ەكونوميكاسى كەنجەلەگەن ەل ىلگەرىلەپ دامىمايدى. ەكونوميكالىق ءوسىم الەۋمەتتىك احۋالعا نەگىز سالادى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەپىلدىگى، ەكونوميكالىق دامۋدىڭ موتيۆاسياسىن قالىپتاستىرۋ. بۇل جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى ەكونوميكالىق مودەلدى تاڭداۋ جاۋاپتى ءىس. ادامزات تاريحىندا بىرنەشە دامۋ التەرناتيۆالىق جول بەلگىلى.ول كلاسسيكالىق نارىق مودەلى، جارتىلاي (پاللياتيۆتىك) نارىقتىق قالىپ جانە نارىقتى بوتەنسىتەتىن- نارىقسىز مودەل. اتالاعان جاعدايلارعا مىسال كەلتىرەيىك. العاشقى مودەل سپارتا مەملەكتىنىڭ مودەلى- بۇل اسكەري اكىمشىلىك مودەل.سپارتا مەملەكەتى نارىقتىق پرينسيپتەردەن باس تارتقان.نارىقتىق پرينسيپتەردىڭ ورنىنا بۇل مەملەكەتتە يدەولوگيالىق جانە اسكەري –ميليتاريستىك جول بولدى. سپارتا مەن افينانىڭ باسەكەسى نارىقتى جانە نارىقسىز مەملەكەتتەردىڭ باسەكەسى بولدى: بىرەۋى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىن ءۇ عاسىرداعى پليۋراليستىك دەموكراتيانىڭ سول زاماناداعى ۇلگىسى بولسا، ەكىنشىسى-اۆتوريتارلىق قۇل يەلەنۋشىلىك اسكەري دەموكراتيا.كەيىننەن ءۇشىنشى مودەل سول تاريحي باسەكەگە كىرىستى-ول ازياتتىق ءوندىرىس جولى. ازياتتىق ءوندىرىس امالى اتالعان ەكى مودەلگە انتيپود ەدى.ابسوليۋتتىك ميليتاريستىك مونارحيا قارسى تۇرعان مەملەكەتتىك. گەرودوت افينا مەن سپارتانىڭ مودەلىن سيپاتتاۋمەن قاتار ولاردىڭ شىعىس دەسپوتيامەن قاقتىعىسىن كورسەتتى.الەم تاريحىنا ەنگەن گرەك- پارسى سوعىسىندا گرەكتەردىڭ باسى بۇرىن بىرىكپەگەن پوليس - مەملەكەتتەرى سول تۇستا ءوز ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالدى.سەبەبى ولار پەرسيامەن سالىستىرعاندا ساياسي ەركىندەۋ بولدى. ەكىنشىدەن، گرەكتەر ءوز ەگەمەندىن، ەلدىگىن قورعادى. گرەكتەردەزامانىنا ساي ءتۇرلى گەوگرافيالىق، تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر مەن ارتىقشىلىقتاربولدى. ساياسي جانە ەكونوميكالىق ەركىندىك تەحنولوگيالىق ارتىقشىلىققا كونۆەرتاسيالاندى. ازيادا جەڭىمپاز بولعان ءدارييدىڭ اسكەرى جورىعى ساتسىزدىككە ۇشىرادى. [1]
كسرو ءىس جۇزىندە كوممۋنيستىك رەجيم بولدى.1917-1920جىلدارى لەنين جانە ونىڭ ۇزەنگىلەستەرى نارىقسىز، اقشاسىز، ەشبىر ەڭبەكاقىسىز قوعام ورناتپاق ەدى.ءبىراق بۇل ەكسپەريمەنت ازامات سوعىسىنا ۇلاستى.جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات (1921-1930جج.) شالانارىتىق ەكونوميكالىق مەحانيزم قالىپتاستىردى. ولار سول شارۋاشىلىق مەحانيزمدى سوسياليزم دەپ اتادى.
بۇل ەكونوميكالىق مودەل فاكتورىن تومەندەگى مىسالمەن تانىستىرۋعا بولادى.كسرو-نىڭ يندۋستريالاندىرۋ ناتيجەسى وتە قاركىندى ەدى.كسرو-نى يندۋستريالاندىرۋدى، شيكىزات ءوندىرۋ جانە ماشينا جاساۋمەن اينالىسۋى اكىمشىلىك باعىتتاعى ءميليتاريزمدى ۇدەتتى. ديرەكتىۆتى- جوسپارلى ەكونوميكا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى ناتيجەسىندە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلارعا ۇدايى جارىماعان ەدى. حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشار، كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار قات(دەفيسيت) بولدى.اسا كوپ ۇزاماي نارىقتىڭ شالا ءتۇرى تولىق پارمەنسىزدىگىن كورسەتتى. ەكونوميكالىق قارقىن باسەڭدەپ توقىراۋعا اكەلدى.توقىراۋ ەكونوميكالىق كوللاپسقا تىرەدى. مۇناي باعاسىنىڭ ءقۇلدىراۋى سول ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ الدىمەن الەۋمەتتىك داعدارىسقا، كەيىن ساياسي داعدارىسقا اكەلگەنى بەلگىلى. سونىمەن كسرو قۇلادى.
