ورال. قازاقپارات - «بۇل ءومىر بارىمىزگە دە ماڭگىلىك ەمەس. مەن دە كەتەمىن. تەك قانا تاعى قىرعىز-قازاق بالالارىما ءبىر ءىز قالدىرعىم كەلدى. كەيىنگى ۇرپاقتارىم، تىلەكتەستەرىم جاقسى جاعىنان مەنى ەسكە العاندا، جاۋلارىم كۇلىپ، دۇرىس جولدان تايدىرۋعا ۇمتىلادى»، دەپ ءابىلقايىر حان وسيەت ەتكەن ەكەن. بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى مەملەكەت دەڭگەيىندە كەڭىنەن اتالىپ وتىلگەنى بەلگىلى. قازاق حاندارىنىڭ ىشىندە ءابىلقايىر ايرىقشا ورىن الادى. ءتىپتى ءالى كۇنگە دەيىن وسىناۋ ءىرى تۇلعا توڭىرەگىندە قاراما-قايشى پىكىرلەردىڭ تىيىلماۋى ءابىلقايىر حانعا قاتىستى تاريحشىلار مەن ادەبيەتشىلەردىڭ ءبىر توقتامعا كەلە الماي وتىرعانىن اڭعارتادى. سول سەبەپتىبەلگىلى باتىسقازاقستاندىق عالىم، م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعالييەۆ قازاقپارات تىلشىسىنە ءابىلقايىر حان تۋرالى وي-تولعامدارىن بىلايشا تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءحۇىىى عاسىردىڭ باسى - حالقىمىزدىڭ ازاماتتىق تاريحىنداعى قىرى مەن سىرى كوپ اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭ. ءبىر رۋ، ءبىر تايپا ءھام ءبىر ۇلىس ەمەس، تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇردى. تاريحي دەرەكتەرگە سەنسەك، قازاق حاندىعىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ءدال وسىنداي حالىقارالىق جاعدايدىڭ شيەلەنىسكەن كەزى بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس.
- ەندەشە، جاڭابەك جاڭاباي ۇلى، ءابىلقايىر حان زامانى حاقىندا نە بىلەمىز، الدىمەن سوعان توقتالساڭىز؟
- كەشەگى ماركستىك-لەنيندىك كەڭەس تاريحناماسىندا قازاق دالاسىنا تولاسسىز جاسالعان جوڭعار جورىقتارىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى دە، پاتشالىق رەسەيدىڭ جۇرگىزگەن استىرتىن يمپەريالىق ساياساتىنا كوپ كوڭىل اۋدارىلمادى. سوندىقتان، تاريحي شىندىققا جەتۋ جولىنداعى ىرگەلى ىزدەنىستەر مەن وتان تاريحىنا ۇلتتىق كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ءداۋىرى ەندى عانا باستالدى.
بايقاعان جانعا ورىس وتارشىلدىعىنىڭ تاريحى ءابىلقايىر حان زامانىنان الدەقاشان بۇرىن باستالعان. التىن وردا ىدىراپ، شىڭعىس حان ىرگەسىن قالاعان يمپەريا قۇلاعان كەزدە، وعان بىرنەشە عاسىر باعىنىشتى بولعان ورىس جۇرتى ەسىن جيدى. وسى كەزدە تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قىرىم، قازان، استراحان، ءسىبىر جانە باسقا حاندىقتارى قۇرىلدى. رەسەي مەملەكەتى اتالعان حاندىقتاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن باعىندىرىپ، وزىنە بودان ەتتى. اقىرى مىسىقتابانداپ ۇلى دالانىڭ شەتىنە جايعاستى. جايعاسىپ قانا قويعان جوق، باسىپ كىرىپ، جايىق پەن ەرتىس وزەندەرىنىڭ بويىنا اسكەري بەكىنىستەرىن تىزبەكتەتە سالۋ ارقىلى سايىن دالانى قوس بۇيىرىنەن ساقينالاپ قورشاي باستادى. ونىڭ ۇستىنە، پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ قازاق جەرىنە شەكتەس جاتقان باشقۇرتتاردى، ەدىل قالماقتارىن، جايىق كازاكتارىن، ءسىبىر اسكەرلەرىن ايداپ سالىپ، ءالسىن-الى سوعىس شىعارۋى رەسەيمەن كورشىلەس جاتقان كىشى ءجۇزدىڭ ساياسي جاعدايىن ودان ءارى شيەلەنىستىردى.
قازاق حاندىعىنىڭ ءحۇىىى عاسىردىڭ باس كەزىندەگى ساياسي جاعدايىن ءابىلقايىر حاننىڭ تيەۆكەليەۆكە ايتقانىنان-اق انىق بايقاۋعا بولادى: «جىلدار بويى قوڭتايشىمەن سوعىسىپ كەلەمىن، وعان ءالىم جەتەر ەمەس... ونىڭ ۇستىنە، ەدىل قالماقتارى، باشقۇرتتار، بۇحارا جانە حيۋامەن سوعىسا باستادىق. ءتورت جاعىمىزدان بىردەي جاۋ قورشاۋىندا قالدىق» (كراسنىي ارحيۆ. 1936. №5/78. س. 197). ناق وسى كەزەڭ تۋرالى ش.ءۋاليحانوۆ بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «ءحۇىىى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى قازاق حالقىنىڭ ومىرىندەگى سۇمدىق اۋىر ۋاقىت بولدى. جوڭعارلار، ەدىل بويىنىڭ قالماقتارى، جايىق كازاك ورىستارى مەن باشقۇرتتار تۇس-تۇستان قازاق ۇلىستارىن قىرعىنعا ۇشىراتتى، مالىن ايداپ اكەتتى، قازاقتاردى بۇكىل وتباسىلارىمەن تۇتقىنداپ الدى» (ۆاليحانوۆ چ.چ. سوبرانيە سوچينەنيي 5-تي توماح. ت. 1. - الما-اتا: ان كاز سسر، 1961.س. 426).
قىسقا ايتقاندا، ءحۇىىى عاسىردا ورتالىق شىعىستا حالىقارالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى كۇشى رەسەي يمپەرياسى ەدى. ءى پەتر ءۇندىستان مەن جۇڭگو، بارشا شىعىس پەن ساۋدا جولدارىن يەمدەنۋدى ارماندادى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ورتا ازيا مەن قازاقستان جەرىن ۋىسىندا ۇستاۋ كەرەكتىگىن جاقسى ءتۇسىندى. سول ماقساتتا ءوزى ۇيىمداستىرعان بەكوۆيچ-چەركاسسكيي، ي.د.بۋحگولس، ي.م.ليحاريەۆ ت.ب. باسقارعان اسكەري-بارلاۋ ەكسپەديسيالارى وتە ماڭىزدى مالىمەتتەر جينادى. وسىندايدا ءى پەتردىڭ: «قىرعىز-قايساق ورداسى - بۇكىل ازيا ەلدەرىنىڭ قاقپاسىن اشاتىن كىلت» دەگەن ايگىلى ءسوزى ويعا ورالادى.
وسى رەتتە ابدەن السىرەگەن قازاق حاندىعىن ساياسي تۇيىقتان شىعارۋدىڭ وزىندىك جولىن ىزدەگەن مۇحاممەد قازى ءباھادۇر ءابىلقايىر حان قازاق دالاسىندا بولىپ جاتقان سان الۋان قىسىم مەن قىساستىقتىڭ ارتىندا پەتەربور سارايى تۇرعانىن سۇڭعىلا ساياساتكەر رەتىندە دەر كەزىندە بايقاپ، ەلدى ساقتاپ قالۋ جولىندا رەسەيمەن جاقىنداسۋعا ءماجبۇر بولدى.
بۇل قادام - 1710 جىلدان كىشى ءجۇز حانى، 1726 جىلدان قازاق جاساعىنىڭ باس قولباسشىسى ءھام جوڭعارلارعا قارسى ازاتتىق كۇرەسىنىڭ جۇرت مويىنداعان كوسەمى، ستراتەگ ءارى تاكتيك، ساياسي تاجىريبەسى وراسان زور ءابىلقايىر حاننىڭ ديپلوماتيالىق ايلاسى.
قازاق جەرىنىڭ ءار پۇشپاعىن ولەرمەندەنە قورعاعان ءابىلقايىر حاننىڭ ورىس ۇلىقتارىنا: «جايىق وزەنى كەۋىپ قالعانشا، ءتىپتى اقىر زامان كەلگەنشە قازاق حالقى بۇل جەردەن ايىرىلمايدى. ويتكەنى مۇنداي جايلى جەردى ولار ەش جەردەن تاپپايدى» (كرو-ى، 366-ب.)، - دەپ شيرىعا ءتىل قاتۋى ونىڭ ساياساتىنان باسقاشا استار ىزدەۋگە ەش مۇمكىندىك بەرمەيدى.
-ال ءابىلقايىر حان تۋرالى زەرتتەۋشىلەر نە دەيدى؟
-بۇل تاريحشىلار مەن عىلىمي-كوپشىلىكتىڭ قالامى ەشقاشان سۋىماعان تاقىرىپ دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. بىزدىڭشە، ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. سونىڭ نەگىزگى ەكەۋىنە عانا توقتالايىن: بىرىنشىدەن، قالاي بولعاندا دا ءابىلقايىر حان تۇسىنان باستاپ قازاق-ورىس قارىم-قاتىناستارى وزگەشە باعىتقا بۇرىلىپ، بۇرىنعىعا ۇقسامايتىن جاڭا مانگە يە بولدى. سوندىقتان ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بوداندىق داۋىردە ونىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى سونداي، تاريحي زەرتتەۋلەردە ءابىلقايىر حاننىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى تەك قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى تۇرعىسىندا عانا سارالاندى.
ال ەكىنشى سەبەبىن ءابىلقايىر حاننىڭ بىرەگەي قۇبىلىس ەكەندىگىنەن، ۇلىلىعى مەن تاريحي بولمىسىنىڭ كۇردەلىلىگىنەن ىزدەۋ كەرەك. ۇلى قولباسشىلىق داڭقىن التى الاش ارداق تۇتقان، وزگەگە ۇقسامايتىن مەريتوكراتيالىق قاسيەتتەرىمەن دارالانعان كورەگەن ساياساتكەر ءابىلقايىر حاننىڭ تاريحي بولمىسىن عىلىمي نەگىزدە تولىق جۇيەلەۋ، زەردەلەۋ جانە ساراپتاۋ ءىسى سول زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءۇزىلىسسىز جالعاسىپ كەلەدى.
قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ل.مەيەر (مەيەر ل. كيرگيزسكايا ستەپ ورەنبۋرگسكوگو ۆەدومستۆا. // ماتەريالى دليا گەوگرافيي ي ستاتيستيكي روسسيي، سوبراننىە وفيسەرامي گەنەرالنوگو شتابا - سپب.، 1865. س. 5)، ف.لوبىسيەۆيچ (لوبىسيەۆيچ ف.ي. پوستۋپاتەلنوە دۆيجەنيە ۆ سرەدنيۋيۋ ازيۋ ي تورگوۆوم ي ديپلوماتيچەسكوم وتنوشەنيي. - سپب.، 1900. س. -38-39)، م.كراسوۆسكيي (كراسوۆسكيي م. ماتەريالى گەوگرافيي ي ستاتيستيكي روسيي. وبلاست سيبيرسكيح كيرگيزوۆ. چ. ءى-ىىى. - سپب.: تيپوگرافيي: ترانشەليا، ۆلاديميرسكايا، №1، رەنتگەرا ي شنەيدەرا؛ 1868. س. -58-59) سىندى دۆورياندىق-بۋرجۋازيالىق اعىمداعى ورىس تاريحشىلارى ءابىلقايىردى «باققۇمار»، «مانساپقور» دەسە، ەكىنشى جاعىنان، وسى كەزەڭ تۋرالى ەڭبەكتەر جازعان كەلەسى ءبىر ورىس تاريحشىلارى پ.ي.رىچكوۆ (رىچكوۆ پ.ي. يستوريا ورەنبۋرگسكايا (1730-1750). ورەنبۋرگ: تيپوليتوگرافيا يۆ يۆ. ەفيموۆسكوگو -ميروۆيسكوگو. يزدانيە ورەنبۋرگسكوگو گۋبەرنسكوگو ستاتيستيچەسكوگو كوميتەتا، 1896. س.5)، ا.ي.ليەۆشين (ليەۆشين ا.ي. وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح، يلي كيرگيز - كايساسكيح، ورد ي ستەپەي. چ. ءى، ءىى ي ءىىى. سپ ب.، 1832. س.-296-297)، ن.پوپوۆ (پوپوۆ ن. ۆ.ن.تاتيششيەۆ ي ەگو ۆرەميا. ەپيزود يز يستوريي گوسۋدارستۆەننوي، وبششەستۆەننوي ي چاستنوي جيزني ۆ روسسيي، پەرۆوي پولوۆينى پروشەدشەگو ستولەتيا. - م.: تيپوگرافيا ۆ.گراچيەۆا، 1861. س. 172)، ۆ.ن.ۆيتيەۆسكيي (ۆيتيەۆسكيي ۆ.ن. نەپليۋيەۆ ي ورەنبۋرگسكيي كراي ۆ پرەجنەم ەگو سوستاۆە دو 1758 گ. - كازان: تيپو-ليتوگرافيا ۆ.م.كليۋچنيكوۆا، 1889-1897. ت.ءى. س.136)، ا.ي.دوبروسمىسلوۆ(دوبروسمىسلوۆ ا.ي. ماتەريالى پو يستوريي روسسيي. ت.ءىى.، - ورەنبۋرگ، 1900. س.-97-98) جانە باسقالارى حاننىڭ جەكە ساياساتشىلىق قاسيەتىنە تاڭ قالعانى سونشا، ونى «جەكە باسىنىڭ اسا ءىرى قاسيەتى بار، اقىلدى دا ايلالى بيلەۋشى» رەتىندە باعالاعان.
1943 جىلى شىققان «كونە داۋىردەن ءبىزدىڭ كەزەڭىمىزگە دەيىنگى قاز سسر تاريحى» (ابدىكالىكوۆا م.، پانكراتوۆا ا. يستوريا كازاحسكوي سسر س دريەۆنەيشيح ۆرەمەن دو ناشيح دنەي. - الما-اتا: كازاگيز، 1943.) وقۋلىعىندا: «...ءوز حالقىن ساتقان اۆانتيۋريست ءابىلقايىر حان ءوز بيلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتىنىڭ كومەگىنە سۇيەندى (152-ب.). تەك قانا ءوزىنىڭ قارا باسىنىڭ قامىن ويلاي وتىرىپ (153-ب.)، ول پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق دالاسىنداعى حالىققا قارسى ساياساتىن جۇرگىزۋشى باستى تىرەگىنە اينالدى» (160-ب.)، - دەپ ەش دالەلسىز بايلام جاسالۋى بىلاي تۇرسىن، ءابىلقايىردىڭ جەكە باسىنا ادامنىڭ جانى تۇرشىگەتىن نەگىزسىز ايىپتار تاعىلدى.
ءبىرقاتار تاريحشىلارىمىز وسىنداي ءبىرجاقتىلىقتىڭ شىلاۋىندا كەتىپ، قايتكەندە دە قازاق دالاسىن وتارلاۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان رەسەي يمپەرياسى ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ ەكپىنىن تەجەپ، مەيلىنشە قارسى تۇرعان ءابىلقايىر حاننىڭ جانكەشتى كۇرەسىن ەسەپكە الماي، نازاردان تىس قالدىرۋعا تىرىستى. تالاي تاريحشى قازاق حالقىن «قاسىرەتكە دۋشار ەتكەن وپاسىز» ءابىلقايىردىڭ «كەمشىلىكتەرىن» تابۋعا بەيىم تۇردى.
بەرتىنىرەك تاريحشىلار جاۋلىق تۋرالى پىكىردى شەكتەدى دە، رەسەيگە قوسىلۋدىڭ «وبەكتيۆتى پروگرەستىك سالدارى» جونىندە كوبىرەك ايتا باستادى. اقىرىندا تاريحشىلار ءابىلقايىر قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن وبەكتيۆتى تۇردە ءبىلدىرىپ قانا قويعان جوق، ول قياداعىنى بولجاي بىلەتىن دانا بيلەۋشى، الاشتىڭ يگىلىگى مەن مۇددەسىنىڭ قامقورشىسى رەتىندە سانالى تۇردە شەشۋشى قادامعا باردى دەگەن تۇجىرىم جاسالدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە ءابىلقايىرتانۋداعى جاڭا ىزدەنىستەردىڭ قاتارىنا ك.ەسماعامباتوۆ، ي.ەروفەيەۆا، ءا.مۇقتار، س.ماشىمبايەۆ، ج.قاسىمبايەۆ، س.وتەنيازوۆ، ب.ناسەنوۆ ت.ب. تاريحشىلاردىڭ سۇبەلى ەڭبەكتەرى قوسىلدى. تاريحشى يرينا ەروفەيەۆانىڭ مونوگرافياسى - ءابىلقايىر سىندى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ شىنايى بولمىسىن تانىتۋعا ارنالعان العاشقى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى.
اكادەميك ماناش قوزىبايەۆ اتالعان ەڭبەكتىڭ «يمپەريالىق يدەولوگيا سارىنىن كەڭىنەن ۋاعىزدايتىنىن» ايتقان ەدى، سويتسە دە، بۇل زەرتتەۋىندە اۆتور ايگىلى قازاق حانىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ سونشالىقتى سان قىرلى ءارى زور ءماندى بولعانىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. اسىرەسە، ول: «ءابىلقايىر ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى تاريحناما ونىڭ وتە بەدەلدى زامانداسى ءھام جاۋى جازعان جازبالاردىڭ ىقپالىمەن ورەسكەل بۇرمالانىپ، حاننىڭ شىنايى تۇلعاسى مەن بولمىسىن انىقتاۋعا كەدەرگى بولىپ كەلدى» (ەروفەيەۆا ي.ۆ. حان ابۋلحاير پولكوۆودەس، پراۆيتەل ي پوليتيك. - الماتى: سانات، 1999. س.8) - دەپ، تىڭ ويدى العا تارتتى. بۇل جەردەگى ءابىلقايىردىڭ جاۋى - ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى يۆان نەپليۋيەۆ. ەروفەيەۆا كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ وسى «نەپليۋيەۆتىڭ ءابىلقايىر بەدەلىنىڭ قازاق اراسىندا تومەن ەكەندىگى، حاننىڭ بيلىك قۇمارلىعى مەن قيمىلدارىنىڭ كەرەعارلىعى، ورىس بوداندىعىن جەكە باسىن عانا ويلاپ قابىلداعانى تۋرالى جالعان تەزيستەرىن تىكەلەي كوشىرىپ الىپ»، قايتالاۋمەن كەلە جاتقانىن ءادىل تۇردە اتاپ ءوتتى. شىنىندا دا، ي.ي.نەپليۋيەۆتىڭ ءابىلقايىرعا بەرگەن، جالپى العاندا، ءبىرجاقتى باعاسى كەيىنگى ورىس تاريحشىلارىنا سىلتەمە جاسار مىقتى ءبىر دەرەك بولعانى راس ەدى. بۇل، ايتا كەتۋ كەرەك، كەزىندە كەنەسارىنى ءبىرجاقتى باعالاۋعا ىقپال ەتكەن شوقان جازبالارىنداعى تۇجىرىمعا مەيلىنشە ۇقساس بولاتىن.
ءالى دە بولسا ءابىلقايىردىڭ كۇردەلى تۇلعاسى تولىق زەرتتەلدى دەپ ايتۋ قيىن. كىشى ءجۇز حانى تۋرالى كوپتەگەن ماسەلەلەر تۇبەگەيلى، بايىپتى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. ءابىلقايىرتانۋداعى وزەكتى ماسەلەلەردى زەرتتەۋدى عالىمدار، شىن مانىندە، ەندى عانا قولعا الا باستادى.
- سوندا ءابىلقايىر حان جايلى تەرىس پىكىر قالاي قالىپتاستى دەپ ويلايسىز؟
- ءسوز جوق، ءابىلقايىر حان - ورداباسى قۇرىلتايىندا قازاقتىڭ يگى-جاقسىلارى ءبىراۋىزدان اق بوز اتقا وتىرعىزعان باس قولباسشى، بۇلانتى مەن اڭىراقاي شايقاستارىنداعى جەڭىستىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى جانە دەم بەرۋشىسى. دجون كەستلدىڭ سوزىنشە، «زور دەنساۋلىق پەن قايرات-كۇش يەسى، ساداق تارتۋعا كەلگەندە شىنىمەن-اق بۇكىل ۇلتتا وعان تەڭ كەلەتىن كىسى جوق» (كەستل دجون. 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىرعا بارىپ قايتقان ساپار تۋرالى. -الماتى: اتامۇرا، 1996. 82-بەت). ال گەولوگ مولديار سەرىكبايەۆتىڭ دەرەگىنە ساي، قازاق دالاسىندا ءابىلقايىر حان اتىمەن تىعىز بايلانىستى جەر-سۋ اتتارىنىڭ كوپتەپ كەزدەسەتىندىگى سونداي، قازاق حاندارى مەن باتىرلارىنىڭ اراسىندا ەشكىم ونىمەن شەندەسە المايدى (مولديار سەرىكبايەۆ. ءابىلقايىر حانعا قاتىستى جەر-سۋ اتتارى وتە كوپ // اڭىز ادام. - الماتى، 2012، №2(38). 47-ب.). مۇنىڭ ءبارى ونىڭ ساناۋلى عۇمىرى ەلىن-جەرىن قورعاۋ ءۇشىن جورىقتا، ات ۇستىندە وتكەندىگىنەن سىر شەرتەدى. بۇعان ەشكىمنىڭ تالاسى جوق.
وسىنداي داڭقتى تۇلعانىڭ اڭىراقاي شايقاسىنان كەيىنگى قيمىل-قارەكەتى حاقىندا وتاندىق تاريح عىلىمىندا م.تىنىشبايەۆتىڭ جازباسى نەگىزىندە تەرىس پىكىر قالىپتاسقان. ءبىراق ونىڭ ەشقانداي تاريحي دەرەكپەن دايەكتەلمەگەنىن باسا كورسەتەمىز. اڭىراقاي جەڭىسىنەن سوڭ ولگەن بولات حاننىڭ ورنىنا «ابىلمامبەتتىڭ باس حاندىققا سايلانۋى» جايلى ءوز پىكىرىن بىلدىرە كەلە تاريحشى بىلاي دەيدى: «ۇمىتكەر ۇشەۋ ەدى. ءبىرىنشىسى - بارلىق قازاق اسكەرىنە قولباسشىلىق جاساعان جانە تاماشا جەڭىستەرگە جەتكەن كىشى ءجۇز حانى ءابىلقايىر؛ ەكىنشىسى - بولاتتىڭ ءىنىسى شاحمۇحاممەد (سامەكە)، تۇركى-مونعول مەملەكەتتەرىندەگى ءداستۇر عۇرىپ بويىنشا پاتشالىق ەتۋشى اۋلەتتىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى تاققا وتىرۋعا ءتيىستى، دەمەك، سامەكە نەگىزگى ۇمىتكەر؛ ءۇشىنشىسى - بولاتتىڭ ۇلى جاس ابىلمامبەت. بولاتتان كەيىن، مىنە، وسى ابىلمامبەت ءۇش ءجۇزدىڭ حانى اتالدى. شاماسى، حان سايلاۋشىلاردىڭ ءسال كوپشىلىگى (دەنى بولماسا دا) وسى ابىلمامبەتكە داۋىس بەرگەن. ارينە، مۇنداي كەمسىتۋگە مەيلىنشە نامىسقوي، كەكسە حان ءابىلقايىر شىداي الماعان؛ مۇنداي سايلاۋعا ابىلمامبەتتىڭ اكەسىنىڭ ءىنىسى سامەكە دە ريزا بولا المايدى. سوندىقتان دا ءابىلقايىر كەتكەننەن كەيىن ىلە-شالا سامەكە دە ءوز قاراۋىنداعىلارمەن مايداندى تاستاپ شىعادى» (تىنىشپايەۆ م. يستوريا كازاحسكوگو نارودا. - الما-اتا: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، 1993. 197-ب.). وسى پىكىردەن شىعا كەلە اۆتور، كىشى ءجۇز حانىنىڭ رەسەيگە ەلشى جىبەرۋىن قازاق حاندارىنىڭ اراسىنداعى بيلىككە تالاسپەن بايلانىستىرادى.
الايدا، قازىرگى وتان تاريحى عىلىمى دامۋى تۇرعىسىنان قاراساق، قازاق تاريحشىسىنىڭ بۇل تۇجىرىمى كۇمان تۋدىرادى. ويتكەنى، ابىلمامبەت 1730 جىلى اڭىراقاي شايقاسىنان كەيىنگى ۋاقىتتا سۇلتان دارەجەسىندە بولعان. ول 1739 جىلى، اتاقتى شايقاستان بىرنەشە جىل وتكەننەن كەيىن عانا حان سايلانعان. ا.تيەۆكەليەۆ 1732 جىلعى 5 قاڭتاردا سىرتقى ىستەر القاسىنا جازعان حابارلاماسىندا بىلاي دەيدى: «ولاردىڭ سامەكە، كۇشىك دەگەن حاندارى باراق، ابىلمامبەت دەگەن ەكى سۇلتانى بار» (ريسسم، 122 ق.، 122/1 ت.، 1733، 4 ءىس، 13پ.). دۆورياندىق-بۋرجۋازيالىق ورىس تاريحناماسىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى پ.رىچكوۆ ونىڭ حان بولىپ تاعايىندالعان ۋاقىتى 1739 جىل دەپ انىقتاسا، 1740 جىلى كنياز ۋرۋسوۆپەن بولعان سۇحباتتا جانىبەك باتىر ابىلمامبەتتى تۇركىستاندا 1739 جىلى حان سايلاعاندارىن، ونى سۇيەگەن ارعىن-التاي، كەرەي-ۋاق سياقتى مىقتى رۋلار ەكەنىن مالىمدەدى (كرو-ى، 148-ب.). كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەر جانە باسقا دا كوپتەگەن مالىمەتتەر ابىلمامبەتتىڭ اڭىراقاي شايقاسىنان كەيىن حان بولىپ سايلانعاندىعى جونىندەگى م.تىنىشبايەۆ تۇجىرىمىن جوققا شىعارادى. ويتكەنى ول، ءدال وسى رەنىشتەن كەيىن ءابىلقايىر رەسەيگە ەلشى جىبەردى دەگەن پىكىردە بولدى (تىنىشپايەۆ م. كورسەتىلگەن ەڭبەك.198-ب.).
ءبىر نازار اۋدارارلىق نارسە، م.تىنىشبايەۆ تۇجىرىمىنىڭ تاريحي ادەبيەتتە اينا-قاتەسىز شىندىق رەتىندە ورنىققانى سونداي، جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردەگى قازاقستان تاريحى وقۋلىقتارىندا (تولەۋبايەۆ ءا.، قاسىمبايەۆ ج.، قويگەلدييەۆ م.، ت.ب. قازاقستان تاريحى. 10-سىنىپ. - الماتى: «مەكتەپ» باسپاسى، 2006. 189-ب.) قازاق حاندارىنىڭ بيلىككە تالاسىن كورسەتەتىن ساستوبە (سايرامعا جاقىن) قۇرىلتايىنىڭ ەنگىزىلۋى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. بۇل جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ۇلتتىق تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا تەرىس اسەر ەتىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. تاريحتا ءالى باسى تولىق اشىلىپ، تۇبەگەيلى تياناقتالماعان، عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەنىپ ۇلگەرمەگەن دۇنيەلەردى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزىپ جىبەرۋ - تىم اسىعىستىق پەن سالعىرتتىعىمىزدىڭ بەلگىسى.
ال جۇڭگو دەرەكتەرى ءابىلقايىر حاننىڭ سولتۇستىك-باتىسقا كەتكەنىن جازعانىمەن، ءوز ورنىنا باۋىرى بۇلقايىر سۇلتاندى 70 مىڭ ساربازبەن قالدىرعانىن جانە بۇلقايىر سۇلتان شۋ جانە تالاس مەكەندەرىندەگى جوڭعارلاردى تالقاندادى دەگەن مالىمەتتەر بەرەدى (كيتايسكيە دوكۋمەنتى ي ماتەريالى پو يستوريي ۆوستوچنوگو تۋركەستانا، سرەدنەي ازيي ي كازاحستانا ءحىۇ-حىح ۆۆ. - س.63-64).
اڭىراقاي شايقاسىنان كەيىن اعا حان سايلاۋ تۋرالى قۇرىلتايدىڭ وتكەنىن ايعاقتايتىن مالىمەتتىڭ بولماۋى، جوعارىداعى ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەنىڭ جاي، اشەيىن دولبار ەكەنىن اڭعارتقانداي. ەگەر دە حان سايلاۋ ءراسىمى ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا وتكىزىلىپ، ۇلى حان اق كيىزگە كوتەرىلىپ، ۇلىقتالار بولسا، ءابىلقايىر حان كانديداتۋراسىنىڭ وزگە ۇمىتكەرلەردەن شوقتىعىنىڭ بيىك ەكەنىن جانە ونىڭ ەش بالاماسىز «ءوتىپ» كەتەتىنىن جاقسى ۇققان جادىك اۋلەتىنىڭ سۇلتاندارى قاساقانا بۇل سايلاۋدى بولدىرتپاعان سەكىلدى. مۇنداي پىكىرلەر بىزدەن دە بۇرىن ايتىلعانىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالامىز (ءابىش كەكىلباي ۇلى. شاندوز. - الماتى: «ارىس» باسپاسى، 2004. 74-ب.).
- ءبىر عاجابى، قازىرگى قوعام ءھام وتان تاريحى عىلىمى سول ءبىر تاريحي كەزەڭدە اسكەري-ساياسي بەلسەندىلىگىمەن وزگە تورەلەردەن وق بويى وزىق شىققان ءابىلقايىردى اعا حان رەتىندە ءبىراۋىزدان مويىنداماسا دا، شىندىعىندا سول زاماننان بىزگە جەتكەن تاريحي دەرەكتەر ونىڭ باس حان بولعاندىعىن جوققا شىعارمايدى. بۇل ءسوزىمىزدى دالەلدەيتىن دەرەكتەر جەتكىلىكتى.
ەلىمىزدەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت - قازاق حالقىنىڭ سانى ارتقان سايىن قوعام، اسىرەسە، جاس ۇرپاق تاراپىنان بۇل سۇراق كۇن تارتىبىنە سان مارتە قويىلىپ، وعان شىنايى جاۋاپ ىزدەۋ ءالى سان مارتە تالقىدان وتەرى جانە كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ وبەكتيۆتىلىگىنە قوعامدىق سۇرانىستىڭ وسە بەرەرى انىق.
بۇگىندە ءابىلقايىر حان ساياساتىنان كىنارات ىزدەۋشىلەر ناق وسى توڭىرەكتى شيىرلاپ ءجۇر. ورىس وتارشىلدىعىنىڭ بارلىق زارداپتارىن ءابىلقايىر حاننىڭ موينىنا ىلە سالۋ، ونى باستى كۇناھار ساناۋ تاريحي شىندىققا قانجار سۇعۋمەن بىردەي.
رەسپۋبليكا بويىنشا كولەمدى تارالىممەن تارايتىن تاريحي-تانىمدىق «اڭىز ادام» جۋرنالىنىڭ ءابىلقايىر حانعا ارنالعان سانىنداعى (ءابىلقايىر حان (1693-1748) //اڭىز ادام. - الماتى، 2012، №2(38) قازاق تاريحشىلارىنىڭ ول تۋرالى ايتقان ايقىش-ۇيقىش پىكىرلەرى، عالامتورداعى 4 بولىمنەن تۇراتىن ءابىلقايىر حان تۋرالى دەرەكتى فيلمدەگى (قاراڭىز: ءابىلقايىر حان - 1 ءبولىم // https://www.youtube.com/watch؟v=HJFx-l1-AOA؛ ءابىلقايىر حان - 2 ءبولىم // https://www.youtube.com/watch؟v=7BeNRzz7KQY ؛ ءابىلقايىر حان - 3 ءبولىم //https://www.youtube.com/watch؟v=KeAlwtRcx3g؛ ءابىلقايىر حان - 4 ءبولىم // https://www.youtube.com/watch؟v=uYpClAViDnw) تاعى سونداي بىر-بىرىنە قاراما-قايشى كوزقاراستار مەن عالامتور سايتتارىنداعى ءابىلقايىر حانعا قاتىستى ماقالالاردان (جاقسىعالييەۆ جاڭابەك. «...كىشى ءجۇزدى نايزا بەردە، جاۋعا قوي» // http://old.abai.kz/node/12833؛ قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم. ءابىلقايىر حان «ساتقىن» ەمەس. ول - قازاقتىڭ «اعا حانى» // http://old.qamshy.kz/؟p=22472) كەيىنگى توقتامايتىن تولاسسىز تالاس-تارتىستار ايتۋلى تۇلعاعا دەگەن ورتاق ۇلتتىق پىكىردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قالىپتاسپاعانىن كورسەتەدى. بۇل - ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ وتارشىلدار جازعان تاريحتان، سول كەزدە قالىپتاسقان پىكىرلەردەن ءالى دە ارىلماعاندىعىنىڭ كورىنىسى، سونداي-اق، وكىنىشكە قاراي، بۇل جەردە ءترايباليزمنىڭ سالقىنى دا بار.
- مىسالعا كوپ كەلتىرىلىپ جۇرگەن ءابىلقايىر حاننىڭ حاتى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
- شىن مانىندە ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ءابىلقايىر حاننىڭ حاتىنا دەيىن باستالىپ كەتكەندىگىن العا تارتقان ساناۋلى كاسىبي تاريحشىلاردىڭ سالماقتى پايىمىن ەسەپتەمەگەندە، جالپى قوعامدىق ءھام ۇلتتىق سانا مۇنى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، جان-جاقتى سارالايتىنداي جوعارى دەڭگەيگە ءالى كوتەرىلە قويعان جوق. ال ءابىلقايىر حان ساياساتى حاقىندا ايتىلار اقيقات، بىزدىڭشە ناق وسى جەردەن باستالۋ كەرەك. ءبىر قىزىعى، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەن تىس ەلدەردىڭ عالىمدارى الان بودجەر (انگليا)، مارتا بريلل ولكوتت (اقش)، بايمىرزا حاييت (تۇركيا)، ت.ب. قازاق حانىنا الدەقاشان ءادىل تاريحي باعاسىن بەرىپ ۇلگەردى (ەسماعامبەتوۆ ك.ل. قازاقتار شەتەل ادەبيەتىندە. - الماتى: اتامۇرا-قازاقستان، 1994. 82-83بب، 89-ب.؛ لاۋمۋلين م.ت. قازاقتار جانە رەسەي يمپەرياسى. // قازاق. - المتى: ءبىلىم، 1994.76-ب.).
ءابىلقايىر حاننىڭ اتىشۋلى حاتىنىڭ دۇرىس اۋدارماسىن بەلگىلى تاريحشى امانتاي يسين باسپاسوزدە جاريالادى (يسين ا. ءابىلقايىر حاننىڭ حاتىن قالاي وقىعان دۇرىس؟ // اباي. 2001. №2. 41-44-بب.). مۇنى كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ول حاتتىڭ ءماتىنىن قايتالاپ بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى.
حاتتىڭ ءتۇپنۇسقاسى وقىلعانعا دەيىن ونىڭ مازمۇنى تۋرالى حالىق اراسىندا دا، قازاق قوعامىندا دا پىكىر سان-ساققا جۇگىردى. ايگىلى حاتتى ارنايى وقىعان تاريحشى-ماماننىڭ ايتۋىنشا، قاتە اۋدارىلعان، وزگەرتىلگەن نەمەسە اۋدارىلماعان سوزدەردەن تىس رەسمي اۋدارما سالقىنىن تيگىزگەن، حاتتىڭ وزىندە جوق، بەلگىلى ساياسي ماقسات ءۇشىن قوسىپ جىبەرگەن سوزدەردى تابۋعا دا بولادى. وسىلايشا حاتتىڭ بىرنەشە جەردەن وزگەرىسكە ۇشىراعانى انىقتالدى.
ءابىلقايىر حاتىنىڭ دۇرىس اۋدارماسىن جاساعان عالىمنىڭ پىكىرىنشە، «ءابىلقايىر حان - رەسەيگە بودان بولۋ يدەياسىن ۇسىنۋشى ەمەس، قالىپتاسقان تاريحي جاعدايدان ءوز حالقىنا ءتيىمدى جول ىزدەۋشى عانا. ول ءماجبۇر بولدى. زامانىندا «كىشى زالال» بولاتىنداي دۇرىس جول تابا ءبىلدى. باسقا جول ەلدىڭ بولشەكتەنۋىنە، سولتۇستىك بولىكتەرىنەن ايىرىلۋىنا اپارار ەدى. باسقا ەل كوسەمدەرىنە قاراعاندا، ءابىلقايىر رەسەي پاتشالىعى تۋرالى مول ماعلۇمات ءبىلدى... حان وزگە ساياسات ۇستانسا، بالكىم، قازاق جەرى ورنى تولماس بولشەكتەنۋگە تۇسەر مە ەدى... شەبەر ساياساتتىڭ باستاماسىن ءابىلقايىر حان سالىپ كەتكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ابىلمامبەت حان مەن ابىلاي حان ءابىلقايىر حان ساياساتىنىڭ جاڭعىرتپاسىن جاساپ، حالىققا تونگەن رەسەي قاۋپىنەن ارىلتتى، الىپ پاتشالىقپەن ءتىل تابىسىپ، دوستىق ورناتىپ، نەگىزگى جەر يەلىكتەرىن ساقتاپ قالدى...» (ا.يسين. ءابىلقايىر حاننىڭ حاتتارىندا ارتىق جالبارىنۋ، قۇلدانا سويلەۋ بايقالمايدى. // اڭىز ادام. - الماتى، 2012، №2(38). 19-ب.). ءيا، باسقاسىن ايتپاعاندا ءابىلقايىردىڭ ۇلكەن بالاسى نۇرالىمەن جاستى كورەگەن حانىمىز ابىلايدىڭ ءوزى ءابىلقايىردىڭ ۇلى حان ەكەنىن مويىنداپ كەتكەن بولاتىن. مۇنى ماسكەۋ مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرى دالەلدەيدى. 1767 جىلى 14 جەلتوقساندا ومبى اكىمشىلىگىنە جولداعان ابىلايدىڭ حاتىنداعى (ريسم. 122ق.، 122/2 ت.، 1766-1769، 18 ءىس، 189 پ.) قازاقتىڭ باس حاندارىنىڭ تىزىمىندە ءابىلقايىر حاننىڭ ايتىلۋى كەزدەيسوق ەمەس.
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق نارسە، سوڭعى جىلدارداعى رەسەيلىك عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى، ءابىلقايىر حاندى رەسەي بوداندىعىنا قابىلداۋ كەزىندە رەسەي مەملەكەتىنىڭ كوشپەلى حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قاتىناسىنىڭ بۇرىنعى داستۇرلەرىمەن قاتار جاڭا يمپەريالىق قۇقىقتىق تاجىريبەلەردىڭ دە قولدانعاندىعىن كورسەتەدى.
وسى تاجدەستىرۋ ناتيجەسىندە قازاقتاردىڭ رەسەي يمپەرياسى قۇرامىندا بولعان العاشقى كەزەڭىندەگى دارەجەسى اسا ايقىن بولماي، اقىرىندا بۇل رەسەي اكىمشىلىگى مەن قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ قاتىناستارىنىڭ شيەلەنىسۋىنە الىپ كەلدى (پوچەكايەۆ ر.يۋ. ۋكاز يمپەراتريسى اننى ي پريسياگا حانا ابۋلحايرا 1731گ.:مەجدۋ ستاريننىمي تراديسيامي ي نوۆىم يمپەرسكيم زاكونوداتەلستۆوم. // وتان تاريحى. - الماتى، 2014، №3(67). 5-15بب.).
سونداي-اق، ءابىلقايىر حاننان كەيىن رەسەيگە انت بەرگەن قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارىنىڭ ءبارىن، كەزىندە قويشىعارا سالعارا ۇلى ايتقانداي، ساتقىن دەي الماسىمىز تاعى بەلگىلى.
- توبىقتاي ءتۇيىن جاساساق، قالاي بولعاندا دا ءابىلقايىر حان رەسەيدىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلى بولعان جوق. ول ولە-ولگەنشە دەربەستىگىن ساقتاپ، ءوز ساياساتىن جۇرگىزدى.
- ءابىلقايىر حان تۇلعاسى توڭىرەگىندەگى «سەڭنىڭ قوزعالماي جاتۋىنىڭ» تاعى ءبىر سىرى ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ساياساتىن اشكەرەلەيتىن قۇجاتتاردىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تولىق تالداۋعا الىنباۋىنا بايلانىستى ما دەگەن دە وي كەلەدى. ورىس وتارشىلدىعى - ءالى قاۋزالماي جاتقان تاقىرىپ. وتان تاريحى عىلىمىنداعى دەكولونيزاسيا (وتارشىلدىقتان ارىلۋ) ساياساتى تۇپكىلىكتى اياقتالعان جوق. ونىڭ ۋاقىتى كەلەدى.
دەمەك، ءابىلقايىر حان ساياساتىن ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ءبىرتۇتاس تىزبەگىندە قاراستىرعان ابزال. تەك سوندا عانا ءابىلقايىر حان تۇلعاسىنا بەرىلەر ءادىل باعاعا سۇرلەۋ سالىنارى حاق.
كەيىنگى ۇرپاق ءابىلقايىر حاننىڭ: «مەن حالقىم ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ءار ۋاقىتتا دايىنمىن، كەرەك بولسا جەكە باسىمدى قۇرباندىققا شالۋعا دا بارمىن. سىزدەردى ەلدىڭ ەركىندىگى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن بىرلىككە شاقىرامىن»، دەپ ايتىپ كەتكەنىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋى ءتيىس.
دەرەككوز: قازاقپارات
