ەلىمىزدەگى ءىرى كولدەردىڭ ءبىرى سانالاتىن قۇسمۇرىن كولى اۋليەكول ءوڭىرىنىڭ (قوستاناي وبلىسى) ءبىراز جەرىن الىپ جاتىر. بۇل ءوڭىردىڭ تابيعاتى ەرەكشە. قۇسمۇرىن ءدوڭىنىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى ەڭىسىنەن ءۇش بۇلاق اعىپ شىعىپ، كولگە قۇيادى. ماناعى دوڭەستىڭ اڭعارى يىرىلگەن ساي-سالا، جىرالارى تەرەڭ، سونى قۋالاي قايىڭ، تەرەك، قاراعاش، تال وسەدى. سيرەكتەۋ بولسا دا قاراعايلار دا كەزدەسەدى. وسى ماڭايدىڭ كەڭ جازيرالى القابى قۇسمۇرىن كولىنە تامان بۇيراتتالىپ، اڭعارعا جاقىنداعان سايىن قىرقالانا تۇسەدى.
قىرقانىڭ كۇنگەيىندەگى بيىك ءدوڭ، باتىس جاق بەتى حانجاتقان دەگەن ويپاتقا جاقىنداي جىڭىشكەرە بەرىپ، تەمىر ۇستاسىنىڭ توسىندەي سۇيىرلەنىپ بىتەدى. بۇل توڭىرەكتىڭ تابيعات كورىءنىسىن سابەڭ – ءسابيت مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» رومانىندا وسىلاي سيپاتتايدى. ساعىمدى كۇندەرى الىستان قاراعان ادامعا وسى ءسۇيىر قونعالى كەلە جاتقان الىپ قۇستىڭ تۇمسىعىنداي كورىنەدى. بۇل پويىزبەن قۇسمۇرىن ستانساسىنان استاناعا قاراي شىعا بەرگەن ساتتە سول جاعىڭا كوز تاستاساڭ ايقىن بايقالادى. حالىق سول تۇمسىقتى «قۇسمۇرىن» اتاعان، كول دە سولاي اتالىپ كەتكەن كورىنەدى. قىرقالى ايماقتى جۇرت تاۋعا بالاپ، سول ءتوڭىرەكتى تاۋ قۇسمۇرىن دەپ اتاپ كەتكەن عوي.
بۇل ءوڭىردى ارعىننىڭ تاعىشى رۋى جايلاعان، كەرەيلەر دە بارشىلىق. تاعىشىلار نەگىزىنەن ناۋىرزىمنىڭ قايعى ەلىندە قونىستانعانى بەلگىلى. قايعىنىڭ تاعىشىلارى بۇلاردى «تاۋ تاعىشىسى» دەپ اتايدى. اڭگىمەمىزدى شوقان اۋىلىنىڭ ازاماتتارى دەپ اتاۋىمىزدا نەگىز بار. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى عالىم، تاريحشى، ەتنوگراف، فولكلورشى، اعارتۋشى-دەموكرات شوقان ءۋاليحانوۆ وسى وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن. ول تۋرالى كەزىندە باسپا ءسوز بەتتەرىندە تالاي جازىلعان. وسىلاي دەسەك تە ەكىۇداي پىكىر – بىرەۋلەر ول سارىكول اۋدانىنىڭ كۇنتيمەس دەگەن جەرىندە تۋعان دەپ ءجۇر. وسىعان وراي مىنا ءبىر جايتتى ايتا كەتكەن ءجون. اتاقتى جازۋشى، اكادەميك ءسابيت مۇقانوۆ شوقان جايلى رومان جازۋدى ويلاستىرعان كەزدە ونىڭ بالالىق شاعى وتكەن ءوڭىردى ارالاپ، كونەكوز قارتتارمەن كەزدەسىپ، ءبىراز جايتقا قانىق بولادى. ءۇشىنشى رەت سابەڭ تاۋ قۇسمۇرىنعا 1963 جىلدىڭ جازىندا كەلىپ، كەرەي ناشكەننىڭ سۇلەيمەنىنىڭ ۇيىنە تۇسەدى. وسىندا اتاقتى جازۋشىمەن داستارقانداس بولۋدىڭ ءساتى ءتۇستى (ول كەزدە ىبەكەڭ اۋىلىندا مەكتەپ ديرەكتورى ەدىم). ۇلاعاتتى سوزدەرىن، تارتىمدى اڭگىمەلەرىن ەستىدىك.
جاسىنان پىسىق ىبىراي ەسكىشە وقىپ ساۋاتىن اشتى، ەڭبەككە ەرتە ارالاستى. زامان اعىمىن دۇرىس تۇسىنە بىلگەن ول جاڭالىق اتاۋلىنى ىقىلاسپەن قابىلدادى. سودان دا بولار كولحوزعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىردى. اۋىلداستارىنا بىرلەسكەن ەڭبەكتىڭ ءمانىن ءتۇسىنءدىرىپ، ارتەلگە جاپپاي كىرۋگە ۇگىتتەدى. ىنتىماقتى ەڭبەك ءوز جەءمىسىن بەرە باستادى. كولحوز شارۋاشىلىعى العا باسىپ، ەكونوميكاسى نىعايا ءتۇستى، حالىقتىڭ تۇرمىسى وڭالدى. «ەسەءلى ەڭبەك، ءبارىن جەڭبەك» دەگەن ناقىلدىڭ ومىرشەڭدىگىنە كوزى جەتتى جۇرتتىڭ.
كەنەت ەل باسىنا قارا تۇنەك ورنادى. فاشيستىك گەرمانيا ەلىمىزگە تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى. ەرازاماتتار مايدانعا اتتانىپ جاتتى. ەلدە بالا-شاعا، ايەلدەر مەن كارى-قۇرتاڭ قالدى، بار اۋىرتپالىق سولاردىڭ موينىنا ءتۇستى. الپىستان شىققان ىبەكەڭ سولارعا باس-كوز بولدى. تىلداعىلار «ءبارى مايدان ءۇشىن، ءبارى جەڭىس ءۇشىن!» ۇرانىمەن ەڭبەك ەتىپ، جەڭىستى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ال ىبەكەڭنىڭ ءوزى قايناعان ەڭبەكتىڭ ورتاسىندا ءجۇردى: قىرمان مەڭگەرۋشىسى، ءتاۋارلى-سۇت فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، مال دارىگەرى بولىپ ىستەدى. ون جىلداي كولحوز باسقارماسىنىڭ مۇشەسى جانە تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقاردى. كەيىن 1963 جىلى كولحوز سوۆحوزعا اينالعان تۇستا ءوزى قاتارلى شالداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، قۇرىلىس بريگاداسىن ۇيىمداستىرىپ، مال قورالارىن جوندەۋمەن اينالىستى. بۇل كەزدە ىبەكەڭ 80-نەن اسقان، الايدا ءالى تىڭ، قۋاتى قايتپاعان كەزى ەدى.
وسى جەردە مىنا ءبىر جايتتى ايتقان ءجون بولار. 1963 جىلى اۋا رايى قولايسىز بولدى، ەگىن ناشار شىقتى، جەم-شوپ تە تاپشى. قاراشانىڭ اياعىنا قاراي جەكەنىڭ مالى قولعا قاراپ قالدى. «مالدى قوپاعا ءالى باعۋعا بولار ەدى-اۋ»، دەيتىن ۇلكەندەر جاعى. ءبىراق سۋىرىلىپ ەشكىم شىعا قويمايدى. مىنە، وسىنداي قىسىل-تاياڭ كەزدە ەل قامىن ويلاعان ىبىراي اقساقال قايرات-جىگەر تانىتادى. بيەسىن ەرتتەپ ءمىنىپ، اۋىل مالىن قۇسمۇرىن كولىنىڭ قالىڭ قوپاسىنا اپارىپ سالادى. 83 جاستاعى اقساقال ەلدىڭ مالىن ساقىلداعان سارى ايازدا ءبىر اي بويى باعىپ بەرگەن ەدى. ەل بولىپ العىس ايتىپ «بويىڭا دەرت بەرمەسىن، بالا-شاعاڭنىڭ قىزىعىن كور، 100-گە جەت»، دەپ اق باتالارىن بەردى جۇرت.
اللانىڭ بەرگەن قۋاتى ارقاسىندا ىبەكەڭ بالالارىنىڭ ورتاسىندا شات-شادىمان ءومىر ءسۇردى. بايبىشەسى قاسىندا، اعايىن-تۋمالاردىڭ توي-دۋمانى بۇل كىسىسىز وتپەيدى. قۇدالىقتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن دە وسى كىسى. تاۋ قۇسمۇرىن ۇلكەن اۋىل، توي-تومالاق بولىپ تۇرادى. ىبەكەڭ وتىرعان جەردە داستارقان باسىندا اراق-شاراپ دەگەن بولمايدى، بۇعان اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى ۇيرەنگەن. وسىلاي ءجۇرىپ جاتقان ىبىراي اقساقال كەنەتتەن سىرقاتتانىپ قالسىن. باستاپقىدا بالالارى سالقىن تيگەن بولار دەپ ويلاعان. جوق، ولاي بولمادى. كۇن وتكەن سايىن قاريانىڭ جاعدايى قيىنداي بەردى. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى كوڭىلىن ءبىلىپ تۇرادى. اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ، ەستىپ-بىلگەن جاڭالىقتارىن ىبەكەڭمەن بولىسەدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە «ىبىراي شال كۇزەتكە ىلىگىپتى» دەگەن اڭگىمە شىقتى. كورشى تۇراتىن شالدار تۇندە ءبىراز وتىرىپ قايتادى. ەرتەڭگىسىن وسى كىسىلەردەن ىبەكەڭ قالاي ەكەن، دەپ سۇرايمىن عوي، نەسىن سۇرايسىڭ قاناپيا، ۋاقىتشا جاتقان كىسى عوي، دەپ كۇدەر ۇزگەندەي جاۋاپ قايتاراتىن. كوزىقاراقتى كىسى عوي. «باس» بۇلاقتىڭ ءبىر تۇسىنان بالشىق الدىرتىپ، سونى بەلىنە، كەۋدە تۇسىنا باستىرتادى. الگى ساز بالشىق دەمدە كەۋىپ، كۇيدىرگەن بالشىق سياقتى بولادى. وسىلاي كۇنىنە بىرنەشە دۇركىن باستىرادى. اللا ءساتىن سالىپ، دەرتىنە شيپا بولىپ ىبەكەڭ ايىعا باستايدى. اقساقالدىڭ جاعدايىن بىلەيىك دەپ سەيداحمەت دەگەن ءمۇعالىم ەكەۋمىز قارتتىڭ ۇيىنە باردىق. توسەكتىڭ ۇستىندە باسىن كوتەرىپ وتىر ەكەن. سالەمىمىزدى كوڭىل قوشىمەن الدى. جاعدايىن سۇراپ جاتىرمىز. مەن بۇرىن-سوڭدى اۋىرعان جان ەمەسپىن، وسى جولى قاتتى قۇلادىم. بۇلاقتىڭ ساز-بالشىعى ىشتەگى دەرتىمە شيپا بولدى-اۋ دەيمىن. ءقازىر قۇدايعا شۇكىر، جاقسىمىن. دامگە قارايتىن بولدىم، دەپ جاۋاپ بەردى.
اڭگىمەنىڭ باسىندا تاۋ قۇسمۇرىنعا جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كەلگەنىن ايتىپ ەدىم عوي. وسى اۋىلدا كونەكوز قارتتار ءبىراز-تىن. سولاردىڭ ىشىندە تاعىشى سىزدىق مولدا ايرىقشا ەدى. كەزىندە ول كىسى ترويسكىدە ءدىني مەدرەسەدە وقىعان. ىبەكەڭنەن 5-6 جاس ۇلكەن بۇل كىسى وسى ءوڭىردىڭ وتكەندەگى تاريحىن جەتە بىلەتىندەردىڭ ءبىرى. جاسى ۇلعايعاندىقتان با ەكەن، كوپ سويلەي قويمايدى. ال ەگەر قىبىن تاۋىپ سوزگە تارتا بىلسەڭ، اقتارىلىپ سالا بەرەدى. سابەڭ وسى كىسىمەن ءبىر كۇن، ءبىر ءتۇن بىرگە بولىپ، ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايتارىپتى. اعا سۇلتان شىڭعىس پەن شوقان تۋرالى ءبىراز ماعلۇماتقا قانىعادى. ىبىراي اقساقال دا سوزگە ۇستامدى، ۇلكەندەردەن ەستىگەن اڭگىمەلەردى كەيىنگى جاستارعا جەتكىزە بىلەتىن كىسى ەدى. بۇل كىسى دە سابەڭە شوقاننىڭ ارعى اتالارى تۋرالى ەستىگەنىن تاپتىشتەپ ايتىپ بەرەدى. جازۋشى كەتەرىندە اعالارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، ساپارىنىڭ ءساتتى بولعانىن، اسا قىمبات ماعلۇمات العانىن ايتىپ قوشتاسىپتى.
وسى تاۋ قۇسمۇرىن اۋىلىنا قازاقتىڭ تاعى ءبىر جايساڭ ازاماتى، مەديسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، كەزىندە قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان مۇحامەدجان فاريزوۆ ات ءىزىن سالعانىن ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. بۇل كىسى توبىل بويىن جايلاعان قىپشاق تايپاسىنىڭ ءبىر ۇرپاعى. سوناۋ 30-شى جىلدارى اشتىق كەزىندە كوز جازىپ قالعان نەمەرە قارىنداسى عاينەشتى كورۋ بولىپتى ارمانى. ۇزاق ۋاقىت ىزدەستىرىپ، سۇراۋ سالۋ ناتيجەسىندە عاينەش دەگەن كىسى سەميوزەر جاقتا تاۋ قۇسمۇرىن دەگەن جەردە تۇرادى دەگەن حابار الادى. قىزمەت بابىمەن سەميوزەرعا كەلگەن ول بىردەن وسىندا تارتادى. بۇل كىسىنىڭ قارىنداسىمەن قاۋىشقان ءساتىن كورسەڭىز عوي. سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلكەن كىسىنىڭ جان-دۇنيەسى بوساپ، ەڭكىلدەپ جىلاپ، وكسىگىن باسا الماي، كۇيزەلگەن كەيپىن كورگەندە وسى قايعىنى ءوزىڭ كەشكەندەي كۇيگە تۇسەسىڭ. قارىنداسى تاعىشىلارعا كەلىن ەكەن. كۇيەۋ بالاسى حاميعالي مالىن سويىپ ابىگەرگە ءتۇستى. كەشكە قوناقاسى بەرىلدى، جاقسى ءبىر ءماجىلىس بولدى. مۇحاڭ كەرەمەت اڭگىمەشىل كىسى ەكەن. جۇرتتىڭ ءبارى سونىڭ اۋزىنا قاراپ قالدى…
ەرتەڭىنە ءشاي ۇستىندە قارىنداسى مەن كۇيەۋىنە بالالارىڭدى وقىتىپ، ادام ەتىپ شىعارامىن. مىنا، قىرىمىڭ بيىل 7 جىلدىقتى ءبىتىرىپتى، ءارى قاراي الماتىدا وقىسىن، الا كەتەمىن دەدى. سول قىرىم استانانىڭ بەلگىلى № 12 ورتا مەكتەبىن جاقسى ءبىتىرىپ، الماتىنىڭ مەملەكەتتىك مەديسينا ينستيتۋتىنا تۇسەدى. بۇگىندە قىرىم احمەتوۆ عىلىم دوكتورى، استانادا مەديسينالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. مىنە، «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن وسى. نەمەرە تۇگىلى بىرگە تۋعانىنا قاراسپاي جاتقاندار قانشاما بۇل ومىردە. ىبەكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى كورىپكەلدىگىندە. جوعارىدا ايتقان كەرەي ناشكەننىڭ سۇلەيمەنى ەلگە سىيلى، كوپتى كورگەن، كەزىندە كولحوز باسقارماسى، اۋىلدىق كەڭەس ءتوراعاسى بولعان. مىنە، وسى كىسى بىردە ەلگە كەلىپ، ولگەن-جىتكەندەرگە دۇعا وقىپ، وكشەلەس ىبىراي جەزدەسىنە بارىپ سالەم بەرەدى. ءبىراز وتكەن-كەتكەننەن اڭگىمە قوزعاپ، ءبىر جاساپ قالادى. قوشتاسار ساتتە «سۇلەيمەن، ىبىراي قايتىس بولىپتى دەسە سەنبە. ينشاللا دەپ ايتايىن، ءجۇزدىڭ بەس-التاۋىنا دەيىن عۇمىر كەشەمىن»، دەپتى. جارىقتىقتىڭ ايتقانى تۋرا كەلدى. 106-عا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن ءوتتى، دەپ وتىرۋشى ەدى سۇلەكەڭ.
ىبەكەڭ تابيعاتىندا قاق-سوقپەن جۇمىسى جوق، جارقىن ءجۇزدى، اقكوڭىل، كىسىگە بولسىن دەيتىن ادام ەدى. وسى زامانعى جاستاردىڭ ارمانى جوق، دەيدى اقساقال. ولار باقىتتى، تۇرمىس ءساندى، ءومىر ءماندى، نە قاجەتتىڭ ءبارى بار، تەك جاقسى ەڭبەك ەت. سوندا ابىروي دا، بەدەل دە، قۇرمەت تە كەلەدى. وتكەن، باستان كەشكەن ومىرىمىزگە ويشا كوز جۇگىرءتىپ كورەيىكشى. حالىق اۋىر تۇرمىس تاۋقىمەتىن باستاپ كەشتى. كۇشتىلەر مەن وزبىرلاردىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا ۇشىرادى. «شىقپا جانىم، شىقپا» دەپ كۇن كەشتى عوي حالىق دەپ كۇرسىنەتىن اقساقال.
«سۋلى جەر – نۋلى جەر» دەگەندەي، بۇلاق باسىندا وتىرعان بۇل اۋىلدىڭ حالقى كوكونىس وسىرۋگە ماشىقتانعان، سودان ءناپاقا تاۋىپ وتىر. جەرى قۇنارلى ءارى سۋ تەگىن. اسىرەسە، تەز ءوسىپ، ونەتىن قيار ءوسىرۋ ءتيىمدى ءارى ول ءوتىمدى كەلەدى.
اقساقالدارى قانداي ەدى. يساباي، بەكباي، الىبەك، تولەباي، كاكەڭ، قوڭقاباي، قابدۇللا سياقتى كىسىلەر ءسوز ءقادىرىن بىلەتىن، قول قايىرىمى مول، كىسىگە بولسىن دەيتىن، پەيىلدەرى كەڭ قارتتار ەدى. ەرسابىر، قاۋەز، توكەڭ، مۇحامەديار، قاسىمحان، ەسەندەر دە جانى جايساڭ ازاماتتار ەدى-اۋ.
مىنە، وسى اتالعان كىسىلەردىڭ ءبارى شوقان اۋىلىنىڭ ازاماتتارى بولاتىن…
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
