الماتى وبلىسىنا قاراستى كوكسۋ اۋدانى تالاپتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى احمەت جىلقىشىنوۆ قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدى ماشىق قىلعان شارۋانىڭ ءبىرى. ول بىلتىر «ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەردىڭ وتەۋى بولمادى» دەپ قامىققان ەدى. ال بيىل ءتاتتى ءتۇبىردى وسىرۋگە قايتا كوڭىلى اۋدى. ويتكەنى، قانت قىزىلشاسىنا بولىنگەن قارجى قوماقتى، قولداۋ دا كوپ بولدى. شارۋا الاڭسىز جيىن-تەرىن ناۋقانىنا كىرىسكەن. القاپتاعى ءونىمدى جيناۋدا، ءتىپتى قول ەڭبەگىنىڭ دە قاجەتتىلىگى ازايعان. سەبەبى ءونىمدى جينايتىن بىرنەشە فۋنكسيالى ارنايى تەحنيكا دالا ءتوسىن دۇبىرگە بولەپ جاتىر. «دياس» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى احمەت جىلقىشىنوۆتىڭ ايتۋىنشا، قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ ماشاقاتتى جۇمىس جانە ونى ەگۋگە دايىندىق كۇزدەن باستالادى ەكەن.

احمەت جىلقىشىنوۆ، 
«دياس» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى:
قانت قىزىلشاسىن 15 جىل بويى ەگىپ كەلەمىن. الايدا سوڭعى ءۇش-تورت جىلدا قىزىلشا ءوسىرۋ پايداسىز بولىپ كەتتى. ويتكەنى، قانت زاۋىتى ءتاتتى ءتۇبىردىڭ ءبىر كەلىسىن 5-6 تەڭگەدەن ساتىپ الدى. ۇكىمەت تاراپىنان ايتارلىقتاي، قولداۋ دا كورمەي قالدىق. ءسويتىپ، شارۋانىڭ ەڭبەگى ەش بولدى. بيىل ۇكىمەت تاراپىنان گەربيسيد، تىڭايتقىش، تۇقىم الۋعا جەڭىلدىك جاسالىپ، ناۋقانعا ارنايى تەحنيكا دا ءبولىندى. «دياس» شارۋا قوجالىعىنا قاراستى 40 گەكتار سۋارمالى جەر بار بولسا، بيىل ونىڭ 10 گەكتارىنا قانت قىزىلشاسىن ەكتىك. كەلەر جىلى ءبىر ەسەگە كوبەيتەمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ ناۋقانى بىرنەشە ەتاپتان تۇرادى. اۋەلى، كۇز كەزىندە جەردى جىرتىپ، دايىنداپ الامىز. ەرتە كوكتەمدە جەردى تەگىستەپ، ەگۋگە ىڭعايلاپ بارىپ، تۇقىم سەبەمىز. الا جازداي ونى تۇپتەۋمەن، سۋارۋمەن اينالىسامىز. باپتاپ كۇتەمىز، زياندى جاندىكتەردەن ساقتاندىرامىز. ال كۇزدە جيناۋ ناۋقانى باستالادى. مىنە، ءسىزدىڭ داستارقانىڭىزدا تۇرعان قانتتىڭ شيكىزاتى وسىلاي دايىندالادى.

شارۋاسى شالقىعان

ءداپ وسىلاي ەڭبەك ەتىپ، شيكىزات دايىنداپ جاتقان كوكسۋ اۋدانىنداعى «اليم تايار» شارۋا قوجالىعى بيىل 70 گەكتار القاپقا قانت قىزىلشاسىن سەپكەن. شارۋا قوجالىقتىڭ باسشىسى تايار زەينالوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇدان 2000 توننا ءتاتتى ءتۇبىر جينالادى. 

تايار زەينالوۆ، 
«اليم تايار» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى:
الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ءوز سوزىندە تۇردى. ءونىمدى جيناۋ ناۋقانىن ەندى باستادىق. ازىرگە ءار گەكتاردان ءتۇسىمنىڭ مولشەرى 300 سەنتنەردەن تومەندەگەن جوق. سۋبسيديانى دا، تۇقىمدى، تىڭايتقىشتى ۋاقىتىندا بەردى. اۋدان اكىمى ءونىمدى جيناپ الاتىن كومباين ساتىپ اپەردى. بارلىق جۇمىس تەحنيكانىڭ كومەگىمەن ىسكە اسىپ جاتىر. قول ەڭبەگىنىڭ قاجەتتىلىگى جوق. بىلتىر 30 گەكتار ەككەن بولسام، بيىل ونىڭ مولشەرىن ەكى ەسەگە كوبەيتتىم. شامامەن 50 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىن. بۇرىن بۇل شارۋاشىلىقتا تەحنيكاعا مۇقتاج بولعاندىعىمىزدان، اۋا رايىنىڭ قولايسىز كۇندەرى جۇمىس توقتاپ قالاتىن. ال ءقازىر تەحنيكا بار، كۇن رايى قانشا قۇبىلسا دا، جۇمىسىمىز ءجۇرىپ جاتىر.
قازىرگى كەزدە «اليم تايار» شارۋا قوجالىعىنا قاراستى قىزىلشا القابىن جيناۋعا «فرانك كلاينە» كومباينى، سپس – 4،2 قىزىلشا تيەگىش، 2 دانا كاماز اۆتوكولىگى جۇمىلدىرىلعان.

عالىم توقپەيىسوۆ، 
كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى:
الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوكسۋ اۋدانى 830 گەكتاردان 24 مىڭ 900 تونناداي قىلشا وتكىزۋگە ءتيىس. بيىل بارلىق داقىلداردا ءونىم مول. قۇرعاقشىلىق بولعان جوق. اۋدان بويىنشا 11 مىڭ گەكتارعا سويا سەبىلگەن. ءقازىر ونىڭ 3000-4000 گەكتارىن جيناپ بولدىق. ءالى دە جيىن-تەرىن ناۋقانى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. قانت قىزىلشاسىنىڭ قانتتىلىعى 15 پايىزدى قۇرادى. كۇن سالقىنداسا، 17-18 پايىزعا دەيىن بارادى. ءقازىر وبلىسقا قاراستى بەس اۋداننان جينالعان قانت قىزىلشاسى 25 مىڭ تونناعا جەتتى. جوسپار بويىنشا 100 مىڭ توننادان اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن ءجۇز پايىزعا جيناپ بىتەمىز.

تەحنيكاسى تۇگەل

ەگىس القابىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان كومباين ءوسىپ تۇرعان ءتاتتى ءتۇبىردى ءوزى قوپارىپ، بىردەن ءشوبىن قىرقىپ، جيناپ، تراكتورعا تاستايدى. بۇرىن بۇل جۇمىستىڭ بارلىعى شارۋانىڭ قول كۇشىمەن جاسالاتىن بولسا، ءقازىر ونى تەحنيكا ىستەيدى. وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي تەحنيكادان 24 دانا ساتىپ الىنعان. ونىڭ ۇشەۋى كوكسۋ اۋدانىنا تيەسىلى. بۇل كومبايننىڭ ءبىر داناسى شامامەن 400 ادامنىڭ قول ءتاتتى ءتۇبىردىڭ ءتاتتى جەمىسىەڭبەگىن الماستىراتىن كورىنەدى.
قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ قانشالىقتى ماشاقاتتى بولسا، ودان قانت ءوندىرۋدىڭ دە وزىندىك ماشاقاتى بار. الايدا بۇل كۇتىپ، باپتاپ جاتاتىن دالاداعى ەگىن ەمەس، وعان تەحنيكانىڭ تارس-تۇرس تىرلىگى مەن زاۋىتتىڭ ارنايى اپپاراتىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ، «بۇيرىق» بەرۋ عانا ءتان. زاۋىتقا تۇسكەن ءتاتتى ءتۇبىردى اۋەلى اكپەن زالالسىزداندىرادى. ول قابىلدانعان شيكىزات ءۇيىلىپ جاتقان اشىق الاڭقايدا ىسكە اساتىن جۇمىس. زاۋىتتىڭ ىشىنە ەنگەن قانت قىزىلشاسى ەڭ ءبىرىنشى جاقسىلاپ جۋىلادى. بارلىق توپىراعىنان تازارتىلادى. ابدەن تازارتىلعان ءونىم جىڭىشكەلەپ تۋرالادى. سودان كەيىن عانا 90 گرادۋستان جوعارى تەمپەراتۋرادا قايناتىلادى. اباجاداي بوشكەلەردىڭ ىشىندە قانت قىزىلشاسى قايناپ جاتىر. وسى جۇمىس بارىسى كەزىندە قانت ءسولىنىڭ تىعىزدىعىن، قانتتىلىعىن زەرتحانا ماماندارى تەكسەرەدى. قىزىلشانىڭ قانتتىلىعى 18 پايىزعا دەيىن بارادى. وسىدان كەيىنگى جۇمىس ءتارتىبى تۋرالى اقگۇل ايمۇحامبەتوۆا اڭگىمەلەپ بەردى.

اقگۇل ايمۇحامبەتوۆا، 
قانت زاۋىتىنىڭ قىزمەتكەرى:
جوعارى تەمپەراتۋرادا قايناپ، ابدەن پىسىرىلگەن قانت قىزىلشاسى سەنتريفۋگا اپپاراتىندا جاسىل، قوڭىر قويمالجىڭ سۇيىقتىعى اجىراتىلادى. وسى بارىستان كەيىن تازا اق قانت پايدا بولادى. جارتىلاي دايىن بولعان ءونىمدى جۋامىز دا، شالا كەپتىرەمىز. سودان كەيىن كەپتىرەمىز، ارنايى اپپاراتقا جىبەرىلەدى. وندا ابدەن كەپتىرىلىپ، قۇم شەكەر بولادى. ول ەكشەلىپ بارىپ، قاپتالۋعا جونەلتىلەدى.

قۇمشەكەردىڭ قۇنى

جالپى، قانت ءوندىرىسى ماماندارىنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا 300 كەلى قانت قىزىلشاسىنان 50 كەلى قانت شىعادى. تۇتىنۋعا دايىن ءونىم قاپتالىپ، بەكىتىلىپ، كاسىپكەرلەرگە ساتىلادى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ ايتۋىنشا، قانتتىڭ ءبىر كەلىسى زاۋىتتان 180 تەڭگەگە ساتىلادى. ارى قارايعى باعاسى بەيمالىم. كاسىپكەرلەر قانشاعا ساتقىسى كەلسە، سونشاعا ساتادى. «قازانشى­نىڭ ءوز ەركى، قايدان قۇلاق شىعارسا». ءونىم وزىمىزدە وندىرىلسە دە، باعاسى جەر جارىپ تۇراتىنىنا ەتىمىز ۇيرەنگەن. تەك قانت ءوندىرىسى تۇرالاماسا ەكەن. قانت قىزىل­شاسىن وسىرۋمەن اينالىسا­تىن شارۋالار سانى كوبەيىپ، قۇمشەكەردى ءوزىمىز وندىرسەك، ەل ەكونوميكاسىنىڭ دا ءبۇيىرى تولار ەدى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق عابباس ۇلىنىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىنان وسى تىلەكتىڭ شىنايى ورىندالۋى ءۇشىن جاسالعان جۇيەلى جوسپار بار ەكەنىن بىلدىك.

اماندىق باتالوۆ، 
الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى:
ەڭ باستىسى، ەلباسىنىڭ ءبىزدىڭ وڭىرگە كەلگەندە «قىزىلشانى ءوسىرىپ، ونى ءوندىرۋدى ورنىنا كەلتىرىڭدەر» دەگەن تاپسىرماسى ورىندالدى. ءبىز مۇنىمەن شەكتەلىپ قالمايمىز. بيىل 4000 گەكتاردان استام قانت قىزىلشاسىن ەكسەك، ونىڭ سانىن كەلەسى جىلى كوبەيتەمىز. بۇل سالادا بىزدە ءتاتتى ءتۇبىردىڭ ءتاتتى جەمىسىجۇيەلى جوسپار قۇرىلعان. 2020 جىلعا دەيىن 500 مىڭ تونناعا دەيىن قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ جوسپارلاندى. ەگەر وسى جوسپارىمىز ويداعىداي ىسكە اسسا، قانت زاۋىتىنىڭ باسشىلىعى دا زاۋىتتى جاڭارتۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. سونداي-اق كوكسۋ قانت زاۋىتىنا جۇمىسقا تۇرعان قىزمەتكەرلەر جىل بويى جۇمىسسىز قالماۋدىڭ دا جولىن قاراستىردىق. زاۋىت جۇمىسشىلارى ءۇش جارىم اي كوكسۋدا جۇمىس ىستەسە، بۇدان كەيىنگى سەگىز اي بويى قارابۇلاقتاعى قانت زاۋىتىندا ەڭبەگىن جالعاستىرادى. كەلەسى جىلى كوكتەمدە تاعى دا وسى زاۋىتقا كەلەدى. بۇل ەلباسى بەرگەن تاپسىرمانى ورىنداۋداعى قادامىمىز. پرەزيدەنت قىزىلشا ءوندىرىسىنىڭ اينالاسىندا 5 مىڭنان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتۋدى تاپسىرعان ەدى. جىلدان-جىلعا ءتاتتى ءتۇبىر ءوسىرۋ القابى كوبەيە بەرەدى. تيىسىنشە، بۇل شارۋاشىلىققا توسەلىپ العان ديقان دا قانت ءوندىرىسىنىڭ جاندانۋىنا ۇيىتقى بولادى. ماسەلەن، بيىلدىڭ وزىندە، ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى «حيلنيچەنكو ي ك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بيىل 7500 توننا قانت قىزىلشاسىن جيناۋعا ءتيىس بولعان. ءبىراق ناۋقان ءالى اياقتالماستان، ولار 11 مىڭنان استام قىزىلشاسىن قانت زاۋىتىنا تاپسىرىپ ۇلگەردى. مۇندا وندىرىلگەن قۇمشەكەردى الماتى وبلىسىنداعى 2 ميلليون حالىق تۇتىنادى. ودان ارتىلىپ جاتسا، قىرعىزستانعا، وزبەكستانعا، رەسەيگە، بەلارۋس ەلىنە جىبەرىلەدى.

دەرەككوز: جاس قازاق