– باقتيار ءورىسباي ۇلى، جاقىندا ين­تەرنەتتەن قازاقستاندىق عالىمدار عىلىمي دارەجەلەرىن كوبىنە قىرعىزستاندا قورعايدى دەگەن پىكىردى كوزىمىز شالىپ قالدى.

ناقتىراق ايتساق، سوڭعى بەس جىلدا بىشكەكتە دوكتورلىق نەمەسە كانديداتتىق ديسسەرتاسياسىن قورعاعان ازاماتتارىمىزدىڭ سانى ءۇش ەسە ارتقان. مۇنى قىرعىزستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەلۆيرا سارييەۆا اشىق ايتىپتى. ول ءوز سوزىندە: «بىزگە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ كەلەتىن لەگى ۇلكەن. قىر­عىزستاندا ديسسەرتاسيا قورعاۋ وڭاي دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيمىن» دەدى. ال كورشى ەلدىڭ عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىسىڭىز بار ءسىز بۇل سۇراققا قالاي قارايسىز، قالاي جاۋاپ بەرە الاسىز؟

– بۇگىنگى قوعامداعى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ەلىمىزگە جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ماماندار مەن عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسى بولىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل تاقىرىپ ءار جەردە، ءارتۇرلى دەڭگەيدە اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ ءجۇر. ويتكەنى ەلىمىز بولونيا دەكلاراسياسى تالاپتارىنا ساي جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، PhD دوكتورانتۋرا سىندى ءۇش دەڭگەيلى قۇرىلىمىنا كوشىپ، 2010 جىلدان باستاپ عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوك­تورلارىن دايارلاۋدى جابىلا جالاۋلاتىپ ءجۇرىپ، اقىرى اينالاعا قاراماي، ەلدەن بۇرىن جاۋىپ تىندىق. ءسويتىپ، بولونيادان كەلگەن جاڭالىقتى جاتسىنباي جەكە-دارا قابىلداپ، وزا شاۋىپ بايگە العانداي بولدىق. جان-جاعىمىزعا زەر سالۋ، ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ بولعان جوق. ناتيجەدە، كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ءۇش مىڭعا تارتا عىلىم كانديداتتىعى مەن عىلىم دوكتور­لىعىنا ۇمىتكەر ىزدەنۋشىلەردىڭ ديسسەر­تاسيالىق جۇمىستارى، تالاي جىلعى ەتكەن ەڭبەگى كادەگە اسپاي قالدى. بۇلاردىڭ ىشىندە قانشاما جىلدار بويى مەملەكەت ەسەبىنەن وقىعان مىڭداعان ىشتەي جانە سىرتتاي وقىعان اسپيرانتتار مەن دوك­تورانتتار، عىلىمي تاعىلىمدامالاردان وتكەن عىلىمي ىزدەنۋشىلەر، ولارعا بولىنگەن قىرۋار قارجى، قيساپسىز ميحنات جەلگە ۇشىپ، زايا كەتتى. ال بارلىق تمد ەلدەرى، قالا بەردى، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى مەملەكەتتەرى بۇرىنعى عىلىم كانديداتى مەن عىلىم دوكتورىن دايارلايتىن جۇيەنى دە ساقتاپ، بۇگىنگە دەيىن بولونيا ۇدەرىسىنە سايكەس ماگيستر، PhD دوكتورلارىن دايارلاۋ جۇمىسىن قاتار جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بۇل تىرلىگىمىز، باسقانى قايدام، مەن ءۇشىن، ءدال ءبىر «قوي كورمەگەن كورگەنسىز قۋالاپ ءجۇرىپ ولتىرەدى، ۇل كورمەگەن كورگەنسىز دۋالاپ ءجۇرىپ ولتىرەدى» دەگەننىڭ كەرى سەكىلدى بولعان سىڭايلى.

– ءبارىبىر ءعىلىم-بىلىم جۇيەسىن ين­تەگراسيالاۋ، الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەنۋ، بولونيا دەكلاراسياسىنا قوسىلۋ دۇرىس ماسەلە ەمەس پە؟

– دۇرىس. الايدا وتپەلى كەزەڭدە، سونداي-اق تمد مەملەكەتتەرى، ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ومىرگە كەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى قازىرگى تاڭدا وتە ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىم قۇرىپ، كوپتەگەن ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، عىلىمي-تەحنيكالىق، قورعانىس پەن حالىقارالىق، ايماقتىق قاۋىپسىزدىك، ەكونوميكالىق جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەردى بىرگە شەشىپ وتىرعان جاعدايدا جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ماماندار دايارلاۋدا ول ەلدەردەن ءبولىنىپ كەتۋ، جەكە-دارا وقشاۋلانۋ، باسقانى قايدام، بىزگە ساياق قويدىڭ كەيپىن ەلەس­تەتەدى.

الدەكىمدەردىڭ ۇسىنىسىمەن اسىعىس تۇردە قابىلدانعان شەشىمنىڭ سالقىنى كۇننەن-كۇنگە ءبىلىنىپ كەلەدى. جاسىراتىنى جوق، سول ءولىارا تۇستا «قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدى» دەمەكشى، عىلىمدى وڭاي ولجاعا اينالدىرعان كەيبىر پى­سىقايلار، شەن-شەكپەندىلەر، شەنەۋنىكتەر، كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس ادامدارى دا قوسىلىپ، عىلىمي دارەجە، عىلىمي اتاق دەگەنىڭىزدى قالپاقپەن ۇرىپ الىپ ۇلگەردى. بولماسا، بۇل ماسەلەدە ءتارتىپتى قاتايتىپ، تالاپتى بيىكتەتىپ، قازىرگى كورشى كەيبىر ەلدەردەگىدەي عىلىمي دارەجەلەردى تەك ءوقۋ-بىلىم، عىلىم سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرگە بەرۋمەن شەكتەلگەندە، وسى كۇنى بۇل سالاداعى جوعارى دارەجەلى ماماندار مەن عىلىمي كادرلار تاپشىلىعىن سەزىنبەس ەدىك. 

– سىزدەردىڭ كەزدەرىڭىزدە بۇل ماسەلە كۇردەلى سەكىلدى ەدى...

– ءيا، ول كەزدە تالاپ كۇشتى، جاۋاپ­كەرشىلىك زور ەدى. ماسەلەن، ءوز باسىم سوناۋ 1973 جىلدىڭ باسىنان شالعايداعى اۋداننىڭ اۋىل مەكتەبىندە ءمۇعالىم بولىپ جۇرگەن كەزدەردەن عىلىم جولىنا ءتۇستىم. عىلىمي زەرتتەۋلەرىمىز ماقالا تۇرىندە «سوسياليستىك قازاقستان»، «لەنينشىل جاس»، «قازاق ادەبيەتى»، «قازاقستان ءمۇعالىمى»، «قازاقستان ايەل­دەرى»، «قا­زاقستان مەكتەبى»، «جالىن» سىندى ەلدىك باسىلىمداردا، «مەكتەپ» باسپاسىندا مۇعالىمدەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە جارىق كوردى. ون شاقتى جىل ەڭبەكتەنىپ ءجۇرىپ، ديسسەرتاسيالىق جۇمىسىمىزدى وزىمىزدە ديسسەرتاسيالىق كەڭەس بولماعان سوڭ ماسكەۋدە قورعادىق.

