مەملەكەت باسشىسى اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىن سۋبسيديالاۋدى دامىتۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي كەشە ماجىلىستە پالاتا ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى اباي تاسبولاتوۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن «اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» دەگەن تاقىرىپتا ۇكىمەت ساعاتى بولىپ، وندا وسى سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا اگروونەركاسىپ كەشەن نەگىزگى جەتەكشى ءرول اتقارادى. وسىعان وراي سوڭعى بەس جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋب­سي­ديالاۋعا مەملەكەتتەن ءبولىن­گەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كو­لەمى 2،6 ەسەگە ۇلعايىپ، 2014 جى­لى 146 ميلليارد 633 ميلليون تەڭ­گەنى قۇرادى. قارجى نارى­عىندا دوللاردىڭ باعاسى وسۋىنە بايلا­نىستى بارلىق نەسيەلەر، ليزينگ­تەر تەڭگە باعامىندا اگرو­ونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا وزىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تومەندەتىلگەن نەسيەمەن بەرىلەتىن بولدى، دەدى اباي بولەكباي ۇلى. ۆيسە-سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، سوڭ­عى كورسەتكىشى بويىنشا پايدا اكەلەتىن جوبالارعا سۋبسيديا تۇرلەرىنىڭ نورماتيۆتەرى كوتە­ءرى­ءلىپ، پايدا اكەلمەيتىن جوبالاردىڭ سۋب­سيديالارىنا قارجى ءبولىن­بەيدى. مەملەكەتتىك قولداۋ كولە­ءمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا 2008 جىلى 41،4 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنسە، 2015 جىلى 177،4 ملرد.، تەڭگە ءبولىندى، ال 2016 جىلعا – 266 ملرد. جانە 2017 جىلعا 286 ملرد. تەڭگە قارجى قاراستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇدان كەيىن اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى اسىلجان ما­مىت­بەكوۆ سويلەدى. مينيستر مەملە­كەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا قۇرال­دارى ەنگىزىلۋدە ەكەندىگىنە توق­تالدى. جانە دە ءتيىمدى سۋبسي­ديا تۇرلەرىنىڭ نورماتيۆتەرى جو­عارىلاپ، تيىمسىزدەرىنىڭ نورما­تيۆ­تەرى تومەندەۋدە ەكەنىن ايتتى. كەلتىرىلگەن مالىمەتكە قاراعان­دا، ءبىرقاتار وبلىستاردا بيداي­عا ارنالعان سۋبسيديالار نورما­تيۆتەرى ايتارلىقتاي قىسقارىپ، تيىسىنشە مايلى، ازىقتىق، ءدان­ءدى-بۇرشاقتى، جەمىس-كوكونىس دا­قىل­دارى مەن كارتوپ سياقتى باسىمدى داقىلدارعا ۇلعايتىلعان. جالپى، 2010-2014 جىلدار ارالىعىندا ازىقتىق داقىلدار بويىنشا سۋبسيديا نورماتيۆتەرى گەكتارىنا 450-دەن 6 630 تەڭگەگە دەيىن، كارتوپ بوي­ىنشا – 2 420-دان 21 800 تەڭ­گە­گە دەيىن، ال كوكونىس-باقشا داقىل­دارى بويىنشا 9 000-نان 34 607 تەڭ­گەگە دەيىن وسكەنى بەلگىلى بولدى.
ا.مامىتبەكوۆ بۇل ورايدا مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى تۇسىمدىلىكتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى الەمدىك كورسەتكىشتەردەن ارتتا قالۋدا ەكەندىگىن دە جاسىرمادى. ەلىمىزدە ءبىر ءىرى قارانىڭ تىرىلەي ورتاشا سالماعى 300 كيلوگرامدى قۇراسا، اقش، كانادا جانە گەرمانيا سياقتى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 500 كيلوگرامنان اسادى ەكەن. سونداي-اق، قازاقستاندا ءبىر سيىرعا شاققانداعى ورتاشا ءسۇت ساۋىلىمى جىلىنا 2،2 مىڭ كيلوگرامدى قۇراسا، اقش-تا ول 8،6 مىڭ كيلوگرامم، كانادادا 7،8 مىڭ كيلوگرامم، ال گەرمانيادا 6،7 مىڭ كيلوگرامم جانە رەسەيدە 3،5 مىڭ كيلوگرامم كورىنەدى. ال بيدايدىڭ تۇسىمدىلىگى ەلىمىزدە 10،8 س/گا بولسا، اقش-تا – 31،7؛ كا­نا­دادا – 35،9 جانە رەسەيدە 22،3 س/گا بولىپ كەلەدى. قازاقستاندا جۇگە­ءرىنىڭ تۇسىمدىلىگى 52،8 س/گا (اقش-تا – 99،7؛ كانادادا – 95،9؛ رەسەيدە – 60،1) ەكەن.
ءمينيستردىڭ پايىمىنشا، ءالسىز ءوسىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سۋبسيديانىڭ 30%-ى نەمەسە 70 ملرد. تەڭگە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى ءوز ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىرمايدى. «ويتكەنى، وزىندىك قۇنداعى سۋبسيديانىڭ جوعارى ۇلەسى جو­عالتقان پايدانى وتەيدى. مال شا­رۋاشىلىعىندا سۋبسيديانىڭ وزىندىك قۇنداعى ۇلەسى 12%-دان 50%-عا دەيىن اۋىتقيدى. سۋب­سيديانىڭ ءتيىمسىز تۇرلەرىن (گەك­تارعا جانە مال شارۋاشىلىعى ءونىم­دىلىگىنە) قارجىلاندىرۋ ءتاجى­ريبەسىن جالعاستىرۋ ناتيجەسىندە مەملە­كەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى­رەك قۇرالدارى جەتە قارجىلان­دى­­رىلماي قالادى، بۇل نەگىزگى قۇ­رال­داردى جاڭارتۋ پروبلەماسىن ودان ءارى ۋشىقتىرادى»، دەدى اسىل­جان سارىباي ۇلى. ونىڭ ايتۋ­ىنشا، گەكتارعا جانە شىعا­رىل­­عان ءونىم كولەمىنە ارنالعان سۋب­سي­ديالاۋ جوعارى شىعىندار مەن اكىم­­شىلەندىرۋ كەزىندەگى قيىن­دىق­تار­مەن بايلانىستى جانە مەملە­كەتتىك ورگاندار تاراپىنان ءبىرقاتار بۇزۋشىلىقتارعا الىپ كەلەدى.
مينيستر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ ورىن­دالعان جۇمىس كولەمىن جوعارى­لاتىپ كورسەتۋى ورىن الىپ وتىر­­عاندىعىنا نازار اۋدارتتى. كەل­­تىرىلگەن مالىمەتتەرگە قارا­­عاندا، اقتوبە وبلىسىندا «اديل-حانيت» شارۋا قوجالىعىنا «تالاپ وسد» ءجشس-نىڭ مال سويۋ پۋنك­تىنە سالماعى 15،4 توننا جىل­­قى ەتىن وتكىزگەنى ءۇشىن 1،4 ملن. تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا بە­رىلگەن، الايدا، «تالاپ وسد» ج ش س بۇل دەرەكتى راستاماپتى. ال پاۆلودار وبلىسىندا «بو­لات» شارۋا قوجالىعىنا «ماناق­باي» بازارىندا سيىر ەتىن وتكىز­گەنى ءۇشىن 3،4 ملن. تەڭگە سۋبسيديا تولەنسە، تەكسەرىس بارىسىندا اتالعان شارۋا قوجالىعى ۇسىن­عان بۋحگالتەرلىك قۇجاتتار جاساندىلىعى انىقتالىپتى. قى­زىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىندا اعىمداعى جىلى «قام­قور» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كور­پوراسياسىنا 178 گەكتار الاڭ­عا جوڭىشقا ەككەنى ءۇشىن 8 ملن. تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا ءتو­لەن­گەنىمەن، پروكۋراتۋرانىڭ ەگىس الاڭىن شولىپ تەكسەرۋى بارىسىندا الاڭنىڭ كوپشىلىك بولىگىندە اتالعان داقىلدى ءوسىرۋ بەلگىلەرى دە انىقتالماپتى.
«رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ ديەۆالۆاسياسى جانە رەسەي ونىمدەرىنىڭ ءبىزدىڭ نارىققا ەكسپانسياسى، ءدۇ­نيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ، رەسەي مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى سانكسيالىق قارسى­لىقتار، وسىنىڭ بارلىعى ءبىز­دەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەم­لە­كەتتىك قولداۋعا، اتاپ ايتقان­دا، ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا پراگماتيكالىق تاسىلدەردى قول­دانۋدى تالاپ ەتەدى»، دەدى مينيستر ءسوزىن ساباقتاي ءتۇسىپ. بۇل ورايدا «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭنىڭ ازىق-تۇلىك تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى زاڭ قولدانىسى اياسىنان شىعارۋ بولىگىندەگى نورمالارىن قايتا قاراۋ؛ ساۋدا جۇيەلەرى بەلگىلەيتىن ساۋدالىق ۇستەمە باعاعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ؛ ەڭ تومەنگى جانە شەكتى باعانى ەسەپتەۋ ءادىسىن وزگەرتۋ؛ نان باعاسىن رەتتەۋ تەتىگىن وزگەرتۋ (اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى ۇلعايتۋ جولىمەن حالىقتىڭ تۇرمىسى تومەن توبىنا نان باعاسىنىڭ ءوسىمىن وتەۋ)؛ قولدانىستاعى تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ ورنىنا باعانىڭ ەرەكشە وسۋگە بەيىم كەزەڭىنە (قىس­قى-كوكتەمگى كەزەڭ) دەيىن ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن ساقتاۋعا كەتە­ءتىن شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ جايى ەرەكشە اتالدى.
سونىمەن قاتار، مينيستر اۋىل شارۋا­شى­لىعى كووپەرا­سياسىن دامىتۋ جانە قول­دا­­نىستاعى كەدەرگىلەردى جويۋ ماق­ساتىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى كوو­پە­راتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ قابىل­دانعانىن دا قاپەرگە سالا كەتتى.
ا.مامىتبەكوۆ ءبىرقاتار وڭدى وزگەرىستەر بار ەكەنىنە دە نازار اۋدارتا كەتتى. اتاپ ايتقاندا، جالپى پايدانى ءبولۋ مۇمكىندىگى؛ جىل سايىن ىشكى اۋديت جۇرگىزۋ ءۇشىن كووپەراتيۆتەردىڭ ريەۆيزيالىق وداقتارعا كىرۋ مۇمكىندىگى؛ ءبىر مۇشە – ءبىر داۋىس قاعيداتى؛ تاۋارلاردى (جۇمىستاردى، كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەردى) ءوز ءمۇ­شە­لەرىنە وزىندىك قۇنى بويىنشا وتكىزۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ؛ سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى، اۋىلدىق سەرىكتەستىك، اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭداردى ءبىرىڭعاي زاڭعا بىرىكتىرۋ؛ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە ارنايى سالىقتىق رەجىم قولدانۋ جانە كووپەراتيۆتەردىڭ ىشكى اۋديت قۇنىن 50%-عا دەيىن سۋبسيديالاۋ. جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ.
بۇدان كەيىن بايانداما جاساعان پالاتانىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى رومين ءمادينوۆ شارۋالاردىڭ ناشار جۇمىس ىستەگەنىنەن ناشار ءونىم بولىپ جۇرگەن جوقتىعىن، قانشا جەردەن جۇمىس ىستەسە دە، قانشا مەحانيزاسيانى جەتىلدىرسە دە ولار­دىڭ جاقسى ءونىم الۋى اۋا رايى مەن تابيعات جاعدايىنىڭ قولاي­لىلىعىنا بايلانىستى ەكەنىن ەرەكشە اتادى. «وسى فاكتور 50-60 پايىز ءونىم الۋعا اسەر ەتەدى. ءار جىلى شارۋانىڭ تىرلىگى 20-30 پايىز قۇردىمعا كەتپەس ءۇشىن الەمدەگى بارلىق مەملەكەت وسى سۋبسيديا جاساۋعا بارادى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءون­دىرۋشىلەردىڭ شىعىنىن كوتەرۋگە تۋرا كەلەدى. ەسكە الىڭىزدارشى، 2009 جىلعى ەلىمىزدە بولعان داعدارىستا ەكونوميكا سالاسىندا تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوسىم كورسەتكەن بولاتىن. بيىل دا، 2016-2017 جىلدارى وسىنداي مۇمكىندىك بولادى دەپ ويلايمىن»، دەدى رومين ريزا ۇلى.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار مينيسترگە ءبىرقاتار سۇراقتارىن قويىپ، ءبىراز ماسەلە بويىنشا ويلارىن ورتاعا سالسا، وتىرىستى ا.تاسبولاتوۆ قورىتتى. ال ۇكىمەت ساعاتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جانە ۇكىمەتكە وتىرىس بارىسىندا ايتىلعانداردى قاپەرگە الۋ جايىنا ەكپىن بەرىلدى. اسىرەسە، قولدانىستاعى مەم­لەكەتتىك دوتاسيالاردى قىسقارتۋ جانە ولاردى ودان ءارى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە دەن قويۋ جايى وتكىر كوتەرىلدى. جالپى، تالقىلاۋ بويىنشا ۇكىمەتكە ءبىر­قاتار ۇسىنىستار جوباسى ءازىر­لەنىپ، دەپۋتاتتار كوتەرگەن وزەكتى ماسەلەلەر سول ۇسىنىستار جوباسىندا تولىق ەسكەرىلدى.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان