– ءبىز بۇقارالىق اقپارات قۇرال­­دارىندا كەز كەلگەن ماسەلەنى كوتەرىپ، ءتىل­گە تيەك ەتەمىز دە، ال فولكلور تا­قىرىبىنا تەرەڭ بارا بەرمەيدى ەكەن­ءبىز. شىن مانىندە، ءقازىر وسى سالادا نە جاڭالىق بولىپ جاتىر، اسىل مۇ­را­مىز­دىڭ مارتەبەسىن قالاي كوتەرىپ جا­تىرمىز؟
– قازاق توپىراعىندا فولكلور­تانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسقانىنا ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتىپتى. ءا.بوكەي­حان، م.اۋەزوۆتەن باستاپ كوپتەگەن عا­لىمدار وسى سالانى زەرتتەۋگە ات­سالىستى. ول – ادە­بيەتتانۋ عىلى­­مىنىڭ مىناۋ – فولكلور، مىناۋ – ادە­بيەت تاريحى، مىناۋ – ادەبيەت تەورياسى نەمەسە سىنى دەپ ءبو­ءلىن­بەگەن كەزى. اعا بۋىن وكىلدەرى وسى با­عىتتارمەن ءبىر مەزگىلدە قاتار اينا­لىستى. اۋەزوۆتىڭ ادەبيەت تا­ريحى­نا قاتىستى العاشقى ىزدەنىس­تەرىنە قا­راساق، ول كەزدە وبراز تالدا­ما­سى­نىڭ باسىمداۋ بولعانىن كورە­ءمىز. كۇنى كەشەگە دەيىن قوبىلاندى – باتىر، قۇرتقا – سۇلۋ جار، تايبۋ­رىل – ءجۇي­رىك ات دەگەن تالداۋلار مەك­تەپ، جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ­لىق­تا­رىنان ورىن الىپ كەلدى. وسىدان كە­­ءلىپ، «فولكلور – حالىقتىڭ قيا­لىنان تۋ­عان كوركەم شىعارما» دە­-گەن پىكىر قا­لىپتاستى. 
كەڭەستىك كەزەڭ فولكلورىمىز­دى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە، ۇلت تا­ريحى­نىڭ كونە، كومەسكى ءداۋىرىنىڭ كورى­نىستەرى رەتىندە باعالاۋعا جول بەر­مەدى. ءبىر عانا «ەدىگە» جىرىن الايىق. وندا كەزدەسەتىن توقتامىس حان ەسىمى موسكۆاعا بايلا­نىستى بولعاندىق­تان، جىردى ناسي­حات­تاۋعا تىيىم سا­لىن­دى. تاتارستان ورتا­لىق پارتيا كو­مي­تەتى ارنايى قاۋلى دا قابىل­دادى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس كە­زىندە وسى ماسەلە قاتتى ۋشىعىپ، ءبۇ­كىل كسرو قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ ەپوس­تىق جىر­لارى قولدانىستان، ەسەپ­تەن شىعىپ قالدى.
بىزدەگى جاعداي دا سولاي بولىپ، وقۋ باعدارلامالارىندا كەدەي ور­تادان شىققان قامبار مەن نازىم تاعدىرىن باياندايتىن «قامبار باتىر» عانا قالدى. وسىنداي اسىرا سىلتەۋشىلىك­تەردىڭ سەبەبىنەن ءبىز ۇزاق ۋاقىت فول­كلورلىق مۇرالارى­مىز­دى ۇلتقا قىزمەت جاساتا المادىق. سول تۇستاعى زەرت­تەۋلەردىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرى ءبىر­دە وبراز تالداماسى، بىردە پوەتي­كا­لىق باعىتتا كورىندى.
ارينە، ەپوستىق مۇرامىزدىڭ تاريحي استارىنا ۇڭىلگەن عالىمدار دا بولدى. ءبىراق ولاردىڭ ەڭبەكتەرى كوبىنە جارىق كورمەي جاتتى. كەيىن­نەن راح­مانقۇل بەردىبايەۆ اعامىز باسقارىپ، «قازاق فولكلورىنىڭ تا­­ريحيلىعى» دەگەن جيناق شىعا­-رىپ، تاريحقا بەت بۇرا باستادىق. ەن­دىگى ماقسات – وسى تاقىرىپقا تە­رەڭ­دەۋ.
– ەگەمەندىك العاننان كەيىن بۇل تاقىرىپ جاڭاشا باعىت العان جوق پا، يگىلىكتى ىزدەنىستەردىڭ كورىنىستەرى بار ما؟
– ەگەمەندىك العان سوڭ دا بۇل ماسەلەگە بۇرىنعى كەڭەستىك باعىت­-پەن قاراپ، ەسكى مەتودولوگيالىق تا­نىم تۇرعىسىنان باعالاۋشىلار بولدى. ءبىراق قوعامدا بولىپ جاتقان كۇرت وزگەرىستەر ءوز دەگەنىن ىستەدى. سو­ناۋ 90-جىلداردىڭ ورتا شەنىندە ءوز باسىم ەپوستىق جىرلاردىڭ ەتني­كا­لىق ار­قاۋىنا ءۇڭىلىپ، ونداعى ونو­ماس­تيكالىق اتاۋلاردىڭ سىر-سيپا­تى­نا ءمان بەرە باستادىم. ەپوستىڭ ەتنيكالىق ار­قاۋىن قاراستىرۋ كە­-ڭەس داۋىرىندە تىيىم سا­لىنعان، جا­بىق تاقىرىپ بولاتىن. باي­قاپ قا­راسام، قاھارماندىق جىرلارى­مىزدا «قازاق» دەگەن اتاۋ جوق ەكەن. ءاربىر ەپوستىق جىر بەلگىلى ءبىر ەتني­كا­لىق توپتاردىڭ ورتاسىندا تۋعانعا ۇق­سايدى. مۇنىڭ ءوزى ەپوستىق جىرلا­رى­مىزدى ستاديالىق تۇرعىدان وعىز ەپوسى، قوڭىرات ەپوسى، قىپشاق ەپوسى دەپ قاراستىرۋعا نەگىز بولدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ جىرلارىمىزدىڭ بار­لىعى – تايپالىق ەپوس. 
سول تۇستا بۇعان قارسى ءۋاج ايت­قان­دار دا بولدى. «باسقا رۋلاردىڭ ەپوسى قايدا؟ ولاردى قايتپەكپىز؟» دەگەن سا­ۋالدار دا تۋىندادى. 
بۇل – ەپوستىق جىرلاردى جىكتەۋ ەمەس، تۋعان ورتاسى مەن تاريحي ءدا­ۋىرىنە ءۇڭى­ءلۋدىڭ كورىنىسى ەدى. كەزىندە جەكەلەگەن ەتنيكالىق ورتادا تۋسا دا، ۋاقىت وتە كەلە جالپى قازاق حال­قى­نىڭ ورتاق مۇراسى بولىپ كەتكەنى امبەگە ايان. ءبىراق ەپوستىق جىر­لار­دىڭ ەتنيكالىق اينا­لىمعا تۇسكەن تايپالار ورتاسىندا تۋاتىنى انىق. وسى سەبەپتى ەپوستىق جىرلاردى زەرتتەگەندە، ونىڭ ەتني­كا­لىق ار­قاۋىنا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. 
ءبىر عانا مىسال. «قوبىلاندى» جى­رىنداعى:
ارعى استىندا بۇل تاۋدىڭ
قىزىلباستىڭ ەلى بار.
جاسىل بايتاق جەرى بار. 
ايدىندى شالقار كولى بار، 
كوكتىم ايماق ەلى بار، – دەپ كەلەتىن جولداردى زەرتتەۋشىلەرىمىز ءارقيلى ۇعىندى. 
كوكتىم ايماق – حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق حانى دەپ جازعاندارى دا بولدى. وسى ماسەلەگە تەرەڭىرەك ءۇڭىل­گە­نىمىزدە، كوك، ايماق دەگەن اتاۋ­لاردىڭ ەتنونيم ەكەندىگى، تۇرىكمەن تايپالارىنا قاتىسى انىقتالدى. سوندا جىردىڭ ءبىر قاباتى قازاق- تۇرىكمەن بايلانىسى­نان حابار بە­رەدى. اتتىڭ سىرىن بىلەتىن قۇرتقا – تۇرىكمەن قىزى. ونىڭ اقىل­دىلىعى تۋرالى مىسالدار جىردا وتە ءجيى ۇشى­راسادى. قارامان، قاراقوزى، اققوزى جىرعا قيات باتىرلارى رە­تىندە تۇسكەنمەن، ەتنيكالىق تاريح دەرەكتەرى بويىنشا تۇرىكمەندەرگە جاقىن. سون­دىقتان ولاردىڭ ءبارىن ۇلت تاريحى­نىڭ جاڭا بەتتەرىن اشۋعا قۇرال ەتۋىمىز كەرەك. 
كەزىندە تاريحشىلاردىڭ ءبىر كەم­شىلىگى بولدى. ول – تاريحي ايعاق، دە­رەككە عانا سۇيەنۋ. اۋىز ەكى جول­مەن تارالاتىن ەپيكالىق مۇرامىزعا كۇ­مانمەن قاراپ، تاريحيلىعىن مو­يىن­­دامادى. تەك كەيىنگى كەزدەرى عانا تاريحشىلار فولكلوردىڭ كەيبىر جانر­­­­لارىن نەگىزگە الا باستادى. جاڭا باعىت دەگەنىمىز – وسى.
– قىرعىز، تۇرىكمەن، وزبەكتەردە دە ەپوس بار. سولاردىڭ اراسىندا تالاس تۋ­دىراتىن جاعدايلار بولىپ تۇرا ما؟
– ارينە، بولادى. ونىڭ ءبىر ايعاعى– «الپامىس» جىرى. ونى ءوز­بەكتەر يەمدەنىپ، دۇرىلدەتىپ تويىن وتكىزدى. يۋنەسكو تاراپىنان «قور­قىت اتا كىتابىنىڭ» 1300 جىلدىعى تويلاندى. اقىرىندا، جىردى ازەر­بايجان حال­قى­نىڭ مۇراسى دەپ تا­نى­دى. راس،«الپامىس» وزبەك فول­كلورىندا بار. ءبىراق جىر­داعى «باي­سىن» سياقتى توپونيمدەر­ءدىڭ توركىنىنە ۇڭىلسەك، وقيعا كونە تۇركى داۋىرىنە ويىسا بەرەدى. 
«الپامىس» جىرىنىڭ سيۋجەتىندە انتيكالىق سارىندار دا كەزدەسەدى. ءبىراق جىر التايلىق كەزەڭنەن حا­بار بە­رەدى. «بايسىن» ءسوزى – كوپ ەل، بىردە سول­­تۇستىك ەل دەگەن ماعىنا بە­رەدى. «باي­سىن» – بەيجين شاھارى­نىڭ كونە اتاۋىن ەسكە سالادى. ەتني­كالىق سانادا قالىپ قويعان سول «باي­سىن» اتاۋى كەيىن وزبەك جەرىندە قايتا جاڭ­عىرىپ، جەرگى­لىكتى لاند­شافقا وراي «جيدەلى بايسىن» اتانعان. 
جىرداعى «جيدەلى بايسىن جە­رىندە، قوڭىرات دەگەن ەلىندە» دەگەن جولدار وسىنى اڭعارتىپ تۇر. بۇل ايماق – ءوز­بەكستاننىڭ سۋحانداريا وبلىسىندا. ول جەرگە قوڭىراتتار شىڭعىس شاپ­قىن­شىلىعى كەزىندە كەل­سە كەرەك. 
مۇنداي ۇقساستىقتار فول­كلورلاردا كوپ كەزدەسەدى. ءبىراق ۇق­ساستىقتاردى تەرىپ شىعۋ از، سول قۇ­بىلىستاردىڭ سەبەپ-سالدارىن انىق­تاۋ ماڭىزدى. جالپى، عىلىمي تانىم وسى تۇستان باستالۋعا ءتيىس. 
– فولكلوردىڭ اينالىپ كەلگەن­-دە جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە قانشا­لىقتى ىقپالى بار دەپ ويلايسىز؟ قۇندى مۇ­رانى قالاي ساقتاپ، كەيىنگى ۇرپاققا قاي­ءتىپ جەتكىزۋگە بولادى؟
– جىردىڭ ساقتالۋى، ايتىلۋى، دا­مۋى داستۇرگە بايلانىستى. مى­سا­لى، ەلى­ءمىزدىڭ ءبىرقاتار ايماقتارىن­-دا مۋ­زىكالىق-ەپيكالىق ءداستۇر جاقسى ساق­تالعان. جىر ايتۋ ءۇردىسى باتىستا، سىر بويى، جەتىسۋ وڭىرىندە ساقتالعان. ءما­سەلەن، قىزىلوردانىڭ قارماقشى وڭىرىندە مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ كەز كەلگەنى سول جەردىڭ ماقامىنا سالىپ جىر ايتىپ بەرە الادى. ءداستۇر ولمەگەن. انيكين دە­گەن ورىس زەرتتەۋشىسى ءداستۇرى وشپەگەن جەردە بىزگە كونە ءداۋىر اقپا­راتتارى كەلىپ جەتەتىنىن ايتادى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ، قۇندى اق­پاراتتار ساقتالىپ وتىرادى. ال ءداستۇر ولگەن جەردە تاريح تا، ەپيكالىق ءداستۇر دە وشەدى. 
مەن قىرعىز باۋىرلارىمىز­بەن ءجيى ارالاسامىن. سوندا بايقاعانىم، ولاردا ءداستۇر جاقسى ساقتالعان. ما­ناس­شىلار بار، ءبىراق كەيىنگى جاس­تار سونى ۇمىتا باستاعان. 
ءبىزدىڭ مەكتەپتەردە فولكلور جال­پى اقپارات بەرۋ تۇرىندە وقى­تى­لىپ، ماز­­مۇن بايانداۋدان اسىپ جات­قان جوق. ونى تەرەڭ، جان-جاقتى وقى­تۋعا ءمۇم­كىندىك تە، باعدارلاما دا جوق. اسىرەسە، بىزگە كەلىپ جەتكەن ءداستۇردى ساقتاپ قالۋ جاعىنا وي ءبو­لىنبەي وتىر. سوندىقتان بۇل ءما­سە­لەگە بەيجاي قاراۋعا بولماي­دى. ول كىتاپ تۇرىندە ساقتالعانىمەن، جاستار اراسىندا ناسيحاتتالماسا، اي­تىل­ماسا، جىرلانباسا، ۋاقىت وتە كەلە ىزدەۋشىسى قالۋى دا مۇمكىن. عالىم­-دار قانشا ايتقانىمەن، فولكلور ۇلتقا قىز­مەت ەتپەسە، ەڭ وكىنىشتىسى وسى بول­ماق.
– ايتىس دەسە، ەل ەلەڭدەپ وتى­را­دى. ايتىسقا قۇمارلىق ەكپىن الىپ كەت­كەندەي. سول سۋىرىپسالما اقىن­داردى ەپوستىق جىرلار ايتۋعا تار­تىپ، كونە مۇرانى جاڭعىرتۋعا نەگە بولماسقا؟
ايتىس – ءسوز سايىسى. وعان كوپ­ءشى­لىك قۇمار. ايتىستىڭ ارنايى مۋ­زىكالىق ماقامى بولعان، ءبىراق ءبۇ­گىندە ول كەز كەل­گەن ءاننىڭ اۋەنىمەن ايتىلىپ، قو­سال­قى قىزمەت اتقاراتىن بولدى. 
ال ەپوس – كولەمدى تۋىندى. ونى تولىق ورىنداۋعا ۋاقىت كەرەك. كە­ءزىن­دە جىراۋلار توي-تومالاقتا تاڭ­-دى-تاڭعا ۇرىپ جىرلاعان. بۇگىندە رومان-ەپوپەيا جازۋدىڭ جوعالىپ كەت­كەندىگى سياقتى جىر ايتۋ ءۇردىسى دە ازايعان. كەزىندە «اباي جولى» سەكىل­ءدى ۇلى شىعارمالار جازىلدى. مۇن­داي پانورامالىق شى­عارمالاردىڭ ەندى جازىلا قويۋى ەكى­تالاي. 
بۇل – زامانا تالابى، كۇندەلىكتى كۇي­ءبىڭ تىرشىلىكتىڭ زاردابى. ءقازىر ءىرى، كولەمدى شىعارمالاردان شاعىن ءدۇ­نيە­لەر ۇتىمدى ءارى ءوتىمدى بولىپ تۇر. ەپوس­تىق جىرلاردىڭ كوپ ورىندال­ماۋىنىڭ سىرىن وسى تۇستان ىزدەگەن ءلازىم. 
– ەندى وسىنى ورىنداتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ايتەۋىر جۇرت بۇل تۋرا­لى ءبىلۋ كەرەك قوي. 
– قازىردە ەپوستىق جىرلاردى ءسۇي­­ءسىنىپ وقيتىندار كوپ ەمەس. دە­گەنمەن، كەيبىر ايماقتاردا جىر­شىلىق مەك­تەپتەر بار. مىسالى، قارماقشى جە­رىندە جىرشىلىق مەكتەپتەر جۇمىس ىستەپ جاتىر. سون­داي مەكتەپتەردى كوپ­تەپ اشسا، ءار ايماق­تىڭ جاستارى ونەردى وركەن­دەتۋگە مۇمكىندىك الار ەدى. وعان مەم­لەكەتتەن ارنايى قارجى ءبولدىرۋ قيىن. اۋدانداعى مادەنيەت ۇيلەرى جانى­نان ۇيىرمە اشىپ وقىتسا، وقۋ­شى­لاردىڭ ەپوس جاتتاۋعا، ونى ايتۋعا ىقى­لاسى ارتار ەدى. 
– قازاق اندەرىنىڭ انتولوگيا­سى­نا قاتىستى كوپتەگەن پروبلەمالار بار سياقتى. ايتالىق، «تەلقوڭىر» باع­دارلاماسىندا حالىق اندەرىندەگى قا­راما-قايشىلىق ءجيى اۋىزعا الى­نىپ كەلدى. ونى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋدىڭ ءمۇم­كىن­-دىگى جوق پا؟ 
– بىزدە عاسىرلار بويى دامىپ كەل­گەن حالىق اندەرىمىز سوڭعى كەزدە جەكە اۆتورلارعا ءبولىنىپ تاستالعان. ەگەر قا­زاقتا حالىق ءانى قالماسا، جەكە اۆتور­لار­عا ءبولىپ بەرسەك، وندا قازاق حالقى­نىڭ عاسىرلار بويعى رۋحاني مۇراسى قايدا قالماق؟ كەز كەلگەن حالىقتىڭ ءان مۇراسى بار. سوندىقتان قازاقتىڭ حالىق اندەرىنە ءتيىسۋدىڭ قاجەتى جوق. ولار – ورتاق مۇرا. 
اۆتورلىق اندەر – كەيىنگى قۇ­بىلىس. حالىق اندەرىن ايماقتىق، ستيلدىك تۇر­عىدان عانا جىكتەۋگە بولادى. ويتكەنى ولار جالپى حا­لىقتىڭ وڭدەۋىنەن ءوتىپ كەتكەن. ولار­دىڭ يەسىن تابامىن دەپ اۋرە بو­لۋدىڭ قاجەتى جوق. اقان سەرى، ءبىر­جان سال اندەرىنىڭ فولكلورلىق تۋىندىلاردان ايىرماسى ەلەۋلى. دەمەك، حالىق اندەرىن باستىرعاندا، مۇنداي قۇبىلىستارعا ساق بولعان ءجون. وسىعان بايلانىستى ناقتى پىكىرلەرىمدى كەزىندە ايتقانمىن. ءار نارسەنىڭ ءوز ولشەمى بار. حالىق­تىڭ قازىناسىن قادىرلەۋ، بۇزباۋ، كەلەر ۇرپاققا ءمولدىر كۇيىندە جەت­كى­زۋ – بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز. 
– قازىرگى كەزدە باتىس مەكتەبى، ارقا، جەتىسۋ دەگەن مەكتەپتەر پايدا بولدى. بۇعان الگى حالىق اندەرىنىڭ ىق­پالى جوق پا؟
– ءار ايماقتىڭ ءوز ءستيلى بار. مى­سالى، كۇي جانرى تۇسىندا باتىسقا ەش­كىم جەتە المايدى. ارينە، كۇي سىر مەن جەتىسۋدا دا بار. ءبىراق باس­قاشالاۋ. ار­قادا كوركەمدىگى جوعارى شەرتپە كۇيلەر جاقسى دامىعان. توك­پە مەن شەرت­پە كۇيلەر قۇستىڭ قوس قاناتىن­داي، ولاردىڭ ءبىرىن ارتىق، ءبىرىن كەم دەۋگە بولمايدى. جەتىسۋ وڭىرىندە جىر­دىڭ دا، كۇيدىڭ دە، ءان­ءنىڭ دە نىشاندارى بولسا، سىر بو­يىندا ليريكالىق اندەر كەزدەسە بەر­مەيدى. ول جاقتا جىر ماقام­دارى باسىم. ارال، اسىرەسە قارماقشى مەك­تەپتەرى جىردى تاماققا سالىپ ايتۋ جا­عىنان باسقا ايماقتاردان دا­را­لا­نادى. بۇل – وعىز داۋىرىنەن كەلە جاتقان مۋزىكالىق ماقام. مۇنداي ءۇردىس ءتۇر­كى­مەندەردە بار، ونى وعىز مادەنيەتىنىڭ سارقىنشاعى دەيمىز. 
ال حالىق اندەرىنە كەلەر بولساق، ولار ايماقتىق جاعىنان دارا­لان­بايتىن، قازاققا ورتاق مۇرا. 
– قازىرگى جاستار گيتارا، ەسترادا­مەن ولەڭ ايتۋعا اۋەستەنىپ كەتتى. وسى­نىڭ سالدارىنان كوپشىلىك ۇلت اس­پاپ­تارى قولدانىستان شىعىپ بارا جات­قانداي. ەگەر بۇل ءۇردىس قالىپتاسا بەر­سە، ۇلتتىق اسپاپتارىمىز ۇمىتى­لىپ قالماي ما؟
– كەزىندە ورىستانۋ ساياساتى بول­عانى بەلگىلى.سول كەزدە گيتارا تارتۋ سانگە اينالدى. بۇل كورىنىس قازىردە بار. ەسترادادان ەندى ارىلۋ قيىن. ول ونەرى­ءمىزدىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى رەتىندە ورتامىزعا ءسىڭىسىپ كەتتى. ەن­دىگى جەردە وعان ونەردىڭ ءبىر ارناسى رەتىندە قاراۋ كەرەك بولادى. ءبىراق ءداستۇرلى ونەرىمىزدى دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مەنىڭشە، اناۋ ارتىق، مىناۋ كەم دەۋدىڭ قاجەتى جوق. اينالىپ كەلگەندە بارلىعى دا ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىن دامىتۋعا ۇلەس قوسسا بول­عانى. 
– قازىرگى كەزدە فولكلورلىق مۇ­رامىزدى عالىمدار تاراپىنان كەڭى­-­نەن تالقىلاۋ بولىپ تۇرا ما؟
– فولكلوردى تالقىلاۋ ءۇشىن ءتۇرلى باسقوسۋلار ۇيىمداستىرۋ كەڭەس زا­ما­نىنان بەرى تولاستاعان ەمەس. 50-جىل­داردىڭ ورتا شەنىندە ءبىزدىڭ ەپوستىق مۇرالارىمىزدى ەسەپتەن سىزىپ تاس­تا­عاندا، ورىستىڭ فول­كلورشى عالىمى ۆ.يا.پروپپ «رۋسكيي گەرويچەسكيي ەپوس» (1955) دەگەن كىتاپ شىعارىپ، وندا ەپوس – كوركەم تۋىن­دى دەگەن پىكىر ايتتى. وسىدان كەيىن كسرو حالىقتارىنىڭ كەزىندە زيان­دى دەپ تانىلىپ، قولدا­نىس­تان الى­نىپ تاستالعان ەپوستىق جىر­لارى قاي­تارىلىپ بەرىلدى. ءبىراق تا­ريح­شى ب.رىباكوۆ پەن ۆ.پروپپاراسىندا پىكىرسايىس تۋىپ، اقىرى ب.رىباكوۆ­تىڭ باعىتى ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. 
بۇگىنگى قازاق فولكلورشىلارى وتە كۇردەلى ىزدەنىستەر جاسادى. سەيىت قاس­قاباسوۆ اعامىز ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن باسقارىپ تۇرعان­-دا، كوپ­تە­گەن جيىندار وتكىزىلىپ، 100 توم­­دىق فول­كلور مۇرامىز جارىققا شىقتى. رەسپۋبليكا كولەمىندە عى­لىمي كونفە­رەنسيالار دا بولىپ جا­تادى. ءبىراق مەتودولوگيالىق ءما­سە­لەلەرگە كوپ بارا بەر­مەيتىنىمىز راس. 
بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان كەلگەن­-دە، پوەتيكالىق تانىم – فولكلور­تانۋ عىلىمىنىڭ الىنعان بەلەسى. ەندىگى جەردە ەتنيكالىق باعىتتى دامىتىپ، فولكلور تۋىندىلا­رىن­داعى ۇلت تا­ريحىنا قاتىستى ءمالى­مەت­تەردى سۇ­رىپ­تاۋدىڭ ءادىسناماسىن جا­ساۋ قا­جەت. 
– قورقىتتىڭ كۇي مۇراسى ءتوڭى­­رەگىندە ءتۇرلى ۇستانىمدار ايتىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ويلارى­ڭىزدى ورتاعا سالا كەتسەڭىز؟
– بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءپى­­كىرىمدى بىرنەشە رەت ايتىپ، قورقىت قوبىز تارتقان كۇيشى ەمەس، جىراۋ دە­گەن ويدى جاقتاعانىم بار. ونىڭ بىرنەشە سە­بەپتەرىن كورسەتۋگە بو­لا­دى. بىرىنشىدەن، قورقىتتىڭ زاما­نىندا ىسقىشتى مۋ­زىكالىق اسپاپ تۋا قويماعان ەدى. «قورقىت اتا كى­تابىندا» ايتىلاتىن گو­پۋز – وعىز داۋىرىندە ىسقىشتى ەمەس، شەرتپەلى اسپاپ. ەكىنشىدەن، قوبىز كۇي­لەرى ءبىز­گە ىقىلاس ارقىلى جەتتى. «قا­زان»، «قورقىت»، «شىڭىراۋ»، «ايرا­ۋىق­تىڭ اششى كۇيى» دەگەن اتاۋلاردىڭ كونە شاماندىق نانىمعا، قورقىت زا­مانىنا قاتىسى انىق. ۇشىنشىدەن، قور­قىت كۇيلەرىنە تەلىنىپ جۇرگەن نى­شان ابىز سارىندارىنىڭ قوبىز داستۇرىنە جاقىندىعى شامالى. «ءاۋپ­پاي»، «باش­پاي» دەپ كەلەتىن نىشان كۇيلەرىنىڭ تاقىرىبى مۇلدە بولەك: ارحايكالىق سيپاتى جويىلىپ، كۇندەلىكتى تۇر­مىس­تىق تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن. ەڭ باس­تىسى، نىشان سارىندارىنىڭ پوە­زيا­لىق ءماتىنى بار، مۋزىكالىق ينتوناسيا­سى ءوز­گەر­گەن. قولىمىزدا 1975 جىلعى تاسپا­نىڭ ءتۇپنۇسقاسى بولعاندىقتان، ول سارىنداردى كۇي دەپ باعالاۋعا بول­ماي­تىنىن كەسىپ ايتا الامىن. بۇل پىكىر قور­قىت تۇلعاسىنا نۇقسان كەل­تىرەدى دەي المايمىن. قورقىتتى قو­بىزشى ەمەس، قوبىز اسپابىمەن جىر ايتقان ۇلكەن جىراۋ دەسەك، كوپ قاتە­لەسە قويماعان بولار ەدىك. سەبەبى بارلىق دەرەكتەردە قورقىت جىراۋ رەتىندە سۋرەتتەلەدى. وسىلاردىڭ بىردە-بىرىن وقىماي، بىلمەي نەمەسە ۇعىنباي جاتىپ قورقىت – قو­بىز تارتقان كۇيشى دەۋ – كونە تۇركى ءدا­ۋىرىندە ۆەلوسيپەد بولدى دەگەنمەن پارا-پار پىكىر ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، ءبى­رەۋلەر اڭعارمايدى. ارينە، ماسە­لە­ءنىڭ ءتۇيىنى تانىمدىق ءادىسناماعا بارىپ تىرەلەدى.
– قازاق حالقىندا كوپ ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپتار بولماعان دەگەن پىكىرلەر دە بوي كورسەتىپ قالادى. وسى ماسەلەگە كوزقاراسىڭىز قانداي؟ 
– مۋزىكالىق اسپاپتار تابيعا­تىن زەرتتەۋ ءىسى كوپتەن دامىپ، جەتىلىپ كە­لەدى. كەز كەلگەن حالىقتىڭ مۋزى­كالىق اسپاپتارىن ءسوز ەتكەندە، ولار­عا ورتاق ءادىسنامالىق تالاپتار قول­دانىلادى. كەزىندە قازاق زەرت­تەۋ­شىلەرى مۋزىكا­لىق اسپاپتاردىڭ كوپ­تەگەن تۇرلەرىن جا­سادى. قايتا جاڭعىر­عان اسپاپتاردىڭ قاتارىندا جەتىگەن، ادىرنا جانە شەرتەر بار. ولار ءقازىر دە وقۋ ۇدەرىسىنە ەنىپ كەتتى. ونىڭ ءبارى دۇرىس. ءبىراق سول اسپاپ­تار­دىڭ تاريحي تەگىن اسپاپتانۋ عى­لىمىنداعى ءادىسنامالىق تالاپتار تۇرعىسىنان كەلىپ باعالاۋىمىز كە­رەك. 
مىسالى، قازاق قانا ەمەس، كوپ­تەگەن شىعىس حالىقتارىندا كوپ­داۋىستى مۋ­زىكالىق جۇيە بولماعان. ونى جەكە داۋىستى مونوديالىق مۋ­زىكا دەيمىز. ال جەتىگەن نەمەسە شەر­تەر سياقتى ءار­ءبىر ىشەگى ءار ءتۇرلى دى­بىستارعا كەلتى­ءرى­لەتىن اسپاپتاردى ءبىر مەزگىلدە شەرتەر بولساق، مونودياعا قايشى كەلەتىن كوپ­داۋىستى جۇيە شىعادى. كوپ ىشەك بار ەكەن، دەمەك كوپداۋىستى مۋزىكا ۇلگى­لەرى بولۋعا ءتيىس. مىنە، وسى تۇستا تىعى­رىققا ءتى­رەلەمىز. بۇل ءتۇستا حالىق اس­پا­بىنا قويىلاتىن ەكى تالاپتى ايتساق تا جەت­كىلىكتى. ءبىرى – اسپاپتىڭ قازاق جەرىنىڭ تىم قۇرىسا ءبىر ايماعىندا قولدانىلۋى، ەكىنشىسى – مۋزىكالىق رە­پەرتۋارىنىڭ بولۋى. وسىنىڭ ءبىر­دە-بىرى جوق جەردە ونى ءبىز حالىق اسپابى رەتىندە باعالاي المايمىز. بۇل – مەنىڭ ەمەس، عىلىمي تانىم تالابى.
ءوز باسىم قازاق حالقىندا كوپ ىشەكتى اسپاپتار بولدى دەپ ايتا ال­مايمىن. شەر­تەر سياقتى جەتىگەن دە وزشە حا­لىقتار مادەنيەتىنە ەلىكتەپ جاسالعان مۋزىكالىق اسپاپ. ونىڭ ىشەكتەرىنىڭ مۋزىكالىق قۇرىلىمى دا بىزگە ءمالىمسىز. بۇگىنگى جەتى ىشەكتى دو-رە-مي-فا-سول-ليا-سي جۇيەسىنە كەلتىرۋدىڭ جاساندىلىعى ايقىن. 
– سوڭعى جىلدارى قانداي شى­عارماشىلىق جۇمىستارمەن اينا­لى­سىپ كەلەسىز؟ 
– مەن و باستان ادەبيەت پەن مۋ­زى­كانىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستاعان ادام­مىن. عىلىمنىڭ قاي سالاسى بولسا دا، كاسىبي نەگىزدە اينالىسقاندى ۇنا­تامىن. كە­ڭەس زامانىندا كاسىبي كومپوزيتورلىق جۇ­مىسپەن دە شۇ­عىل­داندىم. ەكى سيمفونيا، سوناتا، فورتەپيانوعا ارناپ پەسالار، كوپ­تەگەن اندەر جازدىم. ولاردىڭ الدى قازاق راديوسىنا جازىلسا، ءتۇرلى جي­ناقتارعا ەنگەندەرى دە بارشىلىق. وداق تاراپ، كومپوزيتورلىق شىعار­ماشىلىق قوعامعا قاجەت بولماي قال­عاندا، عى­لىمعا ويىستىم. وننان استام كىتاپ­تار شىعارىپ، كاندي­دات­تىق، دوكتورلىق ديسسەرتاسيالار قور­عادىم. سوڭعى كەز­دەرى كومپوزي­تورلىق جۇمىستى قايتا قولعا الىپ، «قورقىت اتا» سيمفونيالىق پوە­ماسى مەن گوبوي مەن فورتەپيانوعا ارنالعان سوناتامدى جارىققا شى­عار­دىم. ءالى دە اتقاراتىن جۇمىس­تارىم بار­شىلىق. كەزىندە جارىق كور­گەن «ەپوس جانە ەتنوس» اتتى مو­نو­گرا­فيامدى تولىقتىرىپ، الداعى كەزدە ءوڭ­دەلگەن نۇسقاسىن جارىق­قا شىعا­رۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىن. ەپوستىق جىر­لاردىڭ ەتنيكالىق سي­پاتىنا بايلا­نىستى ويلارىمدى الىس شەتەلدەردە شىعاتىن رەيتين­گىسى جوعارى، سكوپۋس بازاسىنا ەنەتىن جۋرنالداردا جاريا­لاپ كەلەمىن. ال­عاشقى ماقالالارىنا سىلتەمەلەر جاسالىپ جاتىر. ءاربىر عا­لىمنىڭ حالىقارالىق رەيتينگىسى (حير­شاسى) وسى نەگىزدە انىقتالادى دەسەك، الەم­دىك عىلىمي كەڭىستىككە ەنۋدىڭ دە ما­ڭىزى زور. رەسپۋبليكا كولەمىندەگى با­سىلىمدار قازىردە ەسەپتەن شىعىپ قالدى. 
عىلىمداعى باستى باعىتىم – قا­زاق فولكلورىنىڭ كوركەم ۇلگىلەرىن ۇلت تاريحىنا قىزمەت جاساتۋ. وسى ءما­سەلەنى ادەبي-مۋزىكالىق باعىت­-تار بويىنشا دامىتىپ كەلەمىن. 
تاعى ءبىر جوسپارىم – جىراۋلار شى­عارماشىلىعىنا جاڭاشا باعا بەرۋ. وسى كەزگە دەيىن سينكرەتتىك قۇ­بىلىس «جى­راۋلار پوەزياسى» رەتىندە زەرت­تە­ءلىپ، ولاردىڭ مۋزىكالىق ما­قامدارى نازاردان سىرت قالدى. عى­لىمي تانىم ءۇشىن بۇل – ۇلكەن كەم­ءشى­لىك. سوندىقتان ونى جىراۋلار پوە­زياسى ەمەس، جى­راۋ­لىق ونەر دەپ الىپ، پوەزيا مەن مۋزى­كا­سىن قاتار قاراستىراتىن كەزەڭ كەلىپ وتىر. 