1991 جىلى پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر پايدا بولدى. پريبالتيكا ەلدەرى بىردەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جاساپ كلاسسيكالىق نارىققا كىردى. سونىمەن قاتار ولار NATO مەن ەۆرو وداق بىرلەستىگىنە كىردى. باسقا مەملەكتتەر اراسىندا ءساتتى ەكونوميكالىق رەفورما جاساعان رەسەي مەن قازاقستان ەدى.قازاقستاننىڭ رەفورمالارى رەسەيدەن وزىعىراق ەدى.ايتالىق، پەنسيالىق جيناق قورلارى جۇيەسى.ءبىراق اتالعان ەكى مەملەكەت بىرتە –بىرتە نارىقتىق پرينسيپتەردەن تايا باستادى.اسىرەسە بۇل ءۇردىس 2007جىلدان ايقىن بايقالدى. نارىقتىڭ سارا جولىنان تايۋنا مۇناي فاكتورى قاتتى اسەر ەتتى.مۇنايدان تۇسكەن قارجىلار حالىقتىڭ تۇرمىسىن ەسەلەپ جاقسارتتى .
مەملەكەتتىك، ۇلتتىق، تىلدىك، حالىقتىق وزىندىلىگىن ساقتايتىن ەتنوستار جانە سول سيپاتتاردان ايىرىلاتىندار. ەۋروپا مەن ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن اتالعان سيپاتتاردۆن ايىرىلۋ ساندىق كريتەرميلەرى ءارتۇرلى.بۇگۇنگى كۇندە الەمدە 180-نەن استام مەملەكەتتەر بار. ەۆروپادا ەستونيادا 1 ميلليونعا جەتپەيتىن ءتول حالقى بار، ولاردىڭ ءوزى ازايىپ كەلەدى.سەبەبى جاس ەستوندىقتار ەۆروپالىق وداقتان وقۋ، جۇمىس تاۋىپ سوندا ءسىڭىپ جاتىر. 2 ملن. لاتۆيا حالقىنىڭ 62% لاتىشتار، ءبىراق ولاردىڭ سانى ازيىپ كەلەدى، ولاردا ەۆروپادا ءجۇر.ارمەنيا حالقىنىڭ 98% ارمياندار، ءبىراق ارميانداردىڭ ابسوليۋتتىك سانى ازايىپ كەلەدى.1988 جىلى ارمەنيا ءازىربايجاننىڭ كاراباح ولكەسىن تارتىپ الدى. بۇل جاعداي رەسمي تۇردە مويىندالدى[2].بۇگىنگى تاڭدا ءازىربايجاننىڭ (ۆۆپ پپس- ىشكى جيىنتىق ونىمىجانە ساتىپ الۋ پاريتەتى 98،776 ملرد. دولل. (70 - ءشى ورىندا) ارمەنيا ىشكى جيىنتىق ءونىمى جانە ساتىپ الۋ پاريتەتى 24،28 ملرد. دولل. (122- ءشى ورىندا). ءازىربايجاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى ارمەنيادان ءتورت ەسە ارتىق، ال حالقى ءۇش ەسە ارتىق. ولاي بولسا بۇل جاعادايدا ءازىربايجاندار ارميانداردى سوعىسپاي ەكونوميكالىق باسەكەدە جەڭەدى ، ال ارمياندار بۇل جاعدايدا ءوز جەرىنە يە بولا المايتىن سياقتى.ءوز ەلىنەن ەميگراسياعا جاپپاي باس ۇرۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. كونە ارمەنيا ءۇش تەڭىز- جەرورتا،كاسپيي، قارا تەڭىزىنىڭ اراسىندا 600 جىلداي ۇلى دەرجاۆا ستاتۋسىن ساقتاعان (ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 190 جىل - ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 428 جىل). كەزىندە ءۇش تەڭىز اراسىنداعى ۇلى ارمەنيادان بار بولعان تاقىر تاۋلى تاستاعى قازىرگى ارمەنيا سونىڭ ءبىر پۇشپاعى عانا. ۇلى دەرجاۆاشىلدىق كوپ ارميانداردىڭ كوكسەۋى، ولاردىڭ كوكىرەگىندەگى قۇرت اۋرۋى. بۇل اۋرۋ ورىس اعايىندا دا بار-«ورىس الەمى»، كسرو-نى قايتا قالىپقا كەلتىرۋ، رەسەي دەرجاۆاسىنا باسقا ەلدەردىڭ جەرىن قوسۋ يدەياسى رەسەي باسشىلىعىندا دا قاراپايىم ورىس كوڭىلىندە بار يدەيا.ءبىر جاقسىسى قازاقتا ول اۋرۋ جوق. ايتپەسە كانە التىن وردانى، التى الاش مەملەكەتىم قايداسىڭ دەيتىن قازاق جوق.
ەندى قاراقالپاق پەن قارقالپاقستان تاعدىرى تۋرالى ءسوز قىلايىق. قارقالپاقستان وزبەكستان قۇرامىندا،تۇرعىندار سانى -1711،8 مىڭ ادام. رەسپۋبليكانىڭ ۇلت قۇرامى وزبەكتەر (32،8%) ي قاراقالپاقتار (32،1%)، قازاقتار (26%) جانە باسقالار. [3]قاراقالپاقتىڭ ۇلت تاعدىرى قىل ۇستىندە.قاراقالپاقتار وزبەك جانە قازاققا ءسىڭىپ بارادى.قاراقالپاق جەرى ەكولوگيالىق داعدارىستا، قاراقالپاقتىڭ وزدەرى رەسەيدە، قازاقستاندا، وزبەكستاننىڭ باسقا ولكەلەرىندە شاشىلىپ ءجۇر.
قازاقتىڭ سانى 11.5 ملن.، ول مەملەكەتتى ساقتاۋعا، ۇلتتى وسىرۋگە، ءتىلدى دامىتۋعا جەتە مە؟سول بييك ماقساتتاردى ورىنداۋعا قانداي شارالار كەرەك؟ اڭگىمە وسىندا.
وسى جىلدارى ءبىز بىرنەشە ماڭىزدى ىستەردى ءبىتىرۋىمىز كەرەكتى ەدى.ەكونوميكالىق باعىتتا.ول:بىرىنشىدەن،جەكە مەنشىك سەكتوردى 80-90% جەتكىزۋ، مەملەكەتتىك سەكتورداعى مەنشىك پاكەتتەردى ينۆەستورعا، نە ءوزىمىزدىڭ بايلارعا اۋكسيون ارقىلى، نەمەسە باسقا جولمەن جەكەشەلەندىرۋ. ەكىنشىدەن،قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى، دەمونوپوليزاسيانى جۇرگىزۋ.ۇشىنشىدەن، ەركىن ەكونوميكالىق،الەۋمەتتىك باسەكەلەستىكتى جۇزەگە اسىرۋ.تورتىنشىدەن،رەسەيلىك ەۆرازيالىق وداقتان باسقا التەرناتيۆالىق ديۆەرسيفيكاسيالىق ۇجىمدار مەن جولدار ىزدەۋ.ەڭ الدىمەن جۇڭگو مەن ەۆروپالىق وداقپەن، دۇنيە جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) بۇرىنداۋ كىرۋ ەدى.بەسىنشىدەن،جەرگىلىكتى جەردە ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيە رەفورمالارىن باتىلىراق پرينسيپتەرىندە جۇرگىزۋ.التىنشىدان،ازاماتتىق ، قىلمىستىق، پروسەسسۋالدىق كودەكستەرىن جەتىلدىرىپ، باتىس ساراپشىرارىنىڭ قۇپتاۋىنان كەيىن پاكەت رەتىندە ءجاريالاۋ.جەتىنشىدەن، ۇلتتىق بانكىگە تەڭگەنىن باعامىن اكىمشىلىك جولمەن رەتتەمەۋ، ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنسيالارمەن تەنگەنى ءىرى ماسشتابتا قولداماۋ ساياساتىنان تايماۋ.سەگىزىنشىدەن،ايلىق ەشقاشان ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن قوسىمشا قۇن مولشەرىنەن وزبايدى، كەرىسىنشە ءبىراز قالىپ وتىرۋى كەرەك.
اتالعان ۇسىنىستار باسىم كوپشىلىگى كەشەىلدەپ دولسا دا ورىندالدى نەمەسە ورىندالۋ ۇستۇندە.
رۋحاني، مادەني، ءتىل، ۇلتتىق ۇيىسۋ ءۇردىسى باعىتىندا. بىرىنشىدەن،ەلىمىزدە ءتىل ديۆەرسيفيكاسيا ساياساتىجۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك.ءۇش ءتىل ساياساتى دۇرىس، ءبىراق پروپورسيالارى تومەندەگىدەي بولعانى ابزال: 2020- عا دەيىن قازاق ءتىلى سالماعى 45% تەن 95% كوتەرىلۋى، ورىس ءتىلىنىڭ -80% تەن 2% تومەدەۋى، اعىلشىن ءتىلىنىڭ -1% تەن 2% -كە كوتەرىلۋى ،جۇڭگو ءتىلى-1%-كە كوتەرىلۋى.ەكىنشىدەن،ەلىمىزدە بىرنەشە تياناقتى مەملەكەتتىك ۇستانىم بولۋى كەرەك.ەتنوسەنتريزمنەن لينگۆاسەنتريزمگە اۋىسۋ جولدارىن قاراستىرۋ پرەزيدەنتتىك «جاناشىر» باعدارلاماسى كەرەك.قازاقەمەس ۇلت وكىلدەرىنەