فورت-شيەۆچەنكو قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم العان اتاعوزى بوتاعارايەۆ 15 جاسىندا وقۋدى ءتامامدادى. بىرگە وقىعان سىنىپتاستارى ارمان قۋىپ، اتىراۋ، الماتى قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ جاتقاندا، ونىڭ جاسى جەكە كۋالىك الۋعا جەتپەگەندىكتەن، اۋىلدا قالىپ قويدى. كەيىپكەرىمىزدىڭ بالالىق شاعى ەل تاريحىنىڭ اۋىر كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. قابىرعاسى قاتايىپ، بۇعاناسى بەكىمەگەن بوزبالا جۇمىس ىستەۋگە، ەڭبەكتەنۋگە تالپىندى. بۇگىندە جەتپىستىڭ قىرقاسىنا جاقىنداعان اتاعوزى اعا وتكەن كۇننەن قالعان ەستەلىكتى ەسكە ءتۇسىرىپ، بايانداپ بەردى. 

اتاعوزى بوتاعارايەۆ «تۇبەكتە سول كەزدە جالعىز زاۋىت باۋتيندەگى كەمە جوندەيتىن كاسىپورىن بولعان ەدى. باسشىلارى دا، جۇمىسشىلارى دا ماماندىق الىپ، وقىپ-توقىعاندار. ماماندىعىم بولماسا دا، سوندا بارىپ جۇمىس سۇراۋعا بەكىندىم. مەكتەپ بىتىرگەندىگىمدى راستايتىن اتتەستاتىمدى كورسەتتىم، باسشىلىق مەنىڭ جاقسى وقىعانىما كوز جەتكىزىپ، جۇمىسقا قابىلدادى. زاۋىتتا جۇمىس ىستەگەن ەكى جىل ىشىندە تەمىر جوناتىن ستانوكتا الدىمەن ۇيرەنۋشى شاكىرت بولدىم، ءبىلىمىمدى جەتىلدىرگەن سوڭ، رازرياد الدىم. سول جىلدارى جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇنايشى بولۋعا بەت بۇرعاندا، مەن الماتى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى ەنەرگەتيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ «قالالار مەن ءوندىرىس ورىندارىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ» ماماندىعىنا تاڭداۋىم ءتۇستى. ول كەزدە وقۋ جۇيەسى بويىنشا وندىرىستىك جۇمىسقا جىبەرەتىن. مەن ءبىر جىلدان اسا رۋدنىي قالاسىنداعى «سوكولوۆ-سارىباي» كەن بايىتۋ كومبيناتىندا جۇمىسقا تۇردىم. 5 جىلدىق وقۋىمدى ويداعىداي اياقتاپ، ديپلوممەن اۋىلعا كەلدىم». كەيىپكەرىمىز ودان ارى اڭگىمە جەلىسىن ەڭبەككە ارالاسقان كەزەڭگە بۇردى. 
ەلگە جوعارى ءبىلىمدى مامان بولىپ ورالعان ا.بوتاعارايەۆ جاستىق جىگەرمەن باۋتيندە ورنالاسقان كەمە جوندەۋ زاۋىتىنداعى جۇمىسىن جالعاستىردى. جاس ماماننىڭ قارىم-قابىلەتىن بايقاعان اتاش كەنتىندەگى بالىق-كونسەرۆى كومبيناتىنىڭ باس ينجەنەرى لازىر تۋمىشيەۆ اقتاۋ قالاسىندا كوپتەگەن زاۋىت پەن ءوندىرىس ورىندارى سالىنىپ جاتقانىن العا تارتىپ، ماماندىعىنا ساي جاقسى جۇمىس تابۋعا جول نۇسقاپتى. كورگەنى كوپ، كوڭىلىنە تۇيگەنى مول ازاماتتىڭ اقىل-كەڭەسىنەن باعىت الىپ، تالاپتانعان اتاعوزى بوتاعارايەۆ 1969 جىلدىڭ كۇزىندە قالاعا كەلىپ جۇمىس ىزدەي باستادى. وسى كەزەڭدە قاراپايىم جۇمىسشىدان ۇلكەن باسشىعا دەيىنگى باسپالداقتاردا بەدەلى بيىكتەپ، لاۋازىمى جوعارىلاپ، قىزمەتتە ءوسۋ مۇمكىندىگىنە جول اشىلدى. مۇنايشىنىڭ مۇنداي تۇعىرعا كوتەرىلۋىنە ادال ەڭبەككە ۇمتىلدىرعان ىنتا-ىقىلاسى، مىندەتتەلگەن جۇمىستى مەجەلى ۋاقىتىندا ورىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى جىگەرىن جانىپ، سەنىم بيىگى العا جەتەلەپتى. 
