جاڭالىقتاردى قاراپ وتىرىپ، «انا ءتىلى» گازەتىنەن « «اللو» ءسوزى قايدان شىققان» دەگەن قىزىقتى تاقىرىپقا كوزىم ءتۇستى. نەگىزىندە، ورىستان اسىراپ العان وسى « اللو» ءسوزىنىڭ قايدان شىققانى تۋرالى بۇرىن وقىعان ەدىم، انىعىندا، توماس ەديسوننىڭ ءومىربايانى تۋرالى جازىلعان ءبىر كىتاپتان بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا وقىعانىم ەسىمدە. سول مازمۇندا بولار دەپ، اڭسارىم اۋىپ وقي كەتتىم. ءبىراق، ءبىر قىزىعى گازەتتە مۇلدەم باسقاشا جازىلعان. قىسقا عانا جازىلعان اقپاراتتا، «اللو» ءسوزى تەلەفوندى ويلاپ تابۋشى الەكساندر گرەحەم بەللدىڭ سۇيگەن قىزىنىڭ ەسىمىنىڭ قىسقارتىلۋىنان شىققان دەلىنگەن . «بۇل قالاي بولعانى»،- دەپ، دۇرىسىن بىلمەككە  قاتىستى اقپاراتتاردى تاعى ءبىر رەت اقتارىستىردىم. باياعىدا وقىعان كىتابىم وتىرىك ايتتى ما، جوق، مىنا گازەت شاتاسىپ تۇر ما؟ اقىرى اق-قاراسىن ايىردىم. سونىمەن، وقىرماندارعا سول اقپارات تۋرالى جاڭساق تۇسىنىك بولماسىن دەپ، «اللو»-نىڭ شىن تاريحىن تانىستىرۋدى ءجون كوردىم.

بۇل تۋرالى ءسوز قوزعاساق، اڭگىمەنىڭ باسى 1870 جىلدارعا بارىپ تىرەلەتىن-دى. ادەتتە ءبىز تەلەفوندى تاپقىرلاعان الەكساندر گرەحەم بەلل دەپ جۇرگەنىمىزبەن، تەلەفوننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ءتورت ادامنىڭ تالاسى بار. ياعني ولار: يتالياندىق يمميگرانت انتونيو مەۋچچي، توماس ەديسون، گرەحەم بەلل جانە ەليسەي گرەي. نەگىزىندە، تەلەفوندى ءبىرىنشى بولىپ جاساعان گرەحەم بەلل ەمەس، انتونيو مەۋچچي بولعان. انتونيو مەۋچچي اپەندەلەۋ، دەگەنمەن اسا كورنەكتى فلورەنسيالىق ونەرتاپقىش. 1850 جىلى اقش-قا كەلدى. 1860 جىلى مەۋچچي العاش رەت ءوزىنىڭ جۇمىس ىستەيتىن ەلەكترلىك قۇرىلعىسىنىڭ مودەلىن كورسەتەدى، ول ونى teletrofono دەپ اتايدى. 1871 جىلى – الەكساندر گرەحەم بەلل ءوزىنىڭ تەلەفونىن پاتەنتتەمەستەن 5 جىل بۇرىن - جاڭالىق اشۋعا الدىن الا  ءوتىنىم ( ول ۋاقىتشا پاتەنت رەتىندە) بەرەدى. ءدال سول جىلى مەۋچچي ستەيتەن-ايلەندتە پارومداعى بويلەردىڭ جارىلۋىنان قاتتى كۇيىپ قالادى. اعىلشىن ءتىلىن ناشار بىلەتىن جانە جۇمىسسىزدىق ەسەبىنەن الاتىن  جاردەماقىعا كۇنەلتىپ جۇرگەن مەۋچچي، 10 دوللار تابا الماي سول كۇيى 1874 جىلى ءوزىنىڭ ءوتىنىشىن قايتالاپ بەرە المادى.

1876 جىلى بەللدىڭ پاتەنتىن تىركەۋدەن وتكىزگەن كەزدە، مەۋچچي ونى سوتقا بەرەدى. سەبەبى وسىدان ەكى جىل بۇرىن يتالياندىق ءىرى امەريكاندىق «ۆەستەرن يۋنيون»  تەلەگرافتىق كومپانياسىنىڭ زەرتحاناسىنا ەسكيزدەر نۇسقاسى مەن جۇمىس ىستەيتىن مودەلدەردى جىبەرگەن بولاتىن. اقىلعا قونبايتىن كەزدەيسوقتىق بويىنشا، بەلل ءدال سول زەرتحانادا جۇمىس ىستەگەن ەكەن جانە مەۋچچي جىبەرگەن مودەلدەر قۇپيا تۇردە جوعالىپ كەتەدى.

مەۋچچي الەكساندر گرەحەم بەللگە قارسى ءىس بويىنشا سوتتىڭ شەشىمىن ەستي الماي، 1889 جىلى كەدەيلىكتەن قايتىس بولادى. ناتيجەسىندە تەلەفوندى ويلاپ تابۋ  بويىنشا بارلىق اتاق-داڭق مەۋچچيگە ەمەس، بەللگە تيەسىلى بولدى. 2004 جىلى تەپە-تەڭدىك ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرىلدى. اقش كونگرەسسىنىڭ تومەنگى پالاتاسى «انتونيو مەۋچچيدىڭ ومىرىنە جانە جەتىستىكتەرىنە لايىقتى باعا بەرىپ، تەلەفوندى ويلاپ تابۋ ىسىندەگى ەڭبەگىن مويىنداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى.

ال، ەليسەي گرەيدىڭ تەلەفون تاپقىرلاۋ تالاسىنا كەلسەك، ول "تەلەفوندى ويلاپ تاپتى" دەلىنىپ جۇرگەن گرەحەم بەللمەن ءبىر كۇندە، ياعني، 1876 جىلى 14 اقپان كۇنى، تەلەفوندى پاتەنتتەۋگە ءوتىنىش بەرەدى. سول كەزدەگى امەريكانىڭ پاتەنت زاڭى بويىنشا، ەليسەي گرەيدىڭ ءوتىنىشى ەكى ساعات كەشىككەنى ءۇشىن، ءبىرىنشى كەلىپ تۇسكەن گرەحەم بەللدىڭ ءوتىنىشى زاڭداستىرىلىپ، تاريحتا تەلەفوندى ويلاپ تاپقان گرەحەم بەلل بولىپ قالادى..

ال، سوڭىندا، توماس ەديسوننىڭ قاتىسىنا كەلسەك، مىڭنان ارتىق ونەرتاپقىشتىعىمەن "تاپقىرلىق پاتشاسى" اتانعان ۇلى ونەرتاپقىش ەديسون دا تەلەفوننىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان.  گرەحەم بەللدىڭ تەلەفون پاتەنتىن ەرتەرەك تىركەتىپ العانى بولماسا، توماس ەديسون دا سول كەزدە تەلەفون تۋرالى زەرتتەۋ جاساپ جاتقان-دى. الايدا، تەلەفوندى ءبىرىنشى جاساعان ادام رەتىندە پاتەنتتەي الماسا دا، ەديسون تەلەفوندى ودان ءارى دامىتىپ، قولدانىلىمدىعىن جوعارلاتۋ جاعىندا زور ۇلەستەر قوستى. بەللدىڭ ءبىر قابىرعادان ەكىنشى قابىرعاعا ازەر ەستىلەتىن قۇرالىن ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا حابارلاسا الاتىنداي ەتىپ دامىتتى.

وعان قوسا، ءبىزدىڭ تاقىرىپقا ارقاۋ بولعان « اللو» (Hello) ءسوزىنىڭ دە تەلەفوندا ءبىرىنشى رەت قولدانۋشىسى رەتىندە تاريحتا قالىپ وتىر. تەلەفون دۇنيەگە كەلگەن سوڭ، ادامدار كوپ ءتۇرلى سالەمدەسۋ داعدىلارىن ىستەتىپ كورگەن. ول كەزدە « نە قالايسىز؟» ، « بارسىز با؟»، « سويلەۋگە دايىنسىز با؟» دەگەن سياقتى كوپتەگەن نۇسقالار بولعان. ال، "تەلەفوندى ويلاپ تاپتى" دەپ جۇرگەن بەللدىڭ ءوزى « احوي، حوي» (Ahoy، hoy) دەگەن ءسوزدى قولدانۋدى قۋاتتاعان. الايدا، بەللدىڭ بۇل قولدانىمى كەڭ قولدانىسقا يە بولا المادى. كەرىسىنشە، تەلەفون قولدانۋشىلار توماس ەديسونعا ەلىكتەگەن. تەلەفون تۇتقاسىن العاش كوتەرگەندە، ەديسون تەلەفوننىڭ ار جاعىندا كىمنىڭ بار-جوقتىعىن سۇراماي، تەك جاي عانا « اللو» ( Hello) دەگەن. وسىدان كەيىن، توماس ەديسوننىڭ بۇل ءسوزدى « ويلاپ تابۋى» تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار تاراپ كەتتى. ال، بۇل قاۋەسەت-اڭىزداردىڭ تاراۋى 1980 جىلى اللەن كەنيگسبەرگتىڭ ناقتى ايعاقتاما تاپقانىنا دەيىن جالعاسقان. اللەن كەنيگسبەرگ سول كەزدە توماس ەديسوننىڭ پيتتسبۋرگتاعى تەلەگراف كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى T.B.A. ديەۆيدگە جازعان حاتىن تاۋىپ العان. 1877 جىلى 15 تامىزدا جازىلعان ول حاتتا توماس ەديسوننىڭ العاش رەت «اللو» (Hello) ءسوزىن قولدانعانى تۋرالى ايعاقتامالار بولدى.

ال، «اللو» ءسوزىن الەكساندر گرەحەم بەللدىڭ سۇيگەن قىزىنىڭ ەسىمىنىڭ (الەسساندرو لوليتا وسۆالدو-مىس.) قىسقارعانىنان شىققان ەكەن دەگەن ءۋاجدىڭ قانشالىقتى سالماعى بار ەكەنىن ويلاۋدىڭ ءوزى كۇلكلى ءىس، ارينە. ونىڭ ۇستىنە، گرەحەم بەللدىڭ سۇيگەن جارىنىڭ ەسىمى الەسساندرو لوليتا وسۆالدو ەمەس، قايتا، مەيبل حاببارد بەلل بولعان. وعان قوسا، وكىنىشكە قاراي، بەللدىڭ سۇيگەن جارى تەلەفون قولدانا المايتىن ادام، سەبەبى، ونىڭ جارى قۇلاعى ەستىمەيتىن ساڭىراۋ بولعان. تاعى ءبىر شىندىق، بەلل تەلەفوندى تاپقىرلاعان سوڭ، ونىڭ قولدانىپ، قۋاتتاعان ءسوزى «احوي» (Ahoy) بولدى.

قورىتىپ ايتقاندا، «اللو» ءسوزى، بىرەۋلەر قاۋەسەت ەتكەندەي، ءبىر قىزدىڭ ەسىمىنىڭ قىسقارتىلعانىنان شىققان ەمەس، قايتا، تاريحي جازباشا ايعاقتامالارى بار، «Hello» سوزىنەن شىققاندىعى بەسەنەدەن بەلگىلى بولىپ تۇر.

ال، ءسوز سوڭىندا رەتى كەلگەن سوڭ، ايتپاي كەتۋگە كەلمەيتىن ءبىر جايت تاعى ويعا ورالادى: شىندىعىندا، ءار حالىقتىڭ ءوز سويلەۋ مانەرى، ءسوز قولدانىسى بار. تەلەفون كوتەرگەندە، وزگە ەلدەر وزدەرىنشە ۇيلەستىرىپ، ىڭعايىنا قاراي ءبىر ءسوز قولدانادى ەكەن. مىسالى: يتالياندار «پرونتو»، جاپوندار « موسي موسي»، قىتايلار « ۆەي»،  كارىستەر «وبوسەو»، گرەكتەر «پاراكالو»، ارمەنياندار «لسۋم ەم»، يسپاندار «diga»، ورىستار «اللو»، ال اعىلشىندار ماقالادا ايتىپ كەتكەندەي توماس ەديسوننىڭ « hellow»-ىن قولدانادى ەكەن. ال، ءبىز ءشى؟ نەگە ءبىز ءار نارسەگە ەلىكتەگىش، تەز قابىلداعىش كەلەمىز؟ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەندە «اللو» دەگەن ءسوزدى قولدانۋ قانىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتتى بۇل كۇندە. جوق، باي تىلىمىزدەن وسىعان ءبىر اۋىز جاقسى بالاما تابىلماعانى ما؟

تالعار دالەلعازى

"قامشى"سىلتەيدى