ويىل اۋدانى – ءبىرىڭعاي مال شارۋاشىلىقتى ءوڭىر. ەگىنشىلىكتى بىلاي قويعاندا، اۋلالارىندا كوكونىس وسىرگەنى بولماسا، مۇندا باعباندىقپەن اينالىساتىندار دا سيرەك. ويىلدىڭ ورىستارى باۋ-باقشا داقىلدارىن ازدى-كوپتى وسىرەتىنىن بىلەتىنبىز. ءبىراق، تاپ وسىنداي كولەمدە ءونىم العانى جادىمىزدا جوق. ەكپەتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى راسۋل ەرسەيىتوۆتىڭ وزىنە قاجەتتى كوكونىس، قاۋىن-قاربىز دايىنداپ، قۇلپىناي ءوسىرىپ، ساتىپ، نەسىبەسىن ايىرىپ وتىرعانىن ەستىگەندە بويىمىزدى باعباندىقتى اۋىل بالاسىنىڭ قالاي يگەرگەنىن كورۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق بيلەگەنى راس.
ەكپەتال شاعىن عانا اۋىل، ءارى كەتكەندە قىرىق شاقتى ءۇي بار. اۋدانداعى باسقا اۋىلدارعا قا­راعاندا سۋعا جاقىنداۋ بول­عان­دىقتان با، كوشەلەرى دە جاسىل جە­لەكتىلەۋ. اۋدان اكىمى ماۆر ابدۋللين دە باعبان جىگىتپەن باي­لانىسقا شىعىپ، ءبىزدىڭ باراتى­نىمىزدى حابارلاپ قويعان ەكەن. ادەيى ىزدەپ كەلە جاتقان را­سۋل ءىنىمىز قاقپانىڭ الدىنان قار­سى الدى. شاعىن عانا شيفەرلى ءۇي­ءدىڭ اۋلاسى دا ونشا كەڭ ەمەس، ون شاقتى سوتىق شاماسىندا بولار دەپ شامالادىق. سول اۋلادا باقشا ونىمدەرىنىڭ ءتۇر-تۇرىن وتىرعىزعانى كورىنىپ تۇر. ءبىز كەلگەندە باۋ-باقشا ءونىم­دەرىنىڭ جيىن-تەرىمى اياقتالا كەل­گەن ەكەن. ءار جەردە سورايىپ ساباقتارى عانا قالىپتى. تەك قازان ايىنا دەيىن ءونىم بەرەتىن قۇلپىناي كوشەتتەرىنىڭ ونىمدەرى جاپىراق استىنان ءار جەردەن قىزارىپ كورىنەدى.
– بۇرىن اقتوبە قالاسىندا تۇردىم. ەۋروجوندەۋمەن اينالىس­تىم. دەنساۋلىعىما بايلانىستى قۇرىلىستان قول ۇزۋگە تۋرا كەلدى. جولداسىم جازيرا وقۋ بىتىرگەن سوڭ جاس مامان رەتىندە اۋىلعا كوشىپ كەلدىك، ءقازىر مەكتەپتە ءمۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتەدى. باستاپقىدا پاتەر جالداپ تۇردىق. كەيىن وسى شاعىنداۋ ءۇيدى ساتىپ الدىق. 2009 جىلدان بەرى اۋلامىزدا باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ 16 ءتۇرىن ەگەمىز. «وقۋ ويدان ارتىق ەمەس» دەيدى بابالارىمىز. مەن باعباندىق تۋرالى كوپ كىتاپتاردى وقىدىم، ينتەرنەتتەگى اقپاراتتاردى قاراستىردىم. بالا كەزىمىزدە كورگەندەرىم دە كادەگە استى. سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى ەنگىزىلۋدە. مەن دە ءۇيىمنىڭ اۋلاسىنداعى اياداي جەرگە ەككەن باۋ-باقشامدى وسى ادىسپەن سۋارۋدى ويلاستىردىم. ول ءۇشىن سۋارۋ قۇرالدارىن قولدان جاساۋعا تۋرا كەلدى. سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى تاجىريبە تۇرىندە جەكە ءۇيىمنىڭ اۋلاسىنداعى 3 سوتىق جەرگە قۇلپىناي ءوسىرىپ ءجۇرمىن. ناتيجەسى جامان ەمەس 2014 جىلى اۋلاما ەككەن قۇلپىنايدان 550 كيلوعا جۋىق ءونىم الدىم. بيىل اۋا رايى ءبىر ىسىپ، ءبىر سۋىپ، قۇبىلمالى بولدى، سونىڭ وزىندە 250 كيلوداي ءونىم الدىق، – دەيدى ول.
باعبان جىگىت قۇلپىناي ءوسى­رۋمەن ءۇش جىلدان بەرى اينالىسا­دى ەكەن. راسۋلدىڭ ايتۋىنشا، قۇل­پىنايعا اسا ءبىر ەرەكشە كۇتىم­ءنىڭ قاجەتى جوق. تەك تۇقىم­دى جاقسى تاڭداي ءبىلۋ، ءتۇبىن ءجيى-جيى قوپسىتۋ قاجەت. بۇل – ىل­عالدى سۇيەتىن وسىمدىك بولعان­دىق­تان ۋاقى­تىندا سۋارىپ، ارام­ءشوپ­تەردەن قورعاۋ قاجەت. تامشىلاتىپ سۋراۋ ادىسىمەن قۇلپىناي ءوسىرۋ ءتيىمدى، اققان سۋ دالاعا كەتپەي، ءاربىر قورشالعان قۇلپىناي كوشەتىنىڭ بويىنا عانا تامادى.
ول ءوز كاسىبىن كەڭەيتۋ ءۇشىن «اقتوبە ستارتاپ» بيزنەس-جوبالار بايقاۋىنا ەكى رەت قاتىسىپتى. العاشىندا ونىڭ اۋىلعا جىلى­جاي سالىپ، جەرگىلىكتى ءونىم ءوندى­رۋ جايىنداعى جوباسىنا قىزى­عۋشىلىق بولعانىمەن، ءبىراق، گرانتقا قول جەتكىزە الماپتى. 2014 جىلى سول قۇلپىناي وسىرەتىن اۋماقتى كەڭەيتىپ، ودان الىناتىن ءونىم مولشەرى تۋرالى تولىققاندى جوبا ازىرلەپ، بايقاۋعا ۇسىنعان ەكەن، وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالا­تاسىنىڭ قولداۋىمەن «اق­ءتو­بە ستارتاپ» بايقاۋىندا ۇزدىك تانىلىپ، ناتيجەسىندە 2،5 ميلليون تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتىنا يە بولعان. «اقتوبە ستارتاپ» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى راسۋل ەرسەيىتوۆكە قارجىلاي قولداۋمەن قاتار، جەرگىلىكتى جەردە قۇلپىناي پلانتاسياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن اۋىل ماڭىنان جەر تەلىمى بولىنگەن. «اقتوبە ستارتاپ» بايقاۋى ارقىلى جەڭىپ العان 2،5 ميلليون تەڭگەنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى قولعا تيىسىمەن وزىنە بەرىلگەن القاپتى قورشاپ تاستاپتى. جەر قاتقانشا قۇلپىناي وسكىندەرىن جاڭا القاپقا وتىرعىزۋدى قولعا الماق.
– اۋلاما ەگىلگەن قۇلپىنايدىڭ جاس كوشەتتەرىنىڭ ءوزى جىلىنا ءبىر­نەشە رەت ءونىم بەرىپ ءجۇر. جاقسى كۇ­تىممەن قارالعان قۇلپىناي سورتىنا بايلانىستى قازان ايىندا دا ءونىم بەرۋى ءتيىس، «ويىل قۇلپىنايى» دەگەن اتاۋمەن ءبىر كيلو قۇلپىنايدى 1000 تەڭگەگە باعالاپ، اۋدان، اۋىل بازارلارىنا شىعاردىق، –دەيدى باعبان جىگىت.
راسۋل تەك قۇلپىناي ءوسىرۋدى عانا مىسە تۇتپايدى. ءقازىر ونىڭ جە­كە ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا شامامەن 30 ءتۇپ الما اعاشى ءوسىپ تۇر. ول وسى­­دان بەس جىل بۇرىن وبلىسقا پول­شادان اكەلىنەتىن الما اعاش­تارىنىڭ جاس كوشەتتەرىن ساتىپ الىپ، ولاردى جەرگىلىكتى الما اعا­شى­مەن بۋدانداستىرعانىن ايتادى.
– كەزىندە ويىلدا الما ءوسىرۋ­ءدىڭ ءتاۋىر تاجىريبەسى دە بولعان. كەيىن كۇتىمسىزدىكتەن الما باعىنىڭ باعى تايدى. وسى ءىستى جانداندىرسام دەگەن نيەت بار. ينتەرنەت ماتەريالدارىنان اڭعارعانىمداي، وسىمدىك وسىرۋدە، ونىڭ ىشىندە الما اعاشىن كۇتىپ-باپتاۋدا پولشانىڭ اۋا رايى ءبىزدىڭ وڭىرمەن سايكەس كەلەدى. الما اعاشىن بۋدانداس­تىرۋ جۇمىسىمەن 2010 جىلدان بەرى اينالىسامىن. ءقازىر بۋدانداستىرعان اعاشتار 3 مەترگە جەتتى. تامىر تارتىپ، تولىسىپ وسكەندە الما اعاشتاردىڭ بيىكتىگى 5-6 مەترگە بوي تۇزەيدى. ويىلدا المانىڭ جەرسىندىرىلگەن «بەلىي ناليۆ»، «رانەتكا»، قىسقا ساقتاۋعا ارنالعان «انتونوۆكا» تۇرلەرى وسىرىلگەنىن بىلەمىز. سوندىقتان بۇل ىسپەن دەن قويىپ اينالىسۋ كەرەك، – دەيدى راسۋل.
سوڭعى جىلدارى راسۋل وتبا­سىمەن بىرگە اۋىل ماڭىنداعى ور­مان­داعى قايىڭ، ۇيەڭكى اعاش­تارىنان تابيعي شىرىن دايىنداپ ءجۇر ەكەن. 2014 جىلى ول 2 توننا 600 ليتر تابيعي شىرىن جيناپتى. قولعا العان شارۋانى شيراتىپ جىبەرەتىن كاسىپكەرگە تابيعي شىرىن دايىنداۋعا انايى رۇقسات الۋ كەرەكتىگى قولبايلاۋ بولىپ ءتۇرعان كورىنەدى. راسۋل بولاشاقتا تابيعي شىرىن جيناۋ، ونى ساۋدا ورىندارىنا وتكىزۋ جايىندا بيزنەس-جوبا ازىرلەۋدى ويلاستىرۋدا.
«تابيعي شىرىندى زەرتحانادان وتكىزىپ، ارنايى سەرتيفيكات الۋ كەرەك. پاتەنت الۋ ماسەلەسى دە بىردەن شەشىلە قوياتىن ءىس ەمەس. ەڭ باستىسى، تابيعي شىرىندى كوپشىلىككە ۇسىنۋ ءۇشىن تاعامتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ارنايى رۇقساتى كەرەك. بۇل شىرىنداردى وزدەرى پايدالانعان. سۇرانىس تا بار. قايىڭ مەن ۇيەڭكى اعاشتارىنىڭ شىرىنى دەنساۋلىققا پايدالى ەكەنى دە بەلگىلى، – دەيدى ول.
بىلتىرعى شىرىننىڭ قورى ءالى دە تاۋسىلماپتى. باعباندىقتان با­عىن سىناپ جۇرگەن جىگىتتىڭ ءوزى داي­ىنداعان قايىڭ، ۇيەڭكى شى­رىن­دارىنان ءدام تاتتىق. ونەركا­سىپتىك نەگىزدە دايىندالعان شىرىنداردان ايىرماشىلىعى جوق.
راسۋل ەرسەيىتوۆ جىلىجاي سالىپ، حالىقتى كوكونىسپەن قام­تا­ماسىز ەتۋدى دە قاراستىرۋدا، الايدا، وعان قول قىسقا، قارجى كەرەك. شا­رۋا وڭعا باسسا بۇل شارۋانى دا قولعا الۋعا بەيىل. ەڭبەكقور جىگىتتىڭ تاۋداي تالابى كاسىبىنىڭ يگىلىگىن كورۋگە سەندىرە تۇسەدى.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان