اقش، جۇڭگو جانە رەسەي باسشىلارىنىڭ قىتايدىڭ شەنچجەن قالاسىنداعى تاريحي كەزدەسۋى يادرولىق قارۋدى باقىلاۋ، يرانداعى سوعىس جانە الەمدىك ىقپال ءۇشىن كۇرەس ماسەلەلەرىن قايتادان كۇن تارتىبىنە شىعارماق. الايدا ۋكراينا سوعىسى مەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزگە دە تۇيتكىلدەرى بۇل كەلىسسوزدەردىڭ كولەڭكەسىندە قالۋى مۇمكىن.

2026 جىلعى 18–19 قاراشادا قىتايدىڭ شەنچجەن قالاسىندا وتەتىن ازيا–تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى (APEC) ءسامميتى الەم نازارىن وزىنە اۋدارعالى وتىر. سەبەبى بۇل جولعى جيىننىڭ باستى ساياسي وقيعاسى – اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ، جۇڭگو ءتوراعاسى سي سزينپين جانە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ءۇشجاقتى كەزدەسۋى.

اق ءۇي مەن كرەملدىڭ مالىمەتىنشە، ءۇش مەملەكەت باسشىسى العاش رەت وسىنداي فورماتتا باس قوسادى. كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىپتارى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ، ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە تاياۋ شىعىستاعى جاعداي. اقش اكىمشىلىگى تاراپىنان ۋكراينا ماسەلەسى ءۇشجاقتى كەلىسسوزدىڭ نەگىزگى كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلمەيتىنى ايتىلعان.

بۇل كەزدەسۋدى جاي عانا ديپلوماتيالىق شارا دەپ قاراستىرۋ قيىن. ويتكەنى ونىڭ قاتىسۋشىلارى – الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق دەرجاۆالار، حالىقارالىق ساياساتقا، ەنەرگەتيكالىق نارىقتارعا، اسكەري قاۋىپسىزدىككە جانە جاھاندىق ەكونوميكاعا ىقپالى زور ءۇش مەملەكەت.

دەگەنمەن ساراپشىلاردىڭ ءبىر بولىگى بۇل كەزدەسۋدەن ناقتى كەلىسىمدەر كۇتپەيدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، العاشقى جۇزدەسۋ تاريحي سيپاتقا يە بولعانىمەن، ونىڭ ناتيجەسى ازىرگە ديپلوماتيالىق مالىمدەمەلەر مەن ساياسي سيمۆوليكادان اسپاۋى مۇمكىن.

1. كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىبى – يادرولىق قاۋىپسىزدىك

ءۇش كوشباسشىنىڭ كەزدەسۋىندەگى ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اقش پەن رەسەي اراسىنداعى سوڭعى ءىرى يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ كەلىسىمىنىڭ اياقتالۋى.

2010 جىلى اقش پەن رەسەي اراسىندا قول قويىلعان New START كەلىسىمى ەكى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق يادرولىق ارسەنالىن شەكتەۋگە باعىتتالعان ەدى. قۇجات بويىنشا ءار تاراپتىڭ ورنالاستىرىلعان ستراتەگيالىق يادرولىق وقتۇمسىقتارىنىڭ سانى 1 550-دەن، ال ورنالاستىرىلعان جەتكىزۋ قۇرالدارىنىڭ سانى 700-دەن اسپاۋعا ءتيىس بولدى.

كەلىسىم 2021 جىلى بەس جىلعا ۇزارتىلىپ، 2026 جىلعى 5 اقپاندا مەرزىمى اياقتالدى. وسىلايشا، ونداعان جىل بويى جالعاسقان اقش–رەسەي يادرولىق قارۋدى باقىلاۋ جۇيەسىندە ماڭىزدى قۇقىقتىق شەكتەۋ جويىلدى.

رەسەي بۇعان دەيىن كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ساندىق شەكتەۋلەرىن تاعى ءبىر جىل ساقتاۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەگەن. الايدا ترامپ اكىمشىلىگى بۇرىنعى كەلىسىمدى جاي عانا ۇزارتۋدان باس تارتىپ، جاڭا ءارى زاماناۋي قۇجات ازىرلەۋدى ۇسىندى.

ۆاشينگتوننىڭ باستى تالابى – بولاشاق كەلىسىمگە قىتايدى دا قوسۋ.

اقش-تىڭ ۇستانىمى تۇسىنىكتى: يادرولىق كۇشتەردىڭ اراقاتىناسى بۇرىنعىداي تەك ۆاشينگتون مەن ماسكەۋدىڭ اراسىنداعى ماسەلە ەمەس. قىتايدىڭ يادرولىق الەۋەتى دە جىلدام ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان امەريكا بولاشاقتاعى ستراتەگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ءۇش دەرجاۆانىڭ قاتىسۋىنسىز رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى.

الايدا بەيجىڭ بۇل ۇسىنىسقا ساقتىقپەن قارايدى.

قىتايدىڭ يادرولىق ارسەنالى اقش پەن رەسەيدىڭ قورىنان الدەقايدا از. سوندىقتان بەيجىڭ وزىنە تەڭ ەمەس باستاپقى جاعدايداعى كەلىسسوزگە قاتىسۋ ادىلەتسىز دەپ ەسەپتەيدى. جۇڭگو تاراپى قازىرگى كەزەڭدە ءۇشجاقتى يادرولىق قارۋسىزدانۋ كەلىسسوزدەرىنە قوسىلۋدى ورىندى دەپ سانامايتىنىن بۇعان دەيىن دە مالىمدەگەن.

وسى جەردە ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى: ەگەر جۇڭگو جاڭا كەلىسىمگە قاتىسۋدان باس تارتسا، اقش پەن رەسەي ءوزارا كەلىسىمگە كەلە الا ما؟

تەوريالىق تۇرعىدان مۇمكىن. ءبىراق ۆاشينگتون قىتايدى قوسپاي جاسالعان جاڭا قۇجاتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى تيىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىرەدى. ال ماسكەۋ ءۇشىن يادرولىق كەلىسسوزدەر تەك وقتۇمسىقتاردىڭ سانىمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. رەسەي اسكەري قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە ناتو-نىڭ كەڭەيۋى، زىمىرانعا قارسى قورعانىس جۇيەلەرى جانە ەۋروپاداعى ستراتەگيالىق كۇشتەردىڭ ورنالاسۋى سەكىلدى تاقىرىپتاردى دا كوتەرگىسى كەلەدى.

سوندىقتان بۇل كەلىسسوزدەردە ءۇش مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋ وڭاي بولمايدى.

2. يرانداعى سوعىس – جۇڭگو مەن رەسەي ءۇشىن دە ماڭىزدى ماسەلە

كەزدەسۋدىڭ ەكىنشى ماڭىزدى تاقىرىبى – اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا قارسى سوعىسى.

Al Jazeera جاريالاعان مالىمەتكە سايكەس، 2026 جىلعى 28 اقپاندا باستالعان اسكەري قاقتىعىس ءجۇز كۇننەن استام ۋاقىتقا سوزىلىپ، تاياۋ شىعىستاعى قاۋىپسىزدىك جاعدايىن كۇردەلەندىرگەن. تولىق اۋقىمدى سوققىلاردىڭ قارقىنى باسەڭدەگەنىمەن، ورمۋز بۇعازى توڭىرەگىندەگى شيەلەنىس ساقتالىپ وتىر.

ورمۋز بۇعازى – الەمدىك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق تەڭىز جولى. پارسى شىعاناعىنان مۇناي مەن گاز تاسىمالدايتىن كوپتەگەن كەمەلەر وسى وتكەل ارقىلى وتەدى.

بۇعازداعى قوزعالىستىڭ شەكتەلۋى نەمەسە اسكەري ءقاۋىپتىڭ كۇشەيۋى مۇناي باعاسىنا، ساقتاندىرۋ قۇنىنا، تەڭىز تاسىمالىنا جانە حالىقارالىق ساۋداعا بىردەن اسەر ەتەدى.

جۇڭگو ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.

جۇڭگو – الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي يمپورتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى. تاياۋ شىعىستان كەلەتىن ەنەرگيا رەسۋرستارى ونىڭ ونەركاسىبى مەن ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى. ورمۋز بۇعازىنداعى تۇراقسىزدىق قىتايدىڭ ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە عانا ەمەس، ەكسپورتتىق وندىرىسىنە دە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.

سوندىقتان بەيجىڭ يرانداعى سوعىستىڭ توقتاۋىنا جانە پارسى شىعاناعىنداعى تەڭىز قاتىناسىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە مۇددەلى.

رەسەيدىڭ جاعدايى وزگەشە. مۇناي مەن گاز ەكسپورتتاۋشى مەملەكەت رەتىندە ەنەرگيا باعاسىنىڭ ءوسۋى ماسكەۋگە قوسىمشا تابىس اكەلۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە رەسەي تاياۋ شىعىستاعى ساياسي ىقپالىن ساقتاپ قالۋعا جانە اقش-تىڭ ايماقتاعى ارەكەتتەرىنە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن كورسەتۋگە تىرىسادى.

ال ترامپ ءۇشىن يران ماسەلەسى – سىرتقى ساياساتتاعى بەدەل مەن ىشكى ساياسي ناتيجەلەردىڭ سىناعى. ۆاشينگتون اسكەري قىسىم ارقىلى تەگەراندى ءوز تالاپتارىنا كوندىرۋگە تىرىسقانىمەن، يراننىڭ تولىقتاي بەرىلۋى نەمەسە ايماقتاعى بارلىق قايشىلىقتىڭ شەشىلۋى ازىرگە انىق ەمەس.

وسى تۇرعىدان العاندا، شەنچجەندەگى كەزدەسۋدە يران ماسەلەسى ءۇش مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرى تۇيىسەتىن نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالۋى ىقتيمال.

ءبىراق ءۇش دەرجاۆانىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىر ۇستەلگە وتىرۋى يرانداعى سوعىستى اۆتوماتتى تۇردە توقتاتادى دەگەن ءسوز ەمەس. قاقتىعىسقا تىكەلەي قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ ءوز مۇددەلەرى، قاۋىپسىزدىك تالاپتارى مەن ساياسي ۇستانىمدارى بار.

3. اقش پەن جۇڭگو: ساۋدا سوعىسىنان تەحنولوگيالىق ۇستەمدىككە دەيىن

ترامپ پەن سي سزينپين اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى استارى – ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق باسەكەسى.

سوڭعى جىلدارى اقش پەن جۇڭگو اراسىنداعى تەكەتىرەس ءداستۇرلى ساۋدا تاريفتەرىمەن شەكتەلمەي، ستراتەگيالىق تەحنولوگيالار سالاسىنا اۋىستى.

ولاردىڭ باسەكەسى بىرنەشە نەگىزگى باعىتتا ءجۇرىپ جاتىر:

• جاساندى ينتەللەكت: الەمدىك جاساندى ينتەللەكت نارىعىندا كىمنىڭ تەحنولوگياسى باسىم بولاتىنى؛
• جارتىلاي وتكىزگىشتەر: وزىق ميكروچيپتەردى ءوندىرۋ مەن ولارعا قول جەتكىزۋ؛
• سيرەك جەر مەتالدارى: جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستىڭ ماڭىزدى شيكىزات كوزدەرىن باقىلاۋ؛
• ەلەكتروموبيلدەر مەن اككۋمۋلياتورلار: بولاشاق كولىك يندۋسترياسىنداعى ۇستەمدىك؛
• عارىش جانە سپۋتنيكتىك جۇيەلەر: بايلانىس، ناۆيگاسيا جانە اسكەري باقىلاۋ مۇمكىندىكتەرى.

2025 جىلى اقش جۇڭگو تاۋارلارىنا تاريفتەردى كۇرت كوتەرىپ، بەيجىڭ دە امەريكالىق يمپورتقا قارسى جاۋاپ شارالارىن ەنگىزدى. كەيىن ەكى تاراپ تاريفتەردى تومەندەتۋ جانە ساۋدا قاتىناسىن تۇراقتاندىرۋ باعىتىندا كەلىسىمدەرگە كەلدى. دەگەنمەن نەگىزگى قايشىلىقتار شەشىلگەن جوق.

اقش قىتايدىڭ وزىق چيپتەرگە قول جەتكىزۋىن شەكتەۋگە تىرىسادى. ال جۇڭگو سيرەك جەر مەتالدارىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدەگى ءوزىنىڭ باسىمدىعىن ستراتەگيالىق قۇرال رەتىندە پايدالانا الادى.

بۇل جەردە ماڭىزدى ءبىر ەرەكشەلىك بار: اقش پەن جۇڭگو بىر-بىرىمەن باسەكەلەس بولعانىمەن، ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىر-بىرىنە تاۋەلدى.

جۇڭگو امەريكالىق نارىققا تاۋار ەكسپورتتايدى، ال اقش كوپتەگەن وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق تىزبەكتەردە قىتايمەن بايلانىسىن تولىق ۇزە المايدى. سوندىقتان ەكى ەل اراسىنداعى تولىق ەكونوميكالىق اجىراۋ ەكى تاراپقا دا قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن.

ترامپ ءۇشىن قىتايمەن كەلىسىم جاساۋ – امەريكالىق ەكونوميكانىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جانە ءوزىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋدەگى قابىلەتىن كورسەتۋ مۇمكىندىگى. سي سزينپين ءۇشىن باستى ماقسات – قىتايدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىنا سىرتقى شەكتەۋلەردى ازايتىپ، ەلدىڭ حالىقارالىق ىقپالىن نىعايتۋ.

دەمەك، شەنچجەندەگى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى تەك ديپلوماتيالىق مالىمدەمەلەرمەن ەمەس، كەيىنگى ساۋدا جانە تەحنولوگيالىق كەلىسىمدەرمەن دە ولشەنەدى.

4. ۋكراينا ماسەلەسى: كەلىسسوز ۇستەلىنەن تىس قالعان ەل

كەزدەسۋدىڭ ەڭ كۇردەلى ساياسي تۇستارىنىڭ ءبىرى – ۋكراينا سوعىسىنىڭ تاعدىرى.

اقش اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى ءۇشجاقتى كەزدەسۋدە ۋكرايناداعى سوعىس نەگىزگى تاقىرىپ بولمايتىنىن مالىمدەگەن. ۆاشينگتوننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ۋكراينا بويىنشا جەكە ديپلوماتيالىق ارنا بار جانە اقش وكىلدەرى رەسەي مەن ۋكراينا تاراپتارىمەن بولەك كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر.

الايدا كرەمل وكىلدەرى ۋكراينا ماسەلەسىن قىتايداعى كەزدەسۋلەر اياسىندا تالقىلاۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارعان جوق.

مۇندا ءبىر ماڭىزدى قايشىلىق بار.

رەسەي ۋكراينا سوعىسىنا قاتىستى كەلىسسوزدەردە اقش-پەن تىكەلەي سويلەسۋگە مۇددەلى. جۇڭگو دا ماسكەۋمەن ستراتەگيالىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىسىن ساقتاپ وتىر. ال ۆاشينگتون سوعىستى توقتاتۋعا ىقپال ەتە الاتىن نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءوزىن كورسەتكىسى كەلەدى.

ءبىراق ۋكراينا مەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قاتىسۋىنسىز ولاردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ حالىقارالىق قۇقىق پەن ساياسي لەگيتيمدىك تۇرعىسىنان كۇردەلى ماسەلە تۋعىزادى.

ۋكراينا ءۇشىن باستى ءقاۋىپ – ءوز اۋماعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى شەشىمدەردىڭ ءوزى قاتىسپايتىن كەلىسسوزدەردە تالقىلانۋى.

ەۋروپا ءۇشىن دە بۇل ماسەلە ماڭىزدى. سەبەبى ۋكرايناداعى سوعىس تەك ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس ەمەس، ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە، ناتو-نىڭ بولاشاعىنا جانە قۇرلىقتاعى كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

سوندىقتان ترامپ، سي جانە ءپۋتيننىڭ كەزدەسۋى ۋكرايناداعى سوعىستى بىردەن توقتاتپاسا دا، حالىقارالىق ديپلوماتياداعى كۇشتەردىڭ اراقاتىناسىن كورسەتۋى مۇمكىن.

ەڭ ماڭىزدى سۇراق: ۋكرايناداعى بەيبىتشىلىك تۋرالى شەشىم ۋكرايناسىز قابىلدانۋى مۇمكىن بە؟

قانداي دا ءبىر كەلىسىمنىڭ ۇزاق مەرزىمدى بولۋى ءۇشىن سوعىسقا تىكەلەي قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرى ەسكەرىلۋى قاجەت.

5. رەسەي ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ نەنى بىلدىرەدى؟

ۆلاديمير پۋتين ءۇشىن شەنچجەندەگى كەزدەسۋ بىرنەشە ساياسي ماقساتقا قىزمەت ەتۋى مۇمكىن.

بىرىنشىدەن، رەسەيدىڭ حالىقارالىق وقشاۋلانباعانىن كورسەتۋ. ۋكرايناداعى سوعىس پەن باتىس سانكسيالارىنا قاراماستان، پۋتين اقش پرەزيدەنتىمەن جانە جۇڭگو باسشىسىمەن ءبىر ۇستەلدە وتىرعانىن الەمگە كورسەتەدى.

ەكىنشىدەن، رەسەيدىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندەگى ءرولىن ساقتاۋ. ماسكەۋ ءوزىن تەك ايماقتىق دەرجاۆا ەمەس، جاھاندىق ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىساتىن مەملەكەت رەتىندە تانىتقىسى كەلەدى.

ۇشىنشىدەن، قىتايمەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتا وتىرىپ، اقش-پەن دە تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الۋ.

رەسەي ءۇشىن قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قولداۋى، ساۋدا بايلانىستارى جانە ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى ءرولى ماڭىزدى. الايدا ماسكەۋ بەيجىڭگە تولىق تاۋەلدى بولىپ قالعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان اقش-پەن بايلانىس ارناسىن ساقتاۋ رەسەيدىڭ ديپلوماتيالىق مانيەۆر جاساۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى.

پۋتين ءۇشىن بۇل كەزدەسۋدىڭ سيمۆوليكالىق ماڭىزى دا بار: ول ءوزىن ترامپ پەن سي سزينپينمەن تەڭ دارەجەدە كەلىسسوز جۇرگىزەتىن الەمدىك كوشباسشى رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسۋى مۇمكىن.

6. جۇڭگو ءۇشىن شەنچجەن ءسامميتىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى

سي سزينپين ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ – قىتايدىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنىن كورسەتۋگە ارنالعان ماڭىزدى مۇمكىندىك.

جۇڭگو سوڭعى جىلدارى ءوزىن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ عانا ەمەس، حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ دا ىقپالدى ورتالىعى رەتىندە تانىتۋعا تىرىسىپ كەلەدى.

بەيجىڭ ءبىر جاعىنان اقش-پەن ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق باسەكەگە تۇسسە، ەكىنشى جاعىنان حالىقارالىق ساۋدا مەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قولدايتىنىن مالىمدەيدى.

شەنچجەن – قىتايدىڭ تەحنولوگيالىق جانە يننوۆاسيالىق دامۋىمەن تانىمال قالالارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان مۇنداي ماڭىزدى ساياسي كەزدەسۋدىڭ ءدال وسى جەردە وتكىزىلۋىنىڭ دە سيمۆولدىق ءمانى بار.

جۇڭگو ءۇشىن باستى ماقساتتار:

1. اقش-پەن ساۋدا جانە تەحنولوگيالىق تەكەتىرەستى باقىلاۋدا ۇستاۋ.
2. يرانداعى سوعىس پەن ورمۋز بۇعازىنداعى تۇراقسىزدىقتىڭ جۇڭگو ەكونوميكاسىنا اسەرىن ازايتۋ.
3. رەسەيمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ساقتاۋ.
4. يادرولىق كەلىسسوزدەرگە وزىنە ءتيىمسىز شارتتارمەن قوسىلماۋ.
5. قىتايدى الەمدىك ماسەلەلەردى شەشەتىن دەربەس ورتالىق رەتىندە كورسەتۋ.

ءبىراق جۇڭگو ءۇشىن دە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ وڭاي ەمەس. رەسەيمەن جاقىندىعى اقش-پەن قارىم-قاتىناستى قيىنداتۋى مۇمكىن، ال اقش-پەن كەلىسىمگە كەلۋ ماسكەۋدىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن جاعدايلار تۋعىزۋى ىقتيمال.

سوندىقتان سي ءسزينپيننىڭ نەگىزگى ستراتەگياسى – ەكى دەرجاۆامەن دە قارىم-قاتىناستى ءوز مۇددەسىنە ساي باسقارۋ.

7. بۇل جاڭا يالتا كونفەرەنسياسى بولا الا ما؟

رەسەي پارلامەنتىنىڭ سىرتقى ىستەر كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءپوتر تولستوي بۇل كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى «جاڭا يالتاعا» ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر بىلدىرگەن.

بۇل سالىستىرۋ كەزدەيسوق ەمەس.

1945 جىلى اقپاندا قىرىمداعى يالتا قالاسىندا اقش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلت، ۇلىبريتانيا پرەمەر-مينيسترى ۋينستون چەرچيلل جانە كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى يوسيف ستالين كەزدەسكەن بولاتىن.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنا جاقىن وتكەن بۇل كونفەرەنسيادا سوعىستان كەيىنگى ەۋروپانىڭ ساياسي قۇرىلىمى، گەرمانيانىڭ تاعدىرى جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا جۇيەسى تالقىلاندى.

يالتا كونفەرەنسياسى سوعىستان كەيىنگى الەمدىك ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. الايدا ول كەزدە دە ءىرى دەرجاۆالاردىڭ كەلىسىمدەرى بارلىق حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىن بىردەي ەسكەردى دەۋگە بولمايدى.

بۇگىنگى جاعداي 1945 جىلمەن بىردەي ەمەس.

بىرىنشىدەن، قازىرگى الەمدە ەكى عانا ەمەس، بىرنەشە ىقپالدى ورتالىق بار. اقش، جۇڭگو جانە رەسەيدەن بولەك ەۋروپالىق وداق، ءۇندىستان، جاپونيا، تۇركيا جانە باسقا دا مەملەكەتتەر حالىقارالىق ساياساتقا اسەر ەتەدى.

ەكىنشىدەن، قازىرگى حالىقارالىق جۇيە بۇۇ جارعىسى، حالىقارالىق قۇقىق جانە مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن.

ۇشىنشىدەن، ۋكراينا، يران، تايۆان جانە باسقا دا ايماقتارداعى ەلدەردىڭ ءوز ۇلتتىق مۇددەلەرى بار. ولاردىڭ تاعدىرىن سىرتقى دەرجاۆالاردىڭ ءوزارا كەلىسىمىمەن عانا شەشۋ مۇمكىن ەمەس.

سوندىقتان شەنچجەندەگى كەزدەسۋ جاڭا يالتاعا اينالادى دەۋ ازىرگە اسىعىس تۇجىرىم.

دەگەنمەن ونىڭ الەمدىك ءتارتىپتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ماڭىزدى بەلگى بولۋى ىقتيمال. اسىرەسە ءۇش يادرولىق دەرجاۆانىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن تىكەلەي تالقىلاۋى حالىقارالىق ساياساتتاعى كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنىڭ وزگەرىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

8. كەزدەسۋگە قاتىسپايتىن، ءبىراق ناتيجەسىنە تاۋەلدى ەلدەر

بۇل كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى تەك ءۇش مەملەكەتپەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ ناتيجەسى باسقا ايماقتار مەن مەملەكەتتەرگە دە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

ەۋروپا. ۋكراينا سوعىسى مەن رەسەيگە قاتىستى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ەۋروپا ءۇشىن شەشۋشى ماڭىزعا يە. ەگەر ۆاشينگتون مەن ماسكەۋ ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر ۋاعدالاستىققا كەلسە، بريۋسسەل مەن ناتو ەلدەرىنىڭ ۇستانىمى ماڭىزدى بولادى.

ءۇندىستان. دەلي اقش-پەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتا وتىرىپ، رەسەيمەن دە تاريحي بايلانىستارىن ساقتاپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە قىتايمەن شەكارالىق جانە گەوساياسي باسەكەسى بار. سوندىقتان ءۇش دەرجاۆانىڭ اراسىنداعى كەز كەلگەن وزگەرىس ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا اسەر ەتەدى.

جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيا. بۇل ەلدەر اقش-تىڭ ازياداعى نەگىزگى وداقتاستارى. قىتايدىڭ اسكەري جانە تەحنولوگيالىق ىقپالىنىڭ ءوسۋى، سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جانە رەسەيمەن بايلانىستارى ولاردىڭ قاۋىپسىزدىك ساياساتى ءۇشىن ماڭىزدى.

تاياۋ شىعىس ەلدەرى. يرانداعى سوعىس پەن ورمۋز بۇعازىنداعى تۇراقسىزدىق پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. مۇناي ەكسپورتى مەن تەڭىز ساۋداسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بۇل ايماق ءۇشىن باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

ورتالىق ازيا. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان ءۇش دەرجاۆانىڭ دا گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرى توعىساتىن كەڭىستىكتە ورنالاسقان. ايماقتا رەسەيدىڭ تاريحي ىقپالى، قىتايدىڭ ينۆەستيسياسى مەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارى، اقش پەن ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە ديپلوماتيالىق مۇددەلەرى قاتار ارەكەت ەتەدى.

سوندىقتان شەنچجەندەگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن دە ماڭىزدى.

9. قازاقستان ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟

قازاقستان ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ – سىرتقى ساياساتتاعى كوپۆەكتورلى باعىتتىڭ وزەكتىلىگىن تاعى ءبىر رەت كورسەتەتىن وقيعا.

قازاقستان رەسەيمەن ۇزاق قۇرلىقتىق شەكاراعا جانە تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستارعا يە. جۇڭگو – قازاقستاننىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى، ينۆەستيسيا مەن ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمداعى ماڭىزدى ارىپتەس. اقش-پەن ەنەرگەتيكا، ينۆەستيسيا، تەحنولوگيا جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالالارىندا ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەدى.

وسى ءۇش دەرجاۆانىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ وزگەرۋى قازاقستانعا بىرنەشە باعىتتا ىقپال ەتۋى مۇمكىن:

• ەنەرگەتيكا: مۇناي باعاسى مەن ەكسپورتتىق باعىتتاردىڭ تۇراقتىلىعى؛
• ترانزيت: جۇڭگو–ەۋروپا باعىتىنداعى كولىك دالىزدەرىنىڭ دامۋى؛
• ساۋدا: اقش پەن جۇڭگو اراسىنداعى تاريفتىك جانە تەحنولوگيالىق شەكتەۋلەردىڭ جاناما اسەرى؛
• قاۋىپسىزدىك: رەسەي، جۇڭگو جانە باتىس اراسىنداعى ستراتەگيالىق قاتىناستاردىڭ وزگەرۋى؛
• ديپلوماتيا: قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كەلىسسوزدەردەگى جانە كوپجاقتى ۇيىمدارداعى ءرولى.

قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى جول – ءبىر دەرجاۆانىڭ گەوساياسي مۇددەسىنە تولىق تاۋەلدى بولماۋ، بارلىق نەگىزگى سەرىكتەستەرمەن تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكالىق مۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ.

بۇل رەتتە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتى، ورتا ءدالىز، ەنەرگەتيكالىق ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ جانە حالىقارالىق ينۆەستيسيا تارتۋ قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە الادى.

10. كەزدەسۋدەن نە كۇتۋگە بولادى؟

قازىرگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ءۇش كوشباسشىنىڭ كەزدەسۋىنەن بىردەن ءىرى تاريحي كەلىسىم كۇتۋگە نەگىز از.

اقش وكىلدەرى يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ ماسەلەسى بويىنشا ناقتى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلەدى دەپ كۇتپەيتىنىن ايتقان. قىتايدىڭ كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋعا قاتىستى ساقتىق ۇستانىمى دا بەلگىلى. ال رەسەي ءۇشىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ۋكرايناداعى سوعىس پەن ەۋروپاداعى ستراتەگيالىق تەپە-تەڭدىكتەن بولەك قاراستىرىلمايدى.

سوندىقتان كەزدەسۋدىڭ ىقتيمال ناتيجەلەرىن ءۇش باعىتتا باعالاۋعا بولادى.

ءبىرىنشى سەناريي – ديپلوماتيالىق سيمۆوليكا.

ءۇش كوشباسشى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساپ، يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن حالىقارالىق تۇراقتىلىق ماسەلەلەرىن تالقىلايدى. ءبىراق ناقتى مىندەتتەمەلەر مەن كەلىسىمدەر بولمايدى. بۇل – ازىرگە ەڭ ىقتيمال سەناريي.

ەكىنشى سەناريي – كەلىسسوزدەردىڭ جاڭا كەزەڭى.

اقش، جۇڭگو جانە رەسەي يادرولىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ، اسكەري بايلانىس ارنالارىن ساقتاۋ جانە ستراتەگيالىق تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشىلار دەڭگەيىندە جۇمىس باستاۋعا كەلىسە الادى. بۇل بىردەن جاڭا كەلىسىمگە اكەلمەسە دە، ماڭىزدى ديپلوماتيالىق قادام بولار ەدى.

ءۇشىنشى سەناريي – گەوساياسي مامىلەلەرگە جول اشۋ.

ەگەر ءۇش مەملەكەت يادرولىق قاۋىپسىزدىك، يرانداعى جاعداي نەمەسە ساۋدا ماسەلەلەرىندە ورتاق ۇستانىمعا جاقىنداي السا، بۇل باسقا حالىقارالىق داعدارىستاردى رەتتەۋگە دە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. الايدا ۋكراينا ماسەلەسىندە كييەۆ پەن ەۋروپانىڭ قاتىسۋىنسىز تۇراقتى شەشىمگە قول جەتكىزۋ قيىن.

ءۇش كوشباسشىنىڭ كەزدەسۋى – جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ بەلگىسى مە؟

ترامپ، سي سزينپين جانە ءپۋتيننىڭ شەنچجەندەگى كەزدەسۋى حالىقارالىق ساياساتتاعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولعالى وتىر.

بۇل – تەك ءۇش پرەزيدەنتتىڭ كەزدەسۋى ەمەس. بۇل – يادرولىق قارۋ، الەمدىك ەنەرگەتيكا، تەحنولوگيالىق ۇستەمدىك، ساۋدا، اسكەري قاۋىپسىزدىك جانە حالىقارالىق ىقپال ءۇشىن كۇرەستىڭ ءبىر الاڭدا توعىسۋى.

اقش جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ يادرولىق الەۋەتىن باقىلاۋعا العىسى كەلەدى. جۇڭگو وزىنە ءتيىمدى ەمەس كەلىسىمدەرگە قوسىلماي، الەمدىك ىقپالىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. رەسەي حالىقارالىق وقشاۋلانۋدان شىققانىن كورسەتىپ، ستراتەگيالىق مارتەبەسىن ساقتاۋعا ۇمتىلادى.

الايدا ءۇش دەرجاۆانىڭ مۇددەسى ءاردايىم ءبىر جەردەن شىعا بەرمەيدى. ولاردىڭ اراسىندا سەنىم تاپشىلىعى، ەكونوميكالىق باسەكە جانە قاۋىپسىزدىككە قاتىستى تەرەڭ قايشىلىقتار بار.

سوندىقتان شەنچجەندەگى كەزدەسۋ الەمدىك ءتارتىپتى ءبىر كۇندە وزگەرتە قويماس. ءبىراق ونىڭ ناتيجەسى الداعى جىلدارداعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ باعىتىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

ال، جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ شىنايى تۇراقتىلىعى كۇشتى دەرجاۆالاردىڭ ءوزارا مامىلەسىنە عانا ەمەس، حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ساقتالۋىنا، مەملەكەتتەردىڭ تەڭدىگىنە جانە كىشى ەلدەردىڭ دە ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ قۇقىعىنا بايلانىستى بولماق.