ول زامانداردا مەكتەپ مۇعالىمدەرى (باسقا سالا قىزمەتكەرلەرى دە) وزدەرى ساباق بەرەتىن پاندەرى (ماماندىقتارى) بويىنشا سىرتتاي اسپيرانتۋرا ارقىلى نەمەسە عىلىمي ىزدەنۋشى رەتىندە تىركەلىپ، ديسسەرتاسيا قورعاۋىنا مۇمكىندىك بار ەدى. ودان شىعاتىن ناتيجە دە جامان بول­مايتىن. ايتالىق، وڭتۇستىكتىڭ بۇرىنعى بوستاندىق اۋدانى ورتالىعىنداعى ءبىز وقىعان اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە مەكتەپ ديرەكتورى دا (جۇماعۇل سارسەنوۆ)، ونىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى دا (يكرام قادىربەكوۆ) كانديداتتىق ەڭبەكتەرىن قورعاپ، كەيىننەن ول ۇستازدارىمىز جوعارى وقۋ ورىندارىندا، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جەمىستى قىزمەت ەتتى. وقۋلىق، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار جازدى. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن باسقاردى. سولاردىڭ ىزىمەن تاعى دا بىر-ەكى ءمۇعالىم عىلىمي ىزدەنۋشى رەتىندە ديسسەرتاسيالىق زەرتتەۋلەرىن ناقتىلى مەكتەپ تاجىريبەسىمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزىپ، سوڭىنان جۇمىستارىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. ياعني سول مەكتەپتىڭ وزىندە عىلىمي ورتا قالىپتاستى. ءسويتىپ، تومەننەن، وندىرىستەن تاجىريبەلى عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلار دايارلاۋ جۇمىسى قوسا جۇرگىزىلدى.

بۇگىندە ول اعالاردىڭ ءبىرازى ومىردەن وزدى، ەندى بىرەۋلەرى اقساقال جاسىنا جەتىپ، ەڭبەك زەينەتىن كورىپ ءجۇر. ال بۇگىنگى مۇعالىمدەردىڭ، اسىرەسە، اۋىل ۇستازدارىنىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا ونداي مۇمكىندىگى جوق. ول ءۇشىن تالاپكەرلەر مىندەتتى تۇردە ماگيستراتۋرادا ىشتەي (وندىرىستەن قول ءۇزىپ) وقۋى قاجەت. وعان ولاردىڭ بالاسى بار، شاعاسى بار، وتباسى بار دەگەندەي. قارجىلىق داعدارىس تا قولبايلاۋ. باياعى عىلىمي ىزدەنۋشىلىك ءتارتىپ جويىلعان. 

ال قازىرگى دايارلاپ جاتقان ءبىراز PhD دوكتورلارىمىزدىڭ ساپالىق (ءبارى دەپ عايبات ايتۋعا بولمايدى) جايىن كورىپ، كەيدە قارنىڭ اشادى. ولاردىڭ جازعان-سىزعاندارىن «ەگەمەن»، «ايقىن»، «قازاق ادەبيەتى»، «انا ءتىلى»، «اقيقات»، «جۇلدىز» سەكىلدى ەلگە تانىمال باسىلىمداردا جاريالاۋعا كەلمەيدى. عىلىمي جيناقتاردا جارىق كورگەن ماقالالارىن وزدەرىنەن باسقا ەشكىم وقي بەرمەيدى. سوندا ەلگە، حالىققا پايداسىز ونداي عىلىم، ونداي ەڭبەكتەر كىمگە كەرەك؟ تەك PhD دوكتورى اتانۋ ءۇشىن عانا ما؟

بۇگىنگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قالىپتاسقان جاعداي، ولاردىڭ كادرلىق الەۋەتى، كەڭەستىك كەزەڭنەن تارتىپ 2010 جىلعا دەيىن قورعاپ ۇلگەرگەن عىلىمي جوعارى دارەجەلى ماماندار عىلىم كانديداتتارى، دوسەنتتەر مەن عىلىم دوكتورلارى، پروفەسسورلاردىڭ قاتارلارى جىلدان-جىلعا سيرەپ بارا جاتقانى، شەتەلدەردە، وزىمىزدە دايارلانعان بىلىكتى PhD دوكتورلارى ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعىنان باسقا اقشالى جۇمىستارعا، بيزنەسكە كەتۋى ءبىرقاتار ماماندىقتاردان كادر تاپشىلىعىن بايقاتىپ وتىر.

ال پاراسات-پايىمى عالىم دەۋگە تۇرمايتىن ەشقانداي قارىم-قابىلەتى جوق، كەمتالانت پەداگوگتار، قۋىرشاق عىلىم كانديداتتارى مەن ءدۇدامال دوكتورلار، ءوز ەلىمىزدە قولدان جاسالعان ءبىرقاتار «شوجە» PhD دوكتورلارى مىناداي بەي-بە­رەكەتسىزدىك جايلاعان شاقتى ۇتىمدى پايدالانىپ، شالا-جانسار، ساۋاتسىز مامانداردى دايارلاۋعا مولىنان ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وسىنداي جايلاردى كورگەندە «قاينايدى قانىڭ، اشيدى جانىڭ» (اباي). 

مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ وڭايعا سوقپايتىنى، ونى قالپىنا كەلتىرۋ ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىنى ايدان انىق. حالىق دانالىعىندا «اۋرۋىن جاسىرعاندى ءولىم اشكەرە ەتەدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. سول ايتقانداي، مۇنىڭ زاردابىن ەلىمىزدىڭ حالقى، جوعارى وقۋ ورىندارى، قازاقستان عىلىمى ەندى بىرەر جىلدان سوڭ قاتتى تارتۋى ابدەن كادىك. ويتكەنى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كادرلىق جاعداي، كافەدرالارداعى عىلىمي دارەجەلىلىك دەڭگەيىنىڭ جىل وتكەن سايىنعى تومەندەۋى، ءوز ەلىمىزدە ازىرلەنىپ جاتقان PhD دوك­تورلارىنا بولىنەتىن ورىندار سانىنىڭ ماردىمسىزدىعى وسىنى اڭعارتقانداي. ونىڭ ۇستىنە وزىمىزدەگى ءبىرقاتار PhD دوكتورانتتارى دوكتورلىق جۇمىستارىن قالاي «جازىپ» (دۇرىسى كىمدەرگە جاز­دىرىپ)، قالايشا قورعالىپ جاتقانىن ەستىپ، ناتيجەسىن كوزىمىزبەن كورىپ كەلەمىز. 

– اڭگىمەنىڭ اشىعى عىلىم سالاسىنا قاۋىپ-قاتەر تونگەندەي اسەر قالدىرادى. شىن مانىندە وسى سالادا ءتۇيىندى ماسەلە نە؟

– ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە (اسىرەسە، پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنا) وقۋعا قابىلداۋعا بەرىلگەن 70 بالدىق مەجە، ولارداعى ستۋدەنتتەر كون­تين­گەنتىنىڭ كۇرت ازايىپ، بولاشاقتا جابىلىپ قالۋ ءقاۋپىن ەسكە سالادى. بۇل 70 بالدىق مەجە قاپتاعان جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە 50 بالدان جوعارى كورسەتكىشپەن تالاپكەرلەر قابىلداۋعا ادەيى جاسالعان قولايلى جاعداي سەكىلدى اسەر ەتەدى. ونداعى تۇپكى ماقسات بىرەۋ-اق، ول – جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ سانىن كوبەيتۋ، جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنىڭ قور­جىنىن، يەلەرىنىڭ قالتاسىن تولتىرۋ ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مۇنىڭ ارتىندا كەيدە سىبايلاستىقتىڭ دا ءيسى بار ما دەگەن ەرىكسىز ويعا قالاسىڭ.

كورشى تمد، ەاەو ەلدەرىندەگى جاعدايعا كەلسەك، بىرىنشىدەن، ولاردىڭ بارىندە جوعارىدا اتاعانىمىزداي، بۇرىنعى جۇيە ساقتالعان، ەكىنشىدەن، بولون ۇدەرىسىنىڭ تالاپتارىنا ساي فيلوسوفيا دوكتورى (PhD)، بەيىنى بويىنشا دوكتور عىلىمي دارەجەسىن بەرۋ دە قاتار قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مىسالى، تاجىكستان رەسەي جوعارى اتتەستاسيالىق كوميسسياسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس عىلىمي دارەجەلەر مەن اتاقتار بەرسە، تۇرىكمەنستان 2007 جىلدان باستاپ، بۇرىندا تاراتىلعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، جوعارى كاسىبي اتتەستاسيالىق كوميتەتىن ەل پرەزيدەنتى جانىنان قايتا اشتى. 

مۇنداي ورگان قىرعىزستان، وزبەكستان، ۋكراينا، بەلارۋس، ارمەنيا رەسپۋب­ليكالارىندا ۇلتتىق نەمەسە جوعارى اتتەستاسيالىق كوميسسيا (جاك)، گرۋزيادا ساراپشى عالىمدار كەڭەسى تۇرىندە، ال ءازىربايجانداعى جاك بىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتى سياقتى مينيسترلىككە ەمەس، تىكەلەي رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە باعىنادى. سونىڭ جانىندا، قۇرامىندا قىزمەت ەتەدى. بۇل ەلدەردەگى عىلىمي كەڭەستەرگە قازاقستان ازاماتتارى قانشاما قيىندىقتارعا قاراماي لەك-لەگىمەن سارىلىپ بارىپ، ءار- ءتۇرلى عىلىم سالالارىنان قورعاپ كەلىپ ءجۇر. سول ارقىلى ولار ول ەلدىڭ عىلىمي ويىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ، تىڭ يدەيالارىمەن، عىلىمي جاڭالىقتارىمەن ولارعا پايداسىن تيگىزۋدە، بۇل ەلدەردە قولدان جاسالعان توسقاۋىل جوق. 

– توسقاۋىل رەتىندە نەنى باسا ايتار ەدىڭىز؟

– ناقتى مىسال كەلتىرەيىن. مەن سوڭعى 3-4 جىل بويى بىشكەكتەگى قىرعىز ءبىلىم اكادەمياسى مەن ي.ارابايەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقىتۋ تەورياسى مەن ادىستەمەسىنەن پەداگوگيكا عىلىمدارى بويىنشا دوكتورلىق (كانديداتتىق) ديسسەرتاسيا قورعاۋ جونىندەگى بىرىككەن عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىسىپ كەلەمىن. بۇل ماسەلەدە قىرعىز ەلىندەگى وڭ وزگەرىستەر ايقىن اڭعارىلادى. سوڭعى بەس جىلدا ايىر قالپاقتى اعايىندار انا ءتىلى مەن ادەبيەتىن، ت.ب. پاندەردى وقىتۋ ادىستەمەسىنەن كوشىلگەرى كەتكەنى بايقالادى. مۇنى عىلىمي-زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنىڭ وزەكتىلىگىنەن، پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعىنان، بۇرىنعى كەزەڭدەگى تاپتاۋرىن بولعان يدەيالار مەن قاساڭ تۇجىرىمداردىڭ، تەرىس پيعىلدى كوزقاراستاردىڭ قايتا قارالىپ، ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جاڭاشا باعدار الۋىنان، ەلدىڭ مۇددەسى مەن قىرعىز حالقىنىڭ يگىلىگىنە، ۇلت مۇراتىنا باعىتتالۋىنان ايقىن كورەمىز. 

ەلدەگى ورىن العان دەموكراتيالىق ۇردىستەر عىلىم-بىلىمگە دە ءوز ورنەگىن سالعانى سەزىلەدى. وسى رەتتەگى ءبىزدىڭ جەكە پىكىرىمىز، ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عا­لىمدارىنىڭ القالى جيىن، كەلەلى باسقوسۋلاردا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى باسشىلارىنا ايتىپ جۇرگەنىندەي، عىلىم كانديداتى مەن عىلىم دوكتورىن دايارلاۋ جۇمىسىن باسقا تمد رەسپۋبليكالارىنداعى سەكىلدى فيلوسوفيا دوكتورىن (PhD) دايارلاۋمەن قاتار جۇرگىزۋدى قايتا قولعا العان ورىندى دەر ەدىك. ال قازىرگى عىلىم كانديداتتارىنا بەلارۋستاعى سەكىلدى فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) ديپلومىن قوسا بەرگەن ءجون. وندا مۇنداي قۇجات پرەزيدەنت ا.لۋكاشەن­كونىڭ 2011 جىلعى №561 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «عىلىمي دارەجەلەر مەن عىلىمي اتاقتار بەرۋ ەرەجەسىنە» سايكەس كەز كەلگەن عىلىم كانديداتى ديپلومىنا قوسا بەرىلەدى. بىزدە بۇل ماسەلەنىڭ ارا-جىگى ءالى كۇنگە ايقىن­دالماعان، رەسمي تەڭەستىرىلمەگەن.

سوسىن ەل پرەزيدەنتى جانىنان قۇرىل­عان بەلارۋس جوعارى اتتەستاسيالىق كوميسسياسى بەكىتكەن عىلىمي باسىلىمدار ءتىزىمى بويىنشا جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەرمەن قاتار رەسەي، تمد ەلدەرى جاك-تارى بەكىتكەن باسىلىمداردا جارىق كورگەن ماقالالار ەسەپكە الىنادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دوكتورلىق (PhD) قورعاۋ ءۇشىن ماقالا سوناۋ ەۋروپاداعى تومسون رەيتەر كومپانياسىنىڭ دەرەكتەر بازاسىنا ەنەتىن نولدىك ەمەس يمپاكت-فاكتورلى باسىلىمدارىندا جاريالانۋى قاجەت. ول ءۇشىن 1-1،5 بەتتىك عىلىمي جازباڭىزدىڭ جارىق كورۋىنە مىندەتتى تۇردە كەم دەگەندە 800 دوللاردان استام اقشا تولەۋىڭىز كەرەك. تولەمەسەڭىز، ەڭبەگىڭىز (ماقالاڭىز) جارىققا شىقپايدى. سوندا تەك قازاق­ستاندىق عىلىمي دارەجەدەن ۇمىتكەرلەر عانا شەتەلدىك الگىندەي كومپانيالارعا كىرىپتار بولىپ، ەل نەسىبەسىن سىرتقا، سولاردىڭ قالتاسىنا ەش قيىندىقسىز سالىپ بەرىپ جاتادى. جانە ءبىر ەرەكشە اتاپ ايتارلىق جايت، دوكتورانتقا (PhD) ەرەجە بويىنشا ەكى بىردەي، ءبىرى وتاندىق، ەكىنشىسى شەتەلدىك عىلىمي كەڭەسشى جەتەكشىلىك ەتۋى قاجەت.

«شەتەلدىك كەڭەسشى» دەگەن جاي اتى ءۇشىن دەمەسەڭىز، ونىڭ كەلۋ-كەتۋ، ءجۇرۋ-تۇرۋ، كۇندەلىكتى كۇنكورىسى، كەڭەسشىلىك قىزمەتى مەن مۇندا وقىعان ءدارىسسىماعىنىڭ شىعىنىن ەسەپتەپ شىقساڭىز (وعان PhD دوكتورانتتىڭ شەتەلدىك عىلىمي كەڭەسشى ەلىندەگى وقۋ-تاجىريبەلىك تاعىلىمداماسىنا كەتەتىن قارجىنى قوسپاعاندا) ەسىل اقشا سىرتقا بوسقا شاشىلىپ جاتقانىن اڭعارار ەدىڭىز. ال مۇنى مەملەكەت كولەمىندەگى PhD دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن ىزدەنۋشىلەردى قوسا ەسەپتەسەڭىز، قيساپسىز، سان ميل­ليونداعان، بىرنەشە ميللياردتاعان قارجى جۇمسالىپ جاتقانىنا كوزىڭىز جەتەر ەدى.

– بارىنەن دە سىرت ەلدەرگە بارىپ عىلىمي جۇمىسىن قورعايتىندارعا ول جاقتا قانداي ساراپشىلار تاعايىندالادى؟

– ءبىزدىڭ ويىمىزشا، انا ءتىلىمىز بەن تۋعان ادەبيەتىمىزدەن، اتا تاريحىمىزدان، ءتول پەداگوگيكامىز بەن پسيحولوگيامىزدان، حالىقتىڭ مادەني تالابىن وتەيتىن جالپىۇلتتىق ءمانى بار رۋحانياتىمىز ماسەلەلەرىنەن ەۋروپا ەلدەرىندە، ءتىپتى ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركيا ەلىندە دە بىلگىر عالىمدار بار دەگەنگە سەنۋ قيىن. بار بولعان كۇننىڭ وزىندە ولاردىڭ شاما-شارقى اتالعان عىلىم باعىتتارىنان اۋەسقويلىق دەڭگەيدە عانا دەپ ويلايمىن. مۇمكىن قاتەلەسەرمىن. بىزدىڭشە، قازاق ءتىلى، قازاق ادەبيەتى، قازاق تاريحى، ەتنوگرافياسى، ەتنوپەداگوگيكاسى، ەتنوپسيحولوگياسى، ت.ت. تەك قازاقتار ءۇشىن، قازاقستان ءۇشىن قاجەت. ونىڭ كوگىلدىر تۋى قازاق ەلىندە عانا ماڭگىلىككە تىگىلگەن، وسىندا عانا جەلبىرەيدى. سوندىقتان الگى ەرەجە-تارتىپتى ويلاپ تاپقان سابازدارعا شەتەلگە كىرىپتار بولۋدى قويىپ، «ۇلت مۇددەسى، حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ كوسەگەسىن ءوز ەلىمىزدە كوگەرتىپ العان ماقۇل» دەگەن وي ايتقىمىز كەلەدى. مۇنداي جايت ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ ەشبىرىندە ورىن الىپ وتىرعان جوق. بۇل اتالعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىنىڭ باستى سەبەبى، ەلىمىزدە بىرەگەي ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ مودەلىنىڭ جاسالماعاندىعىنان دەپ ويلايمىز. ال وعان ەشكىم باس قاتىرىپ جاتقان جوق تا سياقتى. 

– وسىندا ىرگەلى ىسكە ەلىمىزدەگى عىلىم اكادەمياسى نەگە مۇرىندىق بولا المايدى؟

– عىلىم، عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. اكادەميا پرەزيدەنتى، اكادەميك م.جۇرىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن سوڭعى جىلدارى ءبىرقاتار جۇمىستار قولعا الىنىپ، ونىڭ جۇمىسىندا وڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىنان جۇرتشىلىق حاباردار دەپ ويلايمىز. اكادەميا باسشىسى ەل پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا بولعاننان كەيىن ءبىراز ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. ايتالىق، ۇعا اكادەميكتەرى مەن كوررەسپوندەنت-مۇ­شەلەرىنىڭ جاڭادان سايلاۋلارى وتكىزىلدى. ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە ماگيسترلار مەن PhD دوكتورلارىن دايارلاۋ جۇمىسىنا، عىلىمي جوبالارعا مەملەكەتتىك گرانتتار بولىنۋدە. اكادەميانىڭ سالالىق بولىمشەلەرىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارى تا­قىرىپتارىنىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەنىپ، تالقىلاۋدان ءوتتى. بۇل تا­قىرىپتار جاقىن ارادا باسپا بەتىندە جارىق كورەتىن بولادى. الداعى ۋاقىتتا اكادەميا جۇمىسىنا وزگە كورشى ەل­دەردەگىدەي مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى دارەجەدە نازار اۋدارىلىپ، ونىڭ قىزمەتى بۇدان دا جاندانا تۇسەدى دەگەن ءۇمىت بار.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، عىلىم تۋرالى عۇلاما ويشىل اباي ون سەگىزىنشى قارا سوزىندە: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول حاقيقات، وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر. بولماسا، مال تاپپاق، عيززات-قۇرمەت تاپپاق سەكىلدى نارسەلەردىڭ ماحابباتىمەن ءعىلىم-بىلىمنىڭ حاقيقاتى تابىلمايدى» دەپ باياعىدا-اق ايتىپ كەتكەنى ءمالىم.

بۇل راس ءسوز. ءبىز دە وسىعان توقتاعانىمىز ءجون.