«سول كەزدە ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ۋران ءوندىرۋ، بايىتۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن كاسپيي تاۋ كەن-مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنا (پگمك) شەبەر بولىپ جۇمىسقا تۇردىم. ەكى جىلدان كەيىن «وزەنمۇناي» مۇناي-گاز ءوندىرىسى باسقارماسىنىڭ ەلەكتر سەحى باستىعى قىزمەتىنە شاقىرتۋ الدىم. وندا الماتى، اشحاباد، ماسكەۋدەن كەلگەن جاس ەنەرگەتيك جىگىتتەرمەن قىزمەت بابىندا ارالاس-قۇرالاس بولدىق. 1971 جىلى ەلىمىزدە ەڭ العاشقى گاز وڭدەيتىن زاۋىتتىڭ ىرگەتاسى وزەندە قالانىپ، قۇرىلىسى باستالدى. قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتى باستاپقى قۇرىلعان جىلدارىندا پروپان، بۋتان، يزوبۋتان، ت.ب. ونىمدەرىن الدىق. مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى تاتارستاننان، رەسەيدەن كەلدى. وتباسىلىق جاعدايىما قارا التىننىڭ» تاسقايراعى بايلانىستى زاۋىتتاعى جۇمىسىمدى «جەتىبايمۇناي» مۇناي-گاز ءوندىرىسى باسقارماسىنا اۋىستىرۋعا تۋرا كەلدى» دەگەن بىلىكتى ماماننىڭ كەن ورنىندا ناعىز قيىن شاقتا «قارا التىن» يگەرۋگە ماڭداي تەرى سىڭگەن ەكەن. 
بۇل كەزدەرى جەر استى بايلىعىن بارلاۋ، ءوندىرۋ قارقىنى تومەندەپ، مۇناي ناسوسپەن الىندى. جەردىڭ قىسىمىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سۋ جىبەرىلدى. وسى پروسەستى قالىپتى دەڭگەيدە ساقتاۋ ءۇشىن ەلەكتر كوزى قاجەت بولدى. اقتاۋدان تاڭ سارىدە شىققان جۇمىس توبى كۇنى بويى تىنىم تاپپاستان ەڭبەك ەتىپ، ۋاقىتپەن ساناسپاي، جۇكتەلگەن جۇمىستى تولىعىمەن اتقارعاننان كەيىن عانا ۇيگە قايتۋعا بەت الاتىن. كەن ورنىندا مۇناي ونەركاسىبىنىڭ تۇراقتالۋى، ورلەۋ كەزەڭىندە «قارا التىن» يگەرۋدىڭ ءتيىمدى ءادىل-تاسىلىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ كەزىندە ءوندىرىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان اتاعوزى بوتاعارايەۆ وتكەنگە شەگىنىس جاساپ، مۇنايشىلار مويىماي كوتەرگەن قيىندىقتى اڭگىمەلەدى.
اتاعوزى بوتاعارايەۆ «تۇبەكتە «قاراجامباسمۇناي» كەن ورنى اشىلعاندا كراسنودارعا قارايتىن ەدى. مەن باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. قاراجامباس مۇنايىنىڭ قۇرامى بولەك بولاتىن. «قارا التىندى» يگەرۋ ءادىسى جەر استىنا اۋا، جوعارى تەمپەراتۋراداعى جىلۋ ايداۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىن. ءوندىرىس باسىندا جۇمىسشىلارعا جاعداي قاراستىرىلماعان، جاتاقحانا جوق، وعان قوسا مامان تاپشىلىعى ەداۋىر قيىنشىلىق اكەلدى. وسى كەن ورنى «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق قۇرامىنا كىرگەننەن كەيىن بۇل قيىندىق بىرتىندەپ شەشىلە باستادى. بۇگىندە الپاۋىت اكسيونەرلىك قوعام ەلىمىزدەگى جەتەكشى كومپانياعا اينالىپ، شەتەل نارىعىنا شىقتى. 1985 جىلدىڭ باسىندا «ماڭعىشلاقمۇناي» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ەنەرگەتيك قىزمەتىنە كەلدىم. 1987 جىلى قاراجامباس پەن قالامقاستا قىستا اۋا رايى كۇرت وزگەرىپ، كەرنەۋى 110 كۆ بولاتىن ماگيسترالدى ەلەكتر سىمىنا مۇز قاتىپ قالعاندا سىم ءۇزىلىپ، باعانا قۇلاپ، اپاتتى جاعداي ورىن الدى. ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس توقتادى. ماسكەۋدەن مۇناي ونەركاسىبى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارنايى شتاب قۇرىلىپ، جەدەل ىسكە كىرىستى. ەكى اپتا بويى جان-جاقتان كومەك كوماندا كەلىپ، بارلىق كۇش جۇمىلدىرىلىپ، جاعدايدى قالپىنا كەلتىردىك. مىنە، مۇنايشى ءومىرىنىڭ وتكەلىندە «قارا التىن» يگەرۋمەن قاتار وسىنداي اۋىرتپاشىلىق كەزدەسكەندە توسىرقاپ قالماي، قيىنشىلىققا توتەپ بەرە ءبىلۋى كەرەك»، – دەيدى مارتەبەلى ماماندىق يەسى. 
سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنا جۇمىسقا سۇرانعان ا.بوتاعارايەۆ شەتەلدىك مۇناي كومپانياسىندا ەكى جىل جيناقتاعان تاجىريبەسىن، تۇيگەنىن ەل يگىلىگىنە جاراتتى.
– 1986 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنداعى «قۇمكول» كەن ورنىن يگەرۋ تۋرالى كسرو مۇناي ءوندىرىسى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى شىقتى. «اقتوبەمۇناي» مۇناي بىرلەستىگى كەن ورنىنا جاقىن بولعانىمەن، بازاسى ءالى تالاپقا ساي جاراقتاندىرىلماعاندىقتان، كەن ورنىن ىسكە قوسۋ جۇمىسى «ماڭعىشلاقمۇناي» وندىرىستىك بىرلەستىگىنە سەنىپ تاپسىرىلدى. وسى سەنىمنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ماقساتىندا 1996 جىلى بىرلەستىك باسشىلارى، باس مامان قىزىلوردا وبلىسىنا كەلدىك. وندا ەشقانداي ءوندىرىس ورنى جوق ەكەن. جالعىز قامىستان كارتون شىعاراتىن زاۋىت بار. ول دا شيكىزات جەتىسپەگەندىكتەن، توقتاپ قالعان. «قۇمكول» كەن ورنىنىڭ اينالاسىندا 200 شاقىرىمعا دەيىن ەلدى مەكەن جوق. كەن ورنىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن جوعارى كەرنەۋلى، قۋاتى مول ەلەكتر جەلىسى جانە ترانسفورماتور ستانساسىن سالۋ كەرەك بولدى. ونداي توق كوزى 290 شاقىرىمدا جاتقان جەزقازعاندا بولدى. ماڭعىستاۋداعى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋ ءۇشىن تەرريتوريالىق وندىرىستىك كومپلەكسكە ماسكەۋدە كپسس جانە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ بىرلەسكەن قاۋلىسى شىعىپ، ءار مينيسترلىككە قانداي جۇمىستى اتقاراتىنى جونىندە شەشىم شىققان بولاتىن. ال قۇمكولدى يگەرۋگە جوعارىدا ايتىلعانداي باسشىلىققا الاتىن قۇجات بولعان جوق. كوپ ۋاقىتقا دەيىن جوعارىداعى باسشىلاردىڭ قايسىسىنا بارساق تا، قۇمكولگە ەنەرگيا بەرۋ ماسەلەسى شەشىلمەدى. وسى كۇرمەۋلى ماسەلە تۋرالى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باسشىسى ەركىن اۋەلبەكوۆ پەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءقادىر بايكەنوۆ حاباردار بولعاننان كەيىن وڭ شەشىم تابۋى ءۇشىن ناقتى تاپسىرما بەردى. وسى باسشىلاردىڭ قولداۋىمەن، شەشىمىمەن جەزقازعاننان قۇمكولگە دەيىن كەرنەۋى 220 كۆ بولاتىن ەلەكتر جەلىسى، ءۇش ورتالىق ستانسا سالىنىپ، كەن ورنىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى تولىقتاي شەشىلدى. مايتالمان مۇنايشى، كوپ جىلدار ماڭعىستاۋدا مۇناي ءوندىرىسىن باسقارعان مۇرات سالاماتوۆ قۇمكولدى باسقارۋىمەن، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باسشىسى ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن، تىكەلەي ارالاسۋىمەن جانە «ماڭعىشلاقمۇناي» وندىرىستىك بىرلەستىگى باس ماماندارىنىڭ 4 جىل بويى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 1990 جىلدىڭ اياعىندا «قۇمكول» كەن ورنى اشىلىپ، «قارا التىن» يگەرىلە باستادى. 1991 جىلى ءوز الدىنا دەربەس «وڭتۇستىكمۇنايگاز» مۇناي بىرلەستىگى بولىپ وتاۋ تىگىپ، ەنشىسى «ماڭعىشلاقمۇنايدان» ءبولىنىپ شىقتى، – دەيدى كەن ورنىنىڭ اشىلۋىنا اتسالىسقان اعامىز.
ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا مۇناي مەن گاز سەكتورىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ساقتاي وتىرىپ، ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ جاڭا تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. كەزىندە ەكونوميكا جاعىنان دا، ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى دەپ باعالانعان ماڭعىستاۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى قارقىنمەن باستالىپ، كەيىن تۇرالاپ قالدى. بۇل جىلدارى ماڭعىستاۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكسياسىندا باس ەنەرگەتيك، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان اتاعوزى بوتاعارايەۆ سول كەزدەگى جاعدايدى بىلايشا باعامدادى. 
اتاعوزى «اتىراۋ، پاۆلودار، شىمكەنت وبلىستارىنداعىداي ءبىزدىڭ ولكەدە دە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلعاندا، ەلىمىزدى مۇناي ونىمدەرىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە، جانار-جاعارماي ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. زاۋىت قۇرىلىسىنا قارجى قۇياتىن جاپوندىق كومپانيا ءبىزدىڭ ەل ۇكىمەتىنەن سالىمىن قايتارۋعا كەپىلدىك سۇرادى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن ەلدىڭ تۇرمىسى ءتاۋىر ەمەس ەدى، توقىراۋ كەزەڭىندە ۇكىمەت كەپىلدىك بەرە المادى. سوندىقتان، زاۋىت سالىنباي، قۇرىلىسى تۇرالاپ قالدى. 1945 جىلى ىسكە قوسىلعان اتىراۋ مۇناي-گاز قارا التىننىڭ» تاسقايراعى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرال-جابدىقتارى ەسكىرىپ، مۇناي وڭدەۋ قوندىرعىلارى توزىپ، شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ ساپاسى تومەن بولعاندىقتان، قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت بولدى. قۇرىلىس جۇمىسىن قايتا جانداندىرۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن اقتاۋدا بىرنەشە پارتيالاردان دەلەگاسيا قۇرىلىپ، الماتىعا باردىق. 1994 جىلى جوعارى كەڭەستىڭ ءتوراعاسى ءابىش كەكىلبايەۆ، ۆيسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانبايەۆ، پرەمەر-مينيستر اكەجان قاجىگەلدينمەن كەڭەستىك. ءبىراق ول كىسىلەر زاۋىت سالۋ ماسەلەسىن شەشە المادى. 1997 جىلى زاۋىت قۇرىلىسى تولىقتاي توقتادى. سىرتقى ينفراقۇرىلىمنىڭ كوبى (اسفالت، ەلەكتر جەلىسى، تەحنيكالىق قۇبىر، مەحانيكالىق جوندەۋ سەحى) سالىنىپ بىتكەن ەدى. رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتتەرىنەن وسى زاۋىت قۇرىلىسىن قايتا قولعا الۋ، جالعاستىرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىلىپ، ۇسىنىس ايتىلىپ ءجۇر. مەنىڭشە، بۇل زاۋىتقا دەگەن سۇرانىس وزەكتىلىگىن جويعان جوق».
1997-2010 جىلدارى «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق باس ەنەرگەتيك قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ، جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن زەينەت دەمالىسىنا شىققانشا بوساڭسىتقان جوق. پاراساتتىلىق پەن قايسارلىقتىڭ بيىك ونەگەسىن تانىتىپ، مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ العا جىلجۋى، ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ دامۋى جولىندا ەلىنە ەسەلى ەڭبەگى سىڭگەن اتاعوزى بوتاعارايەۆ قوعامدىق جۇمىستان دا شەت قالمادى. «جەتىبايمۇناي» كەن ورنىندا قىزمەت ەتكەن جىلدارى جولداستىق سوت ءتوراعاسى بولدى. ەڭبەك كەزىندە قانداي دا ءبىر كەلىسپەۋشىلىك تۋىنداسا، قىزمەتىنە نۇقسان كەلتىرمەي ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم الىنۋىنا ىقپال ەتتى. «ماڭعىشلاقمۇناي» وندىرىستىك بىرلەستىگىندە حالىق باقىلاۋشىسى ءتوراعاسى بولعاندا، مەكەمە باسشىلارى، جۇمىسشىلار تاراپىنان ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بايقالسا، دەر كەزىندە رەتكە كەلتىرۋگە كىرىستى. 2000-2005 جىلدارى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان اتاعوزى بوتاعارا ۇلى ءوندىرىس سالاسىنداعى ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىلۋىنە ۇلەس قوستى.
ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن مايتالمان مۇنايشى ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن وبلىس اكىمدىگىنىڭ جانە مۇناي كومپانيالارىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن، «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە-10 جىل» مەرەكەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالدى. 42 جىل وتاسقان جارى قانسۇلۋ بوتاعارايەۆا 20 جىلدان استام ۋاقىت «وسك» ج ش س وقۋ وندىرىستىك كومبيناتىندا ديرەكتور، كادر ءبولىمىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ەكى ۇل، ءبىر قىز ءسۇيىپ، لايىقتى تالىم-تاربيە بەرىپ ءوسىردى. وتباسىندا مەيىرىمدى دە ونەگەلى اكە، نەمەرەلەرىنىڭ قۋانىشىنا بولەنگەن ۇلاعاتتى اتا. ارداقتى جاننىڭ عيبراتتى عۇمىرىنان ءتالىم العان بالالارى اكە جولىن تاڭداپ، مۇنايشى ماماندىعىن الدى. ۇلدارى ساكەن مەن قانات ينجەنەر-مۇنايشى ماماندىعى بويىنشا ابىرويمەن ەڭبەك ەتۋدە، قىزى ارۋ – دارىگەر. 

دەرەككوز: جاس قازاق گازەتى