وتكەن جۇما كۇنى استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۋزەيىندە «ءتىل جاناشىرى» قۇرمەت بەلگىسىن تابىستاۋ ءراسىمى ءوتتى. گازەت سول اتاققا يە بولعان ءار سالانىڭ ماماندارىن وسىعان دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن «ءتىل تىلەكشىسى» ايدارىمەن وقىرماندارعا تانىستىرۋدى جالعاستىرادى.
جاقسىلىعى ءبىر قاۋىم ەلدى قۋانتىپ قانا قويماي، ەلدىڭ يگى­لىگى ءۇشىن جاسالعان ءار ءىستىڭ ساۋ­ابى دا بولارىن ەستەن شىعار­ماعان جاندار جايلى ءجيى ايتىپ تا، جازىپ تا جۇرۋگە تىرىسامىز. سونداي حالقىنىڭ الدىندا پەرزەنتتىك پارىزىن وتەۋگە سەرت بەرگەن جان­­دار­دىڭ ءبىرى – قازاقستان رەس­پۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆ. ول ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى، بىلىكتى مامان، قالامى قارىمدى زاڭگەر رەتىندە باعالاۋعا تۇرارلىق قاسيەتتەرى جەتەرلىك. سونىمەن قاتار، تابيعاتىنان بەلسەندى، ىنتالى جانە پاتريوت ازامات رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. قانداي لاۋازىمداردا قىزمەت ەتىپ جۇرسە دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن وسىرۋگە، ونى دارىپتەۋ مەن ناسيحاتتاۋعا زور ۇلەس قوسۋدا. جاقىپ قاجى­مان­ۇلى­نىڭ «ەڭ ماڭىزدىسى جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى» دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالايتىنىن بايقادىم.
ول ۇنەمى: «مەملەكەتتىك ءتىل­ءدىڭ دامۋ ماسەلەسى ەلىمىز ءۇش­ءىن ءار­دايىم باستى نازاردا. تاۋەل­ءسىز­دىگىمىزدىڭ ماقساتى دا سول – ءتى­ءلىمىزدى، ءدىنىمىزدى، ءسالت-داس­ءتۇرى­ءمىزدى ساقتاپ قالۋ ەمەس پە؟ قۇ­دايعا شۇكىر، قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى بىرتە-بىرتە جاقسارىپ كەلە جاتىر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. مەملەكەتتىك ورگاندار بىرتىندەپ رەسمي تۇردە قازاق تىلىنە كوشۋدە. ءقازىر قازاقشا بىلمەسەڭ، جۇمىسقا ورنالاسۋ قي­ىن. كەلەشەكتە مۇنداي تالاپ كۇشەيە بەرمەك. مەملەكەتتىك ءتىل­ءدى ءاربىر قازاقستان ازاماتى بىلۋگە، مەڭگەرۋگە مىندەتتى. سەبەبى، ءبارىمىز قازاق ەلىندە تۇرامىز. ال ومىردە جەتىستىككە جەتەمىن، ءبىلىمىمدى كەڭەيتەمىن دەگەن ادامدار، اسىرەسە، جاستار ءۇشىن، ەڭ الدىمەن اعىلشىن ءتىلى، تىم بولماعاندا، ورىس ءتىلى وتە قاجەت. سەبەبى، الەمدەگى 7،5 ملرد. حا­لىقتىڭ تەڭ جارتىسى اعىلشىن تىلىندە، ال 250 ملن.-عا جۋىق ادام ورىس تىلىندە سويلەيدى. بۇل تىلدەردىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ جۇمىس تىلدەرى بولۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. قىتايدىڭ ۇلى ويشىلى ايتقان ەكەن: «ءبىر ءتىل بىلسەڭ – ءبىر ادامسىڭ، ەكى ءتىل بىلسەڭ – ەكى ادامسىڭ»، دەپ. پرە­زيدەنتتىڭ «ءۇشتۇعىرلى ءتىل» يدەيا­سىن قولدايمىن. سوندىقتان، مەنىڭ پىكىرىم: مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءمىن­دەتى، ال شەت ءتىلىن ءبىلۋ – جەتىستىكتىڭ، تابىستىڭ كىلتى.
جاقىپ اسانوۆ پارلامەنت قابىرعاسىندا جۇرگەندە وسى ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىستى ەكى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان.
ءبىرىنشىسى – قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن باعالاۋ جۇيەسى جايلى. بۇل ماسەلە تۋرالى جاقىپ اسانوۆ: «كوپتەگەن دامى­عان ەلدەردە ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىن انىق­­تاي­تىن باعالاۋ جۇيەلەرى ەنگىزىلگەن. مىسالى، شەت ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن جاستاردىڭ «IELTS جۇيەسى بويىنشا مەنىڭ دەڭگەيىم 5» نەمەسە «TOEFL جۇيەسى بويىنشا اعىلشىن ءتىلىن 6-عا بىلەمىن» دەپ بىر-بىرىمەن جارىسىپ، ماقتانىپ ايتىپ جۇرەدى. ول بالل نەعۇرلىم جوعارى بولسا، ونىڭ سول ەلدەگى مۇمكىندىكتەرى دە كەڭەيەدى. سوندىقتان، وسى تىلدەردى ۇيرەنىپ جاتقان ازامات بۇگىن بەس بالل السا، كەلەسى جولى – التى، بىرەر جىلدا بارىن سالىپ جەتى بالل الۋعا تىرىسادى. سوندىقتان، ءبىز دە وسىنداي ناقتى كريتەرييلەردى قولدانىسقا ەنگىزسەك» دەگەن ۇسىنىس ەنگىزگەن.
ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى ەكىنشى ساۋالى: مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ازاماتتاردىڭ ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا بايلانىس­تى. «بارىمىزگە بەلگىلى، كوپتەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىمىز تىلدەرىن ءالى قازاقشاعا «سىندىرا» قويعان جوق. ال مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ابىرويىن ارتتىرۋ، ونىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ، ەڭ الدىمەن، سولارعا جۇكتەلگەن» دەگەن ساۋالدىڭ ءبىرقاتار دەپۋتاتتار اراسىندا قارسىلىق تۋعىزعانىن دا كوزىقاراقتى وقىرماندارى­مىز بايقاعانى انىق. سوندىق­تان، قازاق ءتىلىن يگەرەمىن دەگەن قىز­­مەت­كەرلەردى قازاق ءتىلىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان قىزىلوردا وبلىسىنا جىبەرۋ تاجىريبەسىن ەنگىزسەك دەگەن ۇسىنىسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسكەن جاقىپ اسانوۆ ونى كەيىن جۇزەگە دە اسىرا ءبىلدى. 2010 جىلعى ماۋسىمدا ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قازاق ءتىلىن تەز ءارى ساپالى ۇيرە­ءنۋىنىڭ جولى رەتىندە «تىلدىك ور­تاعا تەرەڭ بويلاۋ» («مەتود گلۋبوكو پوگرۋجەنيا ۆ يازىكوۆۋيۋ سرەدۋ») ءادىسىن ۇسىندى. بۇگىنگى كۇنى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جاقىپ قاجىمان ۇلى اتالعان ءادىستى پروكۋراتۋرا قىز­مەتكەرلەرىنە قاتىستى قول­دانىپ، وسى ارقىلى ناتيجەگە دە قول جەتكىزدى. 2014-2015 جىلداردا 26 پروكۋروردىڭ قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋىنە ىقپال ەتتى.اتاپ ايتقاندا، مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى تومەن 6 پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى رەسپۋبليكامىزدا ءتىل ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلگەن قىزىلوردا وبلىسىنا 3 ايعا ىسساپارمەن جىبەرىلىپ، وسى ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىن جاقسى يگەرىپ كەتۋىنە جاعداي جاسالدى. سونىمەن قاتار، قىزىلوردا وبلىسىنا جىبەرمەي-اق، وزدەرى جۇمىس جاسايتىن وڭىردەگى قازاق ءتىلى كەڭىنەن دامىعان اۋداندارعا ءىسساپارعا جىبەرۋ ارقىلى 20 پروكۋروردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك اشىلدى.
2011 جىلعى ساۋىردە جاقىپ اسانوۆ دەپۋتات ارىپتەستەرىنىڭ قازاق ءتىلىن تەزىرەك مەڭگەرۋىنە قو­لايلى جاعداي جاساۋ ماق­ساتىندا «100 سلوۆ ي ۆىراجە­نيي نا كازاحسكوم يازىكە» اتتى پارلامەنت دەپۋتاتىنىڭ ءسوز­دىگىن قۇراستىردى. پارلامەنت قۇرامى كوپۇلتتى بولعاندىقتان، اتالعان 100 تەرمين قازاق ءتىلى­ءنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلىپ، لاتىن ترانسليتەرا­سياسىمەن بىرگە جازىلدى. مۇن­داي قادامدار قوعامدىق ورتاعا ءوز ىقپالىن تيگىزگەندىگى انىق. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2014 جىلعى مامىر ايىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا «مەملەكەتتىك قىزمەتتە – مەملەكەتتىك تىلمەن» اتتى رەسپۋبليكالىق بايقاۋ وتكىزىلدى. سونداي-اق، ونىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن استانا قالاسىنداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا «ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ قا­بىلدانعانىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان «ءتىل – تاتۋلىق تىرەگى» اتتى رەسپۋبليكالىق ۆە­دومس­تۆوارالىق بايقاۋ ءوت­كىزىلدى. بەكىتىلگەن شارتقا ءساي­كەس قۇرامىندا 2 وزگە ۇلت وكى­ءلى بار 8 ورتالىق مەم­لە­كەت­­­­­تىك ورگاننىڭ كوماندالارى قا­تىسقان بايقاۋ جوعارى دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرىلىپ، قاتى­سۋشىلار مەن زالعا لىق تول­عان جانكۇيەرلەردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
جاقىپ قاجىمان ۇلى سىندى ادال ءارى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاي وتىرىپ ەڭبەكتەنۋ – ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ ارمانىنا تەزىرەك قول جەتكىزۋدىڭ باستى جولى. وسىنداي ۇلكەن ارمان يەلەرى كوبەيىپ، ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت اتقارىپ جاتقان جاندار قاتارى ارتا بەرسىن دەپ تىلەيىك.

دەەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان