الماتى قالاسىنداعى «ميراس» باسپاسىنان مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ايگىلى «تاريح-ي-راشيدي» اتتى كىتابى جارىققا شىقتى. بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى قازاقپاراتقا سىلتەمە جاساپ حابارلايدى.
تاريحي ەڭبەكتى پارسى تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعاندار – مۇحتار قازىبەك پەن ءابساتتار نۇرعالييەۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك، م. دۋلاتي - ءقازاق-ۇندى مادەني، تاريحي، ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار تاريحىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان مەملەكەت قايراتكەرى، ۇلى ويشىل، قالامگەر، ءوز زامانىنىڭ قۇندى دەرەكتەرىن جازىپ قالدىرعان جىلناماشى.
1999 جىلى عۇلاما عالىمنىڭ 500 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو اياسىندا ءۇندىستان، قازاقستان، وزبەكستان جانە باسقا دا ەلدەردە كەڭىنەن اتالىپ ءوتىلدى. وسى كىتاپقا ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ب.كومەكوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ع.مايماقوۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ن.اقىش پىكىر جازعان.
مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى وسى ەڭبەگى الەم ەلدەرىندە كوپتەگەن تىلدەرگە اۋدارىلعان قۇندى ەڭبەك بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا، اعىلشىن، فرانسۋز، جۇڭگو، ورىس، تۇرىك، وزبەك جانە تاعى باسقا دا حالىقتار وسى كلاسسيكالىق ەڭبەكتى ءوز تىلدەرىندە وقيدى. ءدۋلاتيدىڭ بۇل كىتابى XIV عاسىردىڭ XVI عاسىردىڭ ورتا كەزەڭىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. ول شىن مانىندەگى ەنسيكلوپەديالىق جانە تاريحي دەرەكتەمەلىك ەڭبەك ەكەنى دالەلدەنگەن. ورتا عاسىردان ءبىزدىڭ كەزىمىزگە دەيىنگى ارالىقتا بىزگە جەتكەن مۇنداي قۇندى مۇرا جوقتىڭ قاسى.
«تاريح-ي-راشيدي» كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. اۆتور قازىرگى ورتالىق ازيا، قازاقستان، شىعىس تۇركىستان، پاكىستان، اۋعانستان، ءۇندىستان جانە تاعى باسقا ەلدەردى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ سول زامانداعى ساياسي جاعدايى، مادەنيەتى، تاريحى، ادەت-عۇرپى، ءسالت-داستۇرى، تۇرمىس-تىرشىلىگى جايىندا جان-جاقتى تانىمدىق ماڭىزى مول دەرەكتەردى كەلتىرگەن.
بۇل ەڭبەك، وسى كىتاپتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ەتنوگرافيالىق، ەتنيكالىق، گەوگرافيالىق، ارحەولوگيالىق، استرونوميالىق مالىمەتتەردىڭ، تاريحي دەرەكتەردىڭ سونشالىقتى مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاق حاندىعىنىڭ قاشان قۇرىلعاندىعى تۋرالى ناقتى مالىمەتتى دە بىزگە العاش رەت دۋلاتي وسى «تاريح-ي-راشيدي» كىتابىندا جازىپ قالدىرعان. سونداي-اق وندا قازاق حاندىعىنىڭ ءبىر عاسىردان استام ساياسي تىرشىلىگىنىڭ جاي-جاپسارى جونىندە، قازاق ەلىنىڭ وسىپ-وركەندەۋى تۋرالى، موعولستان مەن ۇلى موعول يمپەرياسى حاقىندا بىزدەر ءۇشىن تىڭ مالىمەتتەر جازىپ قالدىرعان.
بۇل ەڭبەك ۇلتىن سۇيەتىن ءاربىر ازامات ءۇشىن قۇندى ەكەنى انىق. سونىمەن قاتار مەملەكەت تاريحىمەن اينالىساتىن تاريحشىلار، ادەبيەتشى، مادەنيەت تانۋشى، فيلوسوفتار، ءدىنتانۋشىلار، گەوگرافتار، استرونومدار، اسكەري باسشىلار ءۇشىن اسا قۇندى مۇرا بولىپ تابىلادى. وسى ەڭبەكتەگى ولەڭدەردى اۋدارعان اقىن بولات شاراحىمباي.
بۇل كولەمدى ەڭبەك 48 باسپا تاباقتان، 768 بەتتەن تۇرادى.
