كەشە پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاسيالار قىزمەتىندە اگرارلىق ونەركاسىپتى جاڭعىرتۋ جايىندا ارنايى باسپا ءسوز ءماسليحاتى ءوتتى. وعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ قاتىستى.
مينيستر الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بيىلعى جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى اقپاراتتارمەن ءبولىستى. ماسەلەن، مينيسترلىكتىڭ ءمالىمەتىنە سۇيەنسەك، 2015 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىءنىڭ جالپى شىعارىلىمى 1866،4 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان، بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3،1 پايىزعا ارتىق. ءوسىمنىڭ ارتۋىنا نەگىزىنەن، وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 3،1 پايىزعا، ەتتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ – 2،5 پايىزعا، سيىر ءسۇءتىءنىڭ – 2،4 پايىزعا، تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ 11،8 پايىزعا ءوسۋى سەبەپشى بولعان.
شارۋاشىلىقتاردا مال باسىنىڭ سانى دا ارتا تۇسكەنى بايقالادى. ماسەلەن، جىلقى سانى 2132،5 مىڭعا جەتتى، بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 8،1 پايىزعا جوعارى. ال ءىرى قارا مال – 6 649،8 مىڭ باس، قوي جانە ەشكى 20556،3 مىڭ باس، قۇس 38479،8 مىڭ باستى قۇراپ، وتكەن جىلعىعا قاراعاندا كوبەيگەن.
سونداي-اق، اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلاماسى دا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا، دەيدى مينيستر. باعدارلاما شەڭبەرىندە فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى 2015 جىلى 52،7 ملرد. تەڭگە بولىنگەن، بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا ارتىق. سونداي-اق، «قازاگرو ۇبح» اق-تىڭ «سىباعا»، «قۇلان»، «التىن اسىق» سياقتى باعدارلامالارعا بەلسەنە قاتىسقان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار دا سالانىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ايتالىق، جىل بويى اسىل تۇقىمدى مال باسى ەسەبىنەن 75 مىڭ ءىرى قارا، 25،2 مىڭ باس جىلقى، 72 مىڭ باس قوي ساتىپ الىنىپتى. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال باسىنىڭ سانى 722 مىڭعا جەتتى، ال بۇل كورسەتكىش جالپى ءىرى قارا مال باسىنىڭ 22 پايىزىن قۇرايدى. ال ەت ەكسپورتى 2015 جىلدىڭ 9 ايى بويىنشا 9،6 مىڭ تونناعا جەتتى.
مينيسترلىك باسشىسى بيىلعى جىلدىڭ ەگىسى جايىندا دا دەرەكتەرمەن ءبولىستى. ماسەلەن، 2015 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا كوكتەمگى ەگىس القابى 18،5 ملن. گەكتاردى قۇراعان. 2015 جىلدىڭ 5 قاراشاسىنداعى جاعداي بويىنشا 15،3 ملن. گەكتار القاپتان ءداندى داقىلدار جينالىپ، 19959،4 مىڭ توننا باستىرىلعان. ءداندى داقىلدار القاپتارىنىڭ قىسقارۋى جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ەسەبىنەن ازىقتىق داقىلدار، سونداي-اق، كۇرىش، جۇگەرى، س ۇلى، قانت قىزىلشاسى، بۇرشاقتى ءدانءدى داقىلدار القاپتارى ارتا تۇسكەن.
ال ەندى اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەنى سەكتورلارىنىڭ بارلىق كورسەتكىشتەرىن تالداي كەلە، قۇزىرلى ورگان جالپى ءونىم شىعارىلىمىنىڭ تومەن ءوسىمىن كورسەتكەنىن بايقاپتى. بۇل جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ كولەمى سوڭعى 5 جىل ىشىندە – 2،6 ەسەگە، مال شارۋاشىلىعى 2،1 ەسەگە ۇلعايعان بولسا، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىمى تەك 1،75 ەسەگە ارتقانىن مىسالعا كەلتىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن سۋبسيديالاناتىن 16 باعىتتىڭ ىشىندە ءوندىرىس تيىمدىلىگىنە قاراماستان وندىرىلگەن ءونىم مەن ەگىس القاپتارىنا بەرىلەتىن ءوسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى گەكتارعا بولىنەتىن جانە مال شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان سۋبسيديالار ءتيىمسىز ەكەندىگى انىقتالدى، دەدى مينيستر. ماسەلەن، شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇساقتىعى ءوز كەزەگىندە جالپى سالانىڭ ءتيىمدى وندىرىسىنە كەدەرگى تيگىءزىپ وتىرعاندىعى ايتىلدى. سونداي-اق، تىركەلگەن 3856 فەرمەرلىك كووپەراسيا ەلىمىزدىڭ جالپى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ تەك 2 پايىزىن عانا قۇرايتىندىعى، شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبىنە ۇساق تاۋارلىلىعىنان تەحنولوگيا جانە ينۆەستيسيا سياقتى ماڭىزدى فاكتورلار قولجەتىمسىز كۇيى قالىپ وتىرعاندىعى تىلگە تيەك ەتىلدى. وسىعان وراي، كووپەراسيا ارقىلى شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراسياسى تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ، سونداي-اق، وسى جىلدىڭ 29 قازانىندا مەملەكەت باسشىسى قول قويعان قولدانىستاعى فەرمەرلەرءدىڭ كووپەراسياسى تۋرالى زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرتۋلەر مەن قوسىمشالار ەنگىزىلگەن.
وسى رەتتە اتالعان توسقاۋىلداردى جويۋ جانە سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. ياعني، وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ججم جانە تاۋارلىق-ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان سۋبسيديالار تولىقتاي جويىلىپ، مال شارۋاشىلىعىندا ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ءونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋ سۋبسيديالارىنىڭ سانى جانە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ازايادى. ونىڭ ورنىنا ينۆەستيسيالىق سۋبسيديا، سىياقى پايىزىن سۋبسيديالاۋ، ءوسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ساقتاندىرۋ، قوسىمشا قۇن سالىعىن سۋبسيديالاۋ، عىلىمي ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە كەتكەن بيزنەس قاۋىمداستىقتارىنىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ، فيتوسانيتارلىق قىزمەتتەردى نىعايتۋ ءتارىزدى سۋبسيديالار ەنگىزىلەدى.
باسپا ءسوز ءماسليحاتى بارىسىندا مينيسترگە جۋرناليستەر تاراپىنان ءبىرقاتار سۇراقتار قويىلدى. سونىڭ ءبىرى قازىرگى كۇنى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جىلدام تاراپ ۇلگەرگەن «جينالماعان استىق قار استىندا قالىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتتارعا بايلانىستى ءمينيستردىڭ پىكىرىن بىلمەكشى بولعان ەدى. بۇعان وراي، ا.مامىتبەكوۆ فەيسبۋكتەن اتالمىش بەينەروليكتى كورگەنىن جانە سوعان بايلانىستى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جانە تايىنشا اۋدانى اكىمىمەن ءتىلدەسكەنىن ايتتى. الايدا ولار بۇل شارۋا قوجالىعىندا ەگىنءنىڭ تولىقتاي جينالعانىن حابارلاعان. مينيستر تىلشىلەردىڭ وسى وقيعاعا شىنايى باعاسىن بەرۋ ءۇشىن اتالمىش شارۋا قوجالىعىنا ارنايى پرەسس-تۋر ۇيىمداستىرۋعا دا دايىن ەكەندىگىن ءمالىم ەتتى. ا.مامىتبەكوۆ اتاپ كورسەتكەندەي، جيىن-تەرىم ءار شارۋانىڭ ءوز جۇمىسى، مەملەكەت تەك وعان قولداۋ جاساي الادى. سونداي-اق، ماسەلەنى جەكە شارۋالاردىڭ جۇمىسىن جەكەلەي قاراۋمەن كوتەرمەي، جالپى جۇيەدەگى كەدەرگىلەردى جويۋمەن اينالىسۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. بۇل جەردە سۋبسيديالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان ءجون. بۇل باعىتتا مينيسترلىك جۇمىس ىستەپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«بىرەۋلەر استىقتىڭ 20 پايىزى قار استىندا قالدى دەپ ايتىپ جاتىر، ول – مۇمكىن ەمەس نارسە. ءيا، كەيبىر جەكەلەگەن شارۋا قوجالىقتارىندا قار استىندا قالعان بيداي بار بولۋى ابدەن مۇمكىن. ونداي-ونداي ءار كەزدە دە بولعان. ەگەر وعان قارايتىن بولساق، ونداي جاعدايلار تەحنيكا جەتىسپەۋشىلىگىنەن ورىن الىپ جاتادى. بيىل قار ەرتە ءتۇستى، كوكتەمدە ەگىن ەگۋ جۇمىستارى دا كەش باستالعانىن بىلەسىزدەر. سونىڭ كەسىرىنەن ەگىن جينالماي قالعانى بار. ول نەگىزىنەن كليماتتىق سەبەپتەرگە بايلانىستى»، دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر. سونداي-اق، مۇنداي جاعدايلاردىڭ كەيبىرىنە «قولدان جاسالعان»، ياعني كەيبىر قوجالىقتاردىڭ مەملەكەتتىڭ تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قولداۋلاردى ءتيىمدى پايدالانباي، نەمەسە ۋاقىتىندا ءتيىستى جۇمىستاردى اتقارماعان سالعىرتتىق سەبەپتەرى دە بولۋى مۇمكىن دەيدى مينيستر.
ا.مامىتبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەنىن سۋبسيديالاۋعا ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەر سالاداعى ءبىراز كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الماق. ياعني، جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرماق. ول ءۇشىن ءبىرقاتار كەشەندى شارالار قولعا الىنادى.
«بۇرىن-سوڭدى سۋبسيديالاۋ سالاسىنا وزگەرىستەر ەنگىءزىلمەگەندىگىن ايتىپ، كوپتەگەن تالقىلاۋلار جۇرگىزۋگە بولادى. 5 جىل بۇرىن مەملەكەتتىك سۋبسيديا قۇنى 40 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا، بۇگىندە ونىڭ سانى 177 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ءبىرىنشىدەن، ءبىر سالانى ۇلعايتپاس بۇرىن، بولىنەتىن سۋبسيديانى دا كوبەيتۋ شارت. ەكىنشىدەن، كەيبىر ماماندار مۇنى مويىنداماۋدا. بۇل وتە اۋىرعا تۇسۋدە، ءبىز اتالمىش شارالار دۇرىس ەكەندىگىن ءتۇسىندىرۋىمىز قاجەت. ءقازىر قوعام مەن بيزنەس جەتىلدى، اتالمىش سۋبسيديالاۋ جۇيەسى ءتيىمدى ەمەس، ونى وزگەرتۋ قاجەت. بۇل جاڭا سەرپىن بەرەدى»، دەدى مينيستر.
2014 جىلدىڭ 1 قازانىنان باستاپ 2015 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت سۋبسيدياعا 11،5 ملرد. تەڭگە جۇمساعان. ەسكە سالساق، قازاقستاندا 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ الەۋمەتتىك ناندى سۋبسيديالاۋ توقتاتىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە قالىپتى ناننىڭ باعاسى ءبىر كيلو ۇننىڭ باعاسىنا دەيىن، ياعني ءبىر بولكە 80-90 تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى مۇمكىن.
اۋىل شارۋاشىلىعى ميءنيسترى الەۋمەتتىك ناننىڭ باعاسىنا باقىلاۋدى الىپ تاستاۋ وسى سالاداعى تاۋار وندىرۋشىلەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىنا اسەرىن تيگىزەتىنىنە ماڭىز بەرىپ وتىر. ياعني، ۋاقىت وتە كەلە، باعالار مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەگەن كەزدە باسەكەلەستىك وركەندەپ، كوپتەگەن ەلدەردەگىدەي نان جانە نان-توقاش ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى ءباسەكەگە قابىلەتتى بيزنەسكە اينالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«وعان قوسا، باعالار بوساتىلعان جاعدايدا جاعدايى تومەن ساناتتاعىلار ءۇشىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك ارتتىرىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەلىمىزدە ونداي ساناتتاعىلاردىڭ سانى 36،5 مىڭ ادام، ولاردىڭ سانى ميلليون ادام بولادى دەسەك تە، جىلىنا شامامەن 2 ملرد. تەڭگە جۇمسالادى. بۇل ايتارلىقتاي از ءجانە الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءادىلەتءتى»، دەدى ا.مامىتبەكوۆ.
«مەنىڭشە، بۇل ساياساتتى ودان ءارى قولدانعان ءجون. سۋبسيديا ءنورماتيۆىنىڭ كولەمى توننا استىق ءۇشىن 5 مىڭ تەڭگەءنى قۇراپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 1 قازانىنان باستاپ ول 2،5 مىڭ تەڭگەگە تومەندەدى، ال 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ نولگە تەڭەسەدى. بۇل شارا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءوندىرىلەتىن بولادى جانە تولىق نارىقتىق باعاعا كەلەسى جىلى ەنگىزىلەدى»، – دەپ ناقتىلادى اشم باسشىسى.
سونىمەن قاتار، سپيكەر قازىرگىدەي اكىمشىلىك شارالارمەن ازىق-تۇلىكتىڭ باعاسىن ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ تۇرۋعا بولمايتىنىن، ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ احۋالىنا وراي باعالار جىبەءرىلگەندە، ول كەنەت قاتتى كوتەرىلۋى ءمۇمكىندىگىن العا تارتتى. وسى رەتتە، بۇل جاعداي 2007 جىلى ورىن العانىن، ول كەزدە الەۋمەتتىك ناننىڭ باعاسى 25 تەڭگەدەن 35-40 تەڭگەگە دەيىن كۇرت وسكەنىن مىسالعا كەلتىردى.
سونداي-اق، مەملەكەت الەۋمەتتىك ناننىڭ باعاسىن رەتتەۋدى توقتاتقان جاعدايدا، باعالار قاتتى وسپەۋى تيىستىگىنە دە باسا نازار اۋداردى.
«نان نارىعى مونوپوليالانعان وڭىرلەر بار، ءبىراق باعالاردىڭ نەگىزسىز ءوسۋى ورىن المايدى. مونوپولياعا قاراستى ورگاندار بۇل باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتىپ، قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزەتىن بولادى»، دەدى ا.مامىتبەكوۆ.
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
