ وزىندە 320 ورىندىق بالاباقشا، ءتورت جۇلدىزدى ءقوناقۇي جانە وقۋشىلار سارايى سالىنىپ جاتىر. كەلەسى جىلدان باستاپ 500 ورىندى دراما تەاترىنىڭ، 2.0 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان كورمە پاۆيلونى مەن «سالتانات» نەكە قيۋ سارايى، زاماناۋي مەديسينالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى باستالادى. 
قوقىس تا كادەگە جارادى

سوڭعى كەزدەرى قالانىڭ ايماعىندا وڭدەلەتىن جانە وڭدەلمەيتىن قوقىستى ءبولىپ سالاتىن ەكى قالتالى جاڭا قوقىس جاشىگى ورناتىلعان. جاشىكتىڭ ءبىر جاق قالتاشاسىنا وڭدەلمەيتىن قوقىستى تاستايتىن بولسا، ەكىنشى جاعىنا وڭدەۋگە جارامدى قوقىس سالىنادى. جاشىك تولعان كەزدە ونى بىردەن ارنايى كولىك الىپ، ءارقايسىسىن ارنايى قوبديشاعا سالىپ الىپ، قوقىس وڭدەيتىن زاۋىتقا تاپسىرادى دا، وڭدەلمەيتىنىن قوقىس الاڭىنا تاستايدى. قازىرگى كەزدە قالادا 180 قوقىس جاشىگى ورناتىلعان بولسا، ونى تاسيتىن ءوز ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان Hyundai قوقىس كولىگىنىڭ ءۇش داناسى ساتىپ الىنعان. ونىڭ ءارقايسىسى 10 ميلليون تەڭگە تۇرادى. بۇل وتاندىق ءونىمدى قولداۋدىڭ تاعى ءبىر مىسالى. جانار-جاعارمايدىڭ شىعىنىن جانە جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىنا جۇمسالاتىن قاراجاتتى وتەيمىز. بۇل ءبىر جاعىنان وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋ. 

قالانىڭ ماڭدايشاسى...

تالدىقورعان قالاسىنىڭ «قاقپاسى» الماتى-وسكەمەن تاسجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان­دىقتان، وندا كەلىپ-كەتۋشىلەر دە كوپ بولارى ءسوزسىز. شاھارعا كىرىپ كەلگەن جولاۋشىعا العاشقى اسەر بەرەتىن دە قالانىڭ كىرەبەرىسى، ماڭدايشاسى. وسىنى ەسكەرگەن ءوڭىر باسشىسى قالاعا كىرەبەرىستى جاڭارتۋدى دا جوسپارلاپ قويعان. اۋەلى، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار بۇل جولدىڭ جيەگىن اباتتاندىرۋدى، كوگالداندىرۋدى قولعا الماق. سودان كەيىن تالدىقورعانعا كىرەبەرىس ماڭدايشاسى دا وزگەرتىلەدى. جولدىڭ ەكى بەتىنە «جەتىسۋ» جانە «تالدىقورعان» دەپ جازىلادى دەپ جوسپارلانعان. ەندى، بىرنەشە جىلدا تالدىقورعان قالاسى ساۋلەتى مەن ءسانى كەلىسكەن ادەمى قالالاردىڭ بىرىنە اينالادى.
سونداي-اق قالادا جاڭا اشىلعان اۋداندار مەن جاڭا ۇلكەن عيماراتتاردى سۋ، جىلۋ، ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارى دا ءوز دەڭگەيىندە ءجۇرىپ جاتىر. 
تالدىقورعان قالاسىنا قاراستى عيماراتتاردى سۋمەن قامتۋعا 264832 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ، يگەرىلگەن. جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە 113788 مىڭ تەڭگە بولىنگەن. بۇل قاراجات شىعىس شاعىناۋدانىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە تالدىقورعان قالاسىنىڭ جىلۋ جۇيەسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە جۇمسالعان. ال ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتامىز ەتۋ ماقساتىندا 757239 مىڭ تەڭگە يگەرىلگەن.
جەتىسۋ ءوڭىرى ارقىراپ اققان جەتى وزەنىمەن، اسەم تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسىنداي اسەم تابيعاتتىڭ اراسىنان ورىن تەپكەن تالدىقورعان دا كورىكتى بولماۋعا حاقى جوق. اقىن ولەڭدەرىندە جازىلعانداي «تامىرى ءدۇر شاھاردىڭ بۇلكىلدەيدى».

اسەت شاياحمەتوۆ،
تالدىقورعان قالاسى قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى:

– بيىل 1364 پاتەرلى 17 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. جىل سوڭىنا دەيىن 698 پاتەرلى 13 تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان. «تامىرى ءدۇر شاھاردىڭ بۇلكىلدەيدى»قازىردە 178 پاتەر قولدانىسقا بەرىلدى. سونىمەن قاتار تالدىقورعان قالاسىنداعى «ارمان» زاۋىتىنىڭ عيماراتىن قايتا جابدىقتاۋ ارقىلى شاعىن وتباسىلارىنا ارنالعان 88 پاتەرلى كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بولدىرۋ قۇرىلىسى ءجۇرىلىپ جاتىر. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن 386،912 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ، قازىردە ونىڭ 163،963 ميلليون تەڭگەسى يگەرىلدى. 
160 مىڭنان استام حالىق مەكەندەپ جاتقان تالدىقورعان قالاسى كۇن وتكەن سايىن كوركەيىپ كەلەدى. حالىقتىڭ ءبىلىم الۋى، تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋى باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋدا. قالانىڭ مادەني سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا باتىس شاعىناۋدانىندا «ەتنو-اۋىل»، «جاستارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ» قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. ەلباسىنىڭ جەرگىلىكتى جەردىڭ ورتا ءبىلىم جانە مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ تۋرالى تاپسىرماسى بويىنشا ەركىن اۋىلىندا 100 ورىندى شاعىن ورتالىعى بار 300 ورىندى مەكتەپ اشىلسا، 320 جانە 280 ورىنعا لايىقتالعان بالاباقشا قولدانىسقا بەرىلدى.

دەرەككوز: "جاس قازاق"