– كوپتەن بەرى ۋنيۆەرسيتەتتە ءدا­ء-رىس بەرىپ كەلەسىز. قازاق فولكلورى، ادە­بيەتى مەن مۋزىكاسىن وقىتۋدا ءوز­گەرىستەر بار ما؟ 
– بۇگىنگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەن ايىرماسى وتە ەلەۋلى. بۇرىنعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءوز قازانىندا ءوزى قايناعان بولسا، قازىردە الەمدەگى ەڭ وزىق ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى باسشىلىققا الى­نۋدا. سوڭعى 3-4 جىلدىڭ كولەمىندە قىزدار پەدا­گو­گيكالىق ۋنيۆەر­سيتە­تىندە كەمبريدج، وكسفورد، باسقا دا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وقۋ باعدارلا­ما­لا­رى باسشىلىققا الى­نىپ، كوپتەگەن شەتەل وقۋ ورىندارىمەن شىعارما­شىلىق بايلانىس ورناتىلدى. قوس ديپلومدى باعدارلاما جۇمىس جا­ساپ جاتىر. اكادەميالىق ۇتقىرلىق، جۇ­مىس بەرۋشىلەرمەن بايلانىس ماسە­لەلەرى دە جولعا قويىلعان. 
وسىنىڭ سالدارىنان عىلىمي جۇ­مىس­تاردىڭ باعىتى بايانداۋشىلىق باعىتتان تەوريالىق، پراكتيكالىق سي­پاتقا بەيىمدەلە باستادى. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا، ۋنيۆەرسيتەتىمىز بولون ۇدەرى­ءسىنىڭ تالاپتارىن قا­بىلداپ، وسى باعىتتا تىنىمسىز جۇمىستار ات­­قارىپ جاتىر. 
تۇپكى نىسانا – الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
ءومىربايان جولدارىنان
تىنىسبەك اۋەلبەك ۇلى قوڭىراتباي – فولكلورتانۋشى، كونە ءداۋىر جاز­بالارىن زەرتتەۋشى، ەتنوگراف جانە ونەرتانۋشى، فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى (2002)، ادەبيەتتانۋ (2004) جانە ونەرتانۋ (2006) پرو­فەسسورى.
ءبىلىمى – فولكلورتانۋشى، ونەرتانۋشى، ورتا مەكتەپتەگى مۋزىكا ءپانى ءمۇعالىمى، مۋزىكا زەرتتەۋشىسى، مۋزىكالىق تەوريالىق پاندەر وقىتۋشىسى، كومپوزيتور.
ن.ۆ.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلو­لو­گيا فاكۋلتەتىن (1977)، قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ تاريح جانە تەوريا فاكۋلتەتىن (1986) اياقتاعان. 1977-1982 جىلدارى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا پەدينستيتۋتىندا وقىتۋشى، 1984-1989 جىلدارى «ونەر» باسپاسى، «كىتاپ جارشىسى» گا­زەتىنىڭ رەداكتورى. ءار جىلدارى «قازاق جانە الەم ادەبيەتى»، «مۋزىكا الەمىندە» جۋرنالدارىنىڭ باس رەداكتورى (2004-2007 جج.)، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى فولكلور ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى (2003-2007جج.) بولدى. 1989 جىلى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا دوسەنت، پروفەسسور، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. 
ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق ر عى­لىم اكادەمياسىنىڭ ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جانىنداعى ديسسەرتاسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى. ش.ايتماتوۆ اكادەميا­سىنىڭ اكادەميگى، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ قۇرمەت گراموتالارى­مەن ماراپاتتالعان. ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، ا.بايتۇرسىنوۆ توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى.
ادەبي-مۋزىكالىق فولكلور جانە ادەبيەت پەن ونەر تاريحىن زەرتتەۋشىسى رەتىندە 500-گە تارتا عىلىمي ماقالالار مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازدى. اقش، جۇڭگو، تۇركيا، رەسەي، ءازىربايجان، وزبەكستان، قىرعىزستان، ت.ب. ەل­دەردە ونداعان ماقالالارى جاريالانعان. 2002 جىلى «قازاق ەپوسىنىڭ ەتنيكالىق سيپاتى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاسيا قورعاپ، ەتنيكالىق فولكلورتانۋ باعىتىنىڭ ارقاۋىن تارتتى.
نەگىزگى ەڭبەكتەرى: «كونە مادەنيەت جازبالارى» (1991)، «قازاق فول­كلورىنىڭ تاريحى» (1991)، «توتىناما» (1991، 2005)، «ەلىم-اي» (1993)، «اۋەلبەك قوڭىراتبايەۆ – قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى» (1995)، «ءا.قوڭىراتبايەۆ – تۇركىتانۋشى» (1996) «ەرتەدەگى ەسكەرتكىشتەر» (1996)، «ەپوس جانە ەتنوس» (2000)، «ەل مۇراسى» (2003)، «قازاق حالقىنىڭ مۋزىكالىق فولكلورى مەن مادەنيەتى» (2004)، «اعايىندى اعارتۋشىلار» (2004)، «الەمدىك ونەرتانۋ» (3-توم، 2009)، «الەم مۋزىكاسىنىڭ تاريحى» (2010)، «قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحى» (2011).

دەرەككوز: ايقىن-اقپارات