ءار كۇنى جىلعا ازىق بولاتىن كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقان كەزىندە ەلدەگى شارۋا قوجالىقتارى جىل سايىن ابىگەرگە تۇسەدى. سونداعى ماقسات – مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن سۋبسيديانى الۋ. شىنتۋايتىندا، شارۋالاردىڭ يىعىنداعى جۇكتى جەڭىلدەتۋگە سۋبسيديانىڭ كومەگى مول. ەل ەڭسەسىن تىكتەۋ جولىندا جاڭا جوبالارعا قىرۋار قارجى دا بولىنۋدە. تەك سوڭعى ۋاقىتتا عانا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سول بولىنگەن قارجىنىڭ تيىمدىلىگىنە كۇدىك كەلتىرە باستادى. وسىعان وراي، الداعى ۋاقىتتا سۋبسيديا ءبولۋدىڭ تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزىلمەك. ءقازىر وسى ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالاردى الاڭداتىپ وتىر.

تەڭگەرمەشىلىك تورگە شىعارمايدى

تاياۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى.
– مەملەكەت تاراپىنان وسى سالاعا قارجى كوبىرەك ءبولىنۋى ءۇشىن ءبىز بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالىپ جاتقاندىعىن دالەلدەۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، سۋبسيديا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن «دايىن اسقا تىك قاسىق» ەتىپ جىبەرەدى. كەيبىر قۇرىلىمداردا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى كوڭىل كونشىتپەيدى. بارىنە بىردەي جاعداي جاسالىپ، سۋبسيديا ءبولىنىپ وتىر. ءبىراق تۇپكى ناتيجە ءارتۇرلى. وسىدان بارىپ، نارىق زاڭى جۇمىس ىستەمەي كەلەدى. ول زاڭ بويىنشا مىقتىلار عانا قالىپ، ال ءوز ءىسىن زامان تالابىنا ساي اتقارا الماعاندار ىعىسىپ كەتۋى كەرەك، – دەگەن بولاتىن مينيستر.
ول سونداي-اق 2020 جىلعا قاراي ىلكىمدى ىستەردى وڭ جولعا قويعان اۋىل شارۋاشىلىعى ۇجىمدارى تابىس كولەمىن بەس ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن اتاپ ايتقان بولاتىن. 
اقمولا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى مۇنداي جۇيەنىڭ 2017 جىلدان باستاپ ەنگىزىلەتىنىن ايتىپ وتىر. ازىرگە وبلىسقا قانشا قارجى بولىنەتىنى بەيمالىم. ول كاسىپكەرلەردىڭ تىڭعىلىقتى ەسەپتەلگەن جوبالارىنا بايلانىستى. 
– سۋبسيديانىڭ ءتۇرى كوپ. ول نەگىزىنەن ەليتالىق تۇقىمعا، تىڭايتقىش پەن گەربيسيدتەرگە بولىنەدى. ايتالىق، بيدايدىڭ گەكتارىنا 350 تەڭگە، ال ارپانىڭ ءار گەكتارىنا 600 تەڭگەدەن سۋبسيديا بولىنەدى، مايلى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنا 3500 تەڭگەنىڭ كولەمىندە بولادى، – دەيدى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى، بەلگىلى كاسىپكەر نارتاي ىسقاقوۆ، – بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر دۇنيە، ەڭبەك ونىمدىلىگى حاقىندا. ياعني بولىنگەن قارجىنىڭ قايتارىمى. ايتالىق، ەكى فەرمەر توپىراق قۇنارى مەن جەر كولەمى بىردەي القاپقا ەگىن ەكتى دەلىك. بىرەۋى ءار جىل سايىن گەكتارىنا نەبارى 8 سەنتنەردەن اينالدىرسا، ال كەلەسى بىرەۋى 14-15 سەنتنەرگە جەتكىزەدى. بولىنەتىن سۋبسيديا ەكەۋىنە بىردەي. دەمەك، ادىلەتسىزدىك ورىن الىپ وتىر دەۋگە بولادى. ءار جىل سايىن 15 سەنتنەردەن ءونىم الاتىن ديقان بولىنگەن قارجىنىڭ قايتارىمىنا قول جەتكىزىپ وتىر. ول وسىنداي كورسەتكىشكە قالاي قول جەتكىزدى دەگەن ماسەلەگە كوز جۇگىرتەتىن بولساق، التىن استىقتىڭ ەڭ الدىمەن، ديقاننىڭ ماڭداي تەرىمەن سۋارىلعاندا عانا وسەتىندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە تۇسىنە بىلگەن وزات ديقان كوكتەمگى، كۇزگى اگروتەحنيكالىق شارالاردى ۋاقتىلى اتقارعاندىعى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە، دەر كەزىندە القابىن تىڭايتىپ، ارامشوبىنەن ارىلتىپ، گەربيسيتىن سەۋىپ، تىنىمسىز جۇمىس ىستەيدى. گەكتار بەرەكەسىن 7-8 سەنتنەردەن اينالدىراتىن ديقان تۋرالى ءدال ولاي ايتا المايمىز. ءدال وسىنداي جاعدايدى ەت، ءسۇت وندىرۋگە بولىنەتىن سۋبسيديا جونىندە دە ايتۋعا بولادى. 
ەندىگى ءبىر ماسەلە، سۋبسيديانى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ كولەمىنە قاتىستى تولەۋ بولىپ وتىر. بۇل ارادا دا وتە كۇردەلى جاي بار. ايتالىق، اۋىلداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ ءدال قانشا استىق ءوندىرىپ جاتقاندىعىن ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس. ولاردا ءتىپتى تارازى دا جوق. كوزبەن ولشەسەڭ، قاتەلەسەسىڭ. سۋبسيديانىڭ دا سۇراۋى بارەگەر سۋبسيديا وندىرىلگەن استىقتىڭ كولەمىنە بايلانىستى تولەنە باستاسا، بۇل سالادا قوسىپ جازۋ، كوزبوياۋشىلىق ەتەك الىپ كەتەدى. سوندا ءاربىر شارۋا قوجالىعىنىڭ جانىنان جەكە-جەكە كوميسسيا قۇرىپ، باقىلاۋشى تاعايىنداپ قويامىز با؟!

تۇپكى ناتيجەنى تۇگەندەسەك

بىرنەشە جىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى قۇلان بولاتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، سۋبسيديا تۇپكى ونىمگە تولەنۋى كەرەك. ايتپەسە، ءقازىر مايلى داقىلدارعا سۋبسيديا جاقسى تولەنەدى. فەرمەر مايلى داقىلدارعا ءتيىستى جەر كولەمىنە قاراي تۇقىمىن ەكتى ەكەن دەلىك. كوميسسيا كەلىپ كورگەن سوڭ كۇزدە جيناماۋىنا دا بولادى. سىلتاۋ كوپ، كومباين بولماي قالدى، قار جاۋىپ كەتتى. ال ميلليونداعان تەڭگە قارجى ءىز-تۇزسىز جوعالادى. ەڭ باستىسى، ءبارى زاڭدى. مىنە، سوندىقتان دا فەرمەر جانىن سالىپ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قارجىسى بوسقا شىعىن بولماسىن دەسەك، قالاي بولعاندا دا قويماعا قۇيىلاتىن، ەل يگىلىگىنە جاراتىلاتىن ناقتى ناتيجەگە بايلانىستى تولەنگەنى ءجون. سوندا عانا شارۋاسىن جۇرگىزگىسى كەلەتىن ادام جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. ايتپەسە، تۇپكى ناتيجەنىڭ قانداي بولاتىنىنا كوز جەتپەي تۇرىپ، سۋبسيديا تولەۋ ادىلەتتىلىك ەمەس سياقتى. نەگىزىنەن، بولىنگەن قارجى تۋرالى اقپارات ءبىر باسقا، بولجام ەكى باسقا، ال ناتيجە مۇلدەم بولەك بولىپ جاتىر. تەوريا جۇزىندە ءقازىر جىلىجايلاردا ليمون مەن بانان دا وسىرۋگە بولادى. ايتالىق، ەشكى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، مارال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى ءارقيلى ۇسىنىستار ايتىلىپ ءجۇر. ۇسىنىس كولەمى كۇننەن-كۇنگە كەڭىپ كەلەدى. ارينە، بارلىعى دا تابىس تابۋعا ىنتىزار. ءبىراق سونىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىڭ يىعىنا ارتىپ قويۋعا بولمايدى. 
ءقازىر فەرمەردىڭ نە ەگۋى قاجەت ەكەنىن ءوزى شەشۋى كەرەك. وندا دا قاي ءونىم ءوتىمدى، باسەكەلەستىككە قابىلەتتى. ەكىنشى ءبىر ماسەلە، بۇرناعى جىلداعىداي كوكتەمدە سەبە سالىپ، كۇزدە جاراتقان يەنىڭ نەسىبەسىنە وراي بۇيىرعانىن عانا جيناپ الاتىن ۋاقىت ءوتتى. ەندىگى ارادا ءاربىر فەرمەردىڭ استىق قويماسى، جاڭا ۇلگىدەگى جوعارى ءونىمدى كومباينى، تراكتورى بولۋى شارت. ءبىراق ونى الاتىن قارجى قايدا؟ ەگەر مۇنداي جاعداي جاسالماسا، القاپ بەرەكەسى جەتى سەنتنەردەن اسپايتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا باستاپقى قاراجاتتى قايدان تابۋ كەرەك؟ ول ءۇشىن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ىلكىمدى جۇمىسىن بارىنشا نىعايتقان ءجون. 
ارينە، نارىقتىڭ قاتال زاڭىندا كەيبىر ءوز جۇمىسىن ۇيلەستىرە الماعان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بانكروت بولۋى دا مۇمكىن. بۇل نارىقتىڭ بۇلتارتپاس زاڭى. سوندىقتان دا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەكتى وزىق شارۋاشىلىقتاردىڭ العانى دۇرىس. سول ساتتە كەيىن قالعانى جاڭاعى ۇلگىنى كوزىمەن كورىپ وتىرعان سوڭ قيمىلداي باستايدى. ءالى كۇنگە دەيىن وبلىس ورتالىعىندا تۇرىپ، شالعايداعى ەلدى مەكەندەردە شارۋا قوجالىعىن ۇيىمداستىرىپ، جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر بار. بۇل دا دۇرىس ەمەس. ءىس باسىندا ءوزى بولماعاننان كەيىن العا جىلجىپ كەتە قويۋ قيىن. 
– بىزگە ءالى تولىق تۇسىندىرگەن جوق. ايتەۋىر، ءبىر وزگەرىستىڭ بولاتىندىعى انىق. ءقازىر ءبىز مىناداي جۇيەمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سۋبسيديا الۋ ءۇشىن ءوتىنىم تاپسىرامىز، ارزانداتىلعان باعامەن جانار-جاعارماي الامىز، ەگەر گەربيسيدتىڭ قازاقستاندىق ءونىمىن الساق، ەلۋ پايىز، شەتەلدىكىن الساڭ، وتىز پايىز سۋبسيديا بەرىلەدى. ەگەر ديقان تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسى بار جانىن سالىپ ادال جۇمىس ىستەسە، ەسكى سۋبسيديانىڭ دا سۇراۋى بارتەحنولوگيا بويىنشا دا ءتاپ-تاۋىر ءونىم جيناپ الۋعا بولار ەدى، – دەيدى «ەلەنوۆكا اگرو-2004» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەنيي لاۆريك.
شارۋالاردىڭ بويكۇيەزدىككە سالىنۋى تۋرالى مينيستر ايتقان پىكىرگە «ىستىق جەر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى سەرىكجان قاسىموۆ ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى:
– ارينە، جاڭالىققا ىلەسىپ، ۇمتىلعان ءجون. ءبىراق شارۋاشىلىقتاعى قالىپتى ىرعاققا ۇيرەنگەن باعىتتى بىردەن باسقا جاققا بۇرۋ دۇرىس ەمەس. شەندىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ءبىز تەك سۋبسيديامەن كۇن كورىپ وتىرعان ءتارىزدىمىز. قاراپايىم فەرمەرگە جاڭا الاڭدار مەن جىلىجايلار قايدان كەلۋى مۇمكىن؟ ءبىز جىل سايىن الا جازداي باپتاپ وسىرگەن ءونىمىمىزدى اق قاردىڭ استىندا قالدىرىپ، شىعىن شەگۋدەمىز. الدىمەن، ەسكى جىرتىعىمىزدى جاماپ الايىق تا، سودان سوڭ بارىپ، بىردەڭە تالاپ ەتۋگە بولادى. شاماسى بۇل ساياسات شاعىن شارۋالاردىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ، ىرىلەندىرۋگە باعىتتالعان ءتارىزدى. 

الاياقتىق ازايار ەمەس

وسى ارادا تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەمانى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ول زاڭسىز سۋبسيديا تولەۋ. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان قىرۋار قارجىدان قارپىپ قالعىسى كەلگەندەر دە از ەمەس. وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا، وسى جىلى بىرنەشە قىلمىستىق وقيعالار بولعان. اتاپ ايتقاندا، باعىمدا جوق ساۋىن سيىرلارعا سۋبسيديا تولەنگەن. سويتسە ول سيىرلار وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەتكە وتكىزىلگەن ەكەن. اتباسار اۋدانىندا 490 باس ءىرى قاراعا سۋبسيديا تولەنسە، ونىڭ 130-ى الدەقاشان ەتكە وتكىزىلگەن، ال 160-ى وزگە بىرەۋلەردىڭ اتىندا ءجۇر. مىنە، وسىنداي ماسەلەلەرگە وراي 42 جاۋاپتى تۇلعاعا تارتىپتىك ءىس قوزعالىپ، 11 مەملەكەت قىزمەتكەرى جاۋاپقا تارتىلعان. زەرەندى اۋدانىندا توعىز ميلليون تەڭگە سۋبسيديا نەگىزسىز تولەنگەن.
مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءبىراق اينالىپ كەلگەندە، ءبارىنىڭ تۇپكى سەبەبى ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتىر. جەڭ ۇشىنان جالعاسقان الدەكىمدەر انىق ماقساتقا كوزدەلگەن قىرۋار قارجىنى ورتا جولدان جىرىمداپ، تالان-تاراجعا سالادى. دەمەك، قارجىنىڭ ءتيىمسىز بولىنۋىنە، مۇنداي مىسالداردىڭ دا اسەرى بار. 
ءمينيستردىڭ پىكىرىنەن كەيىن ەلدەگى شارۋالاردىڭ ويىن سان-ساققا بولگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ازىرگە وسىنداي پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ءسوز سوڭىن تۇيىندەي كەلگەندە شىعاتىن قورىتىندى مىناۋ. ارينە، تۇپكى ناتيجە كەرەك، ونسىز بولمايدى. ءبىراق سونى ەسەپتەۋدىڭ وزگەشە جۇيەسى قاجەت. ايتپەسە مىڭداعان شارۋانىڭ قايسى قانشا ءونىم الىپ جاتقاندىعىن ناقتى ەسەپتەۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس.