قازاقتا «وتىندى شاپقانعا جاقتىر، مالدى تاپقانعا باقتىر» دەگەن ماقال بار. وسى جاعىنان كەلگەندە، باقبەرگەن قاراقوۆ — مال باعۋدىڭ، پايدا تابۋدىڭ جولىن مەڭگەرگەن، وبلىسىمىزدىڭ بايعانين اۋدانىندا ۇزاق جىل شارۋاشىلىق باسقارعان، كوپشىلىك ەسىءمىن جاقسى بىلەتىن بەلگىلى مامان. سوندىقتان، زەينەتكەرلىككە الدەقاشان شىقسا دا، ەڭبەكتەن قالماي، شەت ءجۇرىپ، الىس قونىستانىپ، شارۋا قوجالىعىن باسقارىپ كەلە جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى شەبەرىنىڭ جايىلىم تۋرالى ماقالاسى كوپشىلىككە وي سالار دەپ ويلايمىز. ەلىمىزدەگى بوس جاتقان ەگىستىك، جايىلىمدىق جەرلەردى يگەرۋدىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن تاياۋدا قوستاناي وڭىرىنە ساپارى كەزىندە ەلباسىمىز دا ايتقان ەدى.
ءار ايدىڭ ءوز وتى بار
قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىنىڭ 80-85 پايىزى نەمەسە 187 ملن. گەكتار جەرى جايىلىمدىق. وسى جەرلەرگە شىعاتىن بىرنەشە ءجۇزدەگەن تابيعي وسىمدىكتەر بار. ءبىراق، ولاردىڭ كوپشىلىگى مالعا قولدان بەرەر ءشوپ رەتىندە شاۋىپ الۋعا كەلمەيدى، ونىمسىزدەۋ، سيرەك جانە الاسا، تەك مال جايۋعا عانا كەلەدى. جەرىڭ سونداي جايىلىم-جايلاۋ بولعاننان كەيىن، شارۋاڭ دا مال باعۋ بولارى حاق. مال باعۋ بولعاندا، ماقسات – وسى كەڭ جايلاۋدى يگەرە باعۋ. ايتسە دە، تاپ قازىرگى شاقتا سول جايىلىمدى تولىق يگەرىپ مال باعا الماي وتىرمىز.
قولداعى باردى، ءوز قۇندىلىعىمىزدى باعالاماي، وزگەگە كوزسىز ەلىكتەۋ بۇرىن دا، ءقازىر دە باسىم. مەنىڭ ويىمشا، بۇل – اداسۋ. ەۋروپا بولعىمىز كەلەدى، دۇرىس، بولايىق. ءبىراق، ناعىز ەۋروپا بولعىڭ كەلسە، سول جايىلىسقا ەۋروپاداعىداي ءشوپ شىعار. ءبىراق، ولاي بىزدەگى بۇكىل جايىلىس الەمىنە ءشوپ شىعارا المايسىڭ. تابيعاتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءازىر ادامنىڭ قولىنان كەلىپ تۇرعان جوق… ءبىراق، ناعىز نيەتتەنىپ ەڭبەكتەنسە، اتا-بابا ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن تولىق مەڭگەرگەن جايلاۋدى يگەرۋ ءبۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قولىنان كەلەر ەدى.
اتا-بابامىزدىڭ جايىلىمدى يگەرۋى الەمدىك عىلىم. ال قازىرگى تىرلىك «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدى» دەگەننىڭ كەبى. بولماسا ءبىزءدىڭ جەردەن اناعۇرلىم ناشار، ءتىس شۇقىرعا قىلتاناعى جوق جەردى مەكەن ەتكەن وزگە حالىقتار ءوز جەرىنەن جەرىپ، اۋىپ كوشىپ جاتقان جوق قوي. تولىق مەڭگەرسە قاي ءىستىڭ دە قورى، جامانى جوق. قازاق بالالارىنا «بارىنە بىردەي توي جوق، ءبىرىڭ تويشى بولساڭ، ءبىرىڭ قويشى بول» دەگەن. مالشى بولعاننان كەيىن مالدىڭ ءورىسىن، جايىلىسىن تاۋىپ جايا ءبىلۋ كەرەك، سوندا شارۋاڭ وڭالا بەرەدى. «تۇگىن تارتساڭ مايى شىعادى» دەگەن ماقال وسىدان شىققان.
جايلاۋ تۋرالى ايتساق، جەرىمىزءدىڭ كوپ جەرى جايىلىم بولعاننان كەيىن، ول بايلىق ناعىز ءوز رەت-جونىمەن، قاجەتتى ءتارتىبىن بۇزباي، تولىق، ۇقىپتى يگەرىلۋى كەرەك. ءبىراق، ءبىز مال باعۋدى قور سانايتىن جاعدايعا جەتتىك. بۇل قالاي؟ مىسالى، جىلقى باعۋ قورلىق بولعانى ما؟ جىلقى باققان ادام قاي زاماندا قور بولىپ ەدى؟ ەلىمىزدەگى وسى كەڭ جايىلىمدى تولىق يگەرسە، قازاق ەلى داعدارىس دەگەندى ءبىلمەس ەدى.
مەنىڭ ويىمشا، بولاشاقتا ەۋروپاشا مال باعۋدان كوپشىلىك ەلدەر باس تارتاتىن بولادى. سەبەبى، جايلاۋدا وندىرىلگەن ەت، ەۋروپاشا وندىرىلگەن ەتتەن 60-70 پايىزعا ارزانعا تۇسەدى. جانە ول – كوكجاسىق، جاساندى ەت ەمەس، ءدارى. كەشەگى قازاقتار وسىنى بىلگەن ءجانە جاقسى يگەرگەن ەدى. دەمەك، قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى دا سول اتا-بابا قولدانعان ءادىستى تولىق مەڭگەرۋى كەرەك.
«كەمشىلىكتەن قورىقپا، تالاپسىزدان قورىق» دەيدى حالقىمىز. بۇل جەردە تالاپ قاجەت. قازاق جايىلىستى ءولى ءشوپ، اق وت، قارا وت دەپ كەنەۋىنە، وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋ مەرزىمىنە، ماۋسىمعا قاراي بولگەن. مۇنىڭ ءوزى ۇلان-عايىر جەرلەردى الىپ جاتىر. وسى كەڭ جايىلىم، ۇلى جايلاۋدى جىلقى مالىمەن عانا تولىق يگەرۋگە بولادى. ءويتكەنى، اياقتى مالمەن مەجەلەگەن جەرىنە جەتە الاسىڭ. جىلقى – تابيعاتىندا ازىعىن تاپپاي جاتپايتىن، ىق-پانا ىزدەمەيتىن مال، ءوسىمتال تۇلىك.
جايىلىم – قازاقتىڭ ءومىر تىرشىلىگى، وتە ارزان، ساپالى، ەت، ءسۇت، ءجۇن وندىرەتىن ءوندىرىسى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. مەنىڭ ويىمشا، تەك ءبىزدىڭ وڭىردە 120-عا جۋىق مالدىڭ ازىعى بولاتىن وسىمدىكتەر وسەدى. وسى وسىمدىكتەردىڭ ءارقايسىسىنىڭ قادىر-قاسيەتى جونىندە، ومىرلىك ءوز تاجىريبەمە سۇيەنىپ كىتاپ تا جازدىم. ونىڭ ءبارىن بۇل جەردە ايتىپ جاتۋ ارتىق بولار.
جايىلىمدى جىلقى تۇلىگىمەن عانا يگەرەمىز دەگەن سوڭ، ونىڭ نەگىزگى جەيتىن شوپتەرىن عانا قىسقاشا ايتا كەتەيىن. جازعىتۇرىم قار ەرىگەندە ءشوپتىڭ ءبارى جەر بەتىنە شىعادى. مال تاڭداعانىن جەيدى، قالاۋىن ءوزى بىلەدى. بۇنى ءولى ءشوپ ءداۋىرى دەيدى.
ءورىس تاڭداۋ جاز ورتاسىنان باستالادى، بۇل كەزدە 2-3 ايعا توتەپ بەرەر تۇراقتى جايىلىم تاڭدالادى. جىلقىعا ەبەلەكتى جايىلىم ءتاۋىر. ەبەلەك – اسا جۇعىمدى، ساپالى ازىق. جازعى ەكى-ۇش اي بويى جىلقىنىڭ اينىماس ازىعى وسى ءشوپ. بىلە بىلگەنگە ءار ايدىڭ، مەزگىلدىڭ بولەك وتى بار. بىزدە قارا وتتى جەرلەر كوپ.
عىلىمدا ولاردى اسا قاجەتتى مال ازىعى دەپ سانامايدى. مال ازىعى دەپ الدىن الا شاۋىپ، مالدىڭ الدىنا اكەلىنگەن ءشوپتى ايتادى. مەنىڭشە، ول دا تولىق ازىق ەمەس، سەبەبى، مالدىڭ تاڭداۋ ءمۇمكىندىگى جوق.
سۋلى جەر – نۋلى جەر
اتا-بابا ءداستۇرى مەن مال ءوسىرۋدەن الشاقتامايىن دەپ، كەشەگى كەزدە بايعانين اۋدانىنىڭ قيىر شەتىنەن جەر ۇلەسىمدى العان بولاتىنمىن. كەيىن بالام سول جەردەن شارۋاشىلىق قۇردى. جەردى الدىق، شارۋاشىلىق قۇرىلدى، ەندى ءوندىرىستى جۇرگىزۋ كەرەك. ءوندىرىس بولعاندا، بۇل جەردەگى كاسىپ تەك مال ءوسىرۋ بولۋعا ءتيىس. وزگە شارۋا ىستەۋگە مۇمكىنشىلىك جوق. مال ىشەرگە دە، ادام ىشەرگە دە سۋ جوق. سۋ وتە تەرەڭدە، 600-650 مەتردەن شىعۋى مۇمكىن بۇرعىلاپ قازسا. قولداعى مالىمىز 18 بيە، ەكى ايعىر، ءبىر ات، ولارعا كۇنىگە 220 ليتر سۋ كەرەك. مەن 220 ليتر سۋ ءۇشىن ميلليونداعان تەڭگە قارجىنى قايدان تابامىن؟ قالاي ەسەپتەسەم دە، قۇيىلىپ، اعىلىپ تۇرعان شىعىن. ەلەكتر قۋاتى تاعى جوق، ونى 35-40 شاقىرىم جەردەن ءوز كۇشىممەن قالاي تارتىپ جەتكىزەمىن؟
جانىمىزدان «قازاقتۇرىكمۇناي» ج ش س مەكەمەسى مۇناي ءوندىردى، ولاردا سۋ دا، سكۆاجينا دا بار. سۇراساق، سۋ تۇگىلى، ەسىگىنەن قاراتپايدى. ولاي-بىلاي ايتىپ كورىپ ەدىك، ءبىزدى تىڭدار ەشكىم بولمادى. ونىڭ ءجونى بىلاي عوي دەيتىن جان تاعى تابىلمادى. سوتقا بەرىپ ەدىم، مەنىكى زاڭدى بولعانىمەن، سولاردىڭ ءسوزىن سويلەپ، جىعىپ بەرءدى. ءسويتىپ جۇرگەندە، 17 جىل ءوتتى. شارۋامىز كۇيزەلۋگە اينالدى. مىناداي جاعدايدا قالاي وركەندەيمىز دەپ، رەنجىپ جۇردىك. سولاي جۇرگەنىمىزدە، قۇداي ايداپ وتكەن جىلى «قازاقتۇرىكمۇناي» ج ش س مەكەمەسىنە باسشى بولىپ قۇدايبەردى وراق دەگەن ازامات كەلدى. بارىپ ءوتىنىشىمدى ايتتىم. ءبىر سوزگە كەلگەن جوق، قۇجاتىما قول قويدى دا بەردى. ءىس ءبىتتى. سۋ دا، جارىق تا بولدى. تەلەديدار كەءلىپ، تەلەفون ورناپ، ءبىر كۇندە «كوممۋنيزم» ورنادى دا قالدى. 17 جىل بويى بولمايدى دەپ ءجۇرگەن شارۋا ءبىتىپ، مالشىنىڭ شالعايداعى تۇمشالانعان ءومىرى جاينادى دا كەتتى. وسىعان وسى كەزگە دەيىن كەدەرگى بولعان نە، زامان با ەدى؟ جوق، ادام ەدى. وسىنداي كوزقاراسپەن ەلىمىزدەگى ەن جاتقان جايىلىمدى قالاي يگەرەمىز؟ كاءسىپكەرلىك جولداعى مەن سياقتى تالاي ادامنىڭ وسىنداي جاعدايدا جۇرگەنىنە مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق. ەگەر وسى كەدەرگىلەر جويىلسا، جوعارىدا ايتىلعان جايىلىمدى يگەرۋگە، سونىڭ ناتيجەسىندە مول ەت، ءسۇت وندىرۋگە جول اشىلادى. تەك ەڭبەك ەتە ءبىل!
الايدا، ەڭبەگىڭ جانۋ ءۇشىن حالقىنا بولسىن دەپ قول ۇشىن بەرەتىن قۇدايبەردى وراق سىندى باسشى كەرەك. «مىڭ قوسشىدان ءبىر باسشى» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان.
ەندى كەڭ-بايتاق جايىلىمدىق جەرلەردى حالىق يگىلىنە قالاي پايدالانۋىمىز كەرەك، سول جونىندە بىرەر ءسوز.
ءبىز – بۇگىنگى زاماننىڭ اتالارى مەن اكەلەرى ەر بالالارىمىزدى جاسامپازدىق ىسكە تاربيەلەي المادىق. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن كەمشىلىگىمىز. ەر-ازامات تۇزدە ەڭبەك ەتۋگە جارالعانىن ۇمىتتىق. وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى ەركەك ۇيكۇشىك، بويكۇيەز بولىپ الدى. ولاردىڭ وتباسى، وشاق قاسىنان ۇزاماۋى وسىنداي ۇساقتالۋعا اكەلءدى. ەر-ازامات نەگە جەر سىپىرىپ نەمەسە قوعامدىق كولىكتەردە كوندۋكتور بولىپ جۇرەدى؟ بولماسا، ساداقا-تويدا قازان باسىندا تاماق اسىپ، بازاردا اربا يتەرىپ ءجۇرۋ ەر جىگىتتءىڭ ىستەيتىن ءىسى مە؟
ەلباسىمىز ۇلى دالا ەلى اتاپ وتىرعان ەلدەگى ۇشان-تەڭىز جايىلىمدى كىم يگەرەدى؟ الدە بۇل بايلىعىمىزدى باياعى تىڭ يگەرگەن زامانداعىداي سىرتتان بىرەۋ كەلىپ يگەرىپ بەرە مە؟ مەن بۇل جەردە ەر-ازاماتتارعا رەنجيمىن. قازاقتا «ايەل ەرگە قارايدى، ەر جەرگە قارايدى» دەگەن ماقال بار. بۇگىنگى ازاماتتارىمىز نەگە جەرگە قارايدى، سول دالادا مۇز جاستانىپ، قار جامىلىپ ەڭبەك ەتپەي مە؟
جايىلىم قۋىپ، جىلقى ب ا ق
كەڭ-بايتاق جايىلىمدى يگەرۋءدىڭ بىزدە العىشارتتارى بار. ءقازىر ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءۇستىن باسىپ، تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالىنعان تەمىرجولدار ءوتىپ جاتىر. ءتىپتى، «بەينەۋ – جەزقازعان» سىندى جاڭا تەمىرجول بويلارىندا ۇلكەن ستانسالار مەن بەكەتتەر ورناپ قالعان جەرلەر بار. سولاردىڭ ماڭىنداعى كوپ وڭىرلەردە اتا-بابالارىمىز جاساپ كەتكەن شەگەندى قۇدىقتار ءالى جاتىر. العاشقى كەزدە وسى قۇدىقتاردى پايدالانىپ، ۇساق جىلقى تابىندارىن دامىتۋعا بولار ەدى. بۇل ءۇشىن جەكە كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىپ، وسى جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە نەسيە قارجى ءبولۋ كەرەك. ولار قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قامىن جاساسىن. جايىلىم باستارىنان شاعىن قوستار سالسىن. وسى كوپ قارجى تىلەيتىن قيىن جۇمىس پا؟ ءىس وڭعا باسسا، مۇنى جىلقى تابىنىنىڭ پايداسى بىرەر جىلدا ارتىعىمەن وتەر ەدى. مەن جايىلىمىن پايدالانۋعا بولاتىن جەرلەردىڭ كوپشىلىگىن بىلەءمىن. ءبىراق، ولاردىڭ بارلىعىن مويىنىما الىپ سويلەگەنىم ىڭعايسىز بولار، مۇنىڭ ءبىرسىپىراسىن ءار اۋداننىڭ، ءار وبلىستىڭ كوزىقاراقتى ازاماتتارىنا قالدىرايىن. مەن تەك قانا اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانى جەءرىءنىڭ ۇستىمەن وتەتىن تەمىرجول بويىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر تۋرالى – ءسوز قوزعاماقپىن. مەءنىڭ ويىمشا، تاسساي ستانساسى، ساعىز، سەڭكىباي بەكەتتەرى، كورساي ستانساسى، توقسانباي، جارقۇم بەكەتتەرى ماڭىنداعى بايىرعى قۇدىقتاردى پايدالانىپ، جىلقى وسىرۋگە ابدەن بولادى. اقتىقى – بەركىن اۋليە شىڭىراۋى تاسساي ستانساسىنا 30 شاقىرىم، شيقۇدىق شىڭىراۋىنا 21 شاقىرىم، اششىبۇلاق – سۇلتان ءۇببى شىڭىراۋى مەن اقساي –جۇماعالي احۋن قۇدىعىنا 32 شاقىرىم جەردە تۇر. جەتىقۇدىق، بەلاسار قۇدىعى، كولتابان، قاينار، تاساستاۋ، كوكساي، التىقۇدىق، ورداباي، قىزىلوي، كۇلتاي، شاعىر، يزەندى، ساڭكىباي، سارىوي، ون قۇدىق، وتىز قۇدىق، تۇششى كولتابان، قوس قۇدىق، مۇلكامان، ۇيەك، التىقۇدىق، قىرعىن، كوكساي، شيوبا، تاعى باسقا قۇدىقتار وسى تەمىرجول بويىنان قاشىق ەمەس.
بۇلار – وسى جەرلەردى قونىس ەتكەن ءبىر كەزدەگى قازاق بايلارىنىڭ قۇدىقتارى. سوندىقتان دا، بىرەن-ساران بايلاردىڭ اتتارى وسى كەزگە دەيىن جەر اتاۋىمەن قوسا ايتىلىپ، جازىلادى. بۇل جەرلەردەگى سۋ كوزدەرى ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە، سول كۇيىندە بۇزىلماي تۇر. تەك ارشىپ تازالاۋ كەرەك. كوپءشىلىگى اكتاستان شىققان. مىسالى، بەركىن شاڭىراۋىنىڭ تەرەڭدىگى – 44 مەتر، تۇگەل اكتاس. ءبىز اتاعان قۇدىقتاردىڭ ءارقايسىسى كەزىندە مىڭ، مىڭ جارىم جىلقى سۋ ىشكەن قۇدىقتار.
مەن جىلقى شارۋاشىلىعى شىعىنى از، اسا ءتيىمدى، جۇمسالعان قارجىنى كەلەر جىلى-اق ەسەلەپ وتەيتىن سالا دەپ ەسەپتەيمىن. ءماسەلەن، ءبىر بيەگە كۇنىگە 10 ليتر سۋ كەرەك، قالعان ازىعىن قىسى-جازى ورىستەن ءوزى تاۋىپ جەيدى. جىل ىشىندە الگى بيەدەن ءسۇتىن ايتپاعاندا، 100-120 مىڭ تەڭگە تۇراتىن قۇلىن الىنادى. بۇگىندە بۇنداي ءونىم بەرەتىن ەشبىر ءوندىرىس ورنى جوق.
جىلقى ەتىنىڭ ساپاسى تاڭداي قاقتىرادى، سەبەبى، بىرنەشە ءجۇزدەگەن ءدارى ءشوپتى ورىستەن تاڭداپ ءجۇرىپ جەيتىن مال. بۇل شارۋانىڭ تەز وركەن جايۋى ءۇشىن اۋەلگى كەزدە يەن دالادا مال باعاتىن مالشىلارعا ازدى-كوپتى مەملەكەتتەن قولداۋ كەرەك.
كوپ شىعىنعا ۇرىنباي، تەءمىرجول ستانسالارى، بەكەتتەرى ماڭىنداعى ءار قۇدىققا 25-30 بيەدەن ءبىر وتباسىنا باقتىرسا، قانشاما ادام ءناپاقا تابادى؟ بۇل ارزان جىلقى ەتىن وندىرۋگە جول اشادى. مەن ايتىپ وتىرعانداي قۇدىقتار ءار وڭىردە بار. كەشەگى كەڭەس كەزىندە الىس جايىلىمداردا قازىلعان قانشاما شاحتالى قۇدىقتار پايدالانىلماي تەككە تۇر. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسەپكە الىپ، كادەگە جاراتۋدىڭ جولىن قاراستىرعان دۇرىس.
جازعى ەبەلەكتەن كەيىنگى جىلقى جايىلىسى قارا وت، بۇيىرعىن مەن جۋساندار. بۇلار كەلەسى جازعىتۇرىمعا دەيىنگى جىلقىنىڭ ءوزگەرمەس جايىلىمى بولىپ ەسەپتەلەدى. ارينە، جايىلىمنىڭ، تەبىنءنىڭ توزۋىنا بايلانىستى ورىن الماستىرىپ وتىرۋ كەرەك بولادى. جىلقى تۇلىگى ءۇشىن قىستا ءقاۋىپتى جاعداي – ءشوپتىڭ باسىنا مۇز ءتۇسۋى. مۇزداق كوپ ۋاقىت تۇرىپ قالسا، بيەلەر ءىش تاستايدى. سوندىقتان كۇز، قىس كەزدەرىندە اۋا رايىنداعى جىلىمىقتاردى مەيلىنشە ەسكەرىپ جۇرگەن دۇرىس. مۇزداقتان قۇتىلۋدىڭ جولى جىلقىنى سورتاڭ جەرگە جايۋ. سوسىن اششىلى، جۋساندى جايىلىستاردا مۇزداق بولمايتىنىن ءتاجىريبەلى جىلقىشى بىلۋگە ءتيىس.
مەنىڭ مامان رەتىندەگى بولجامىم بويىنشا، تەك وسى تەمىرجول بويىندا ميلليون باس جىلقى وسىرۋگە بولادى. وسى ءىستى بۇكىل قازاق بولىپ قولعا الىپ جۇزەگە اسىرساق، ەلباسىمىزدىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس بولار ەدى.
"قامشى"سىلتەيدى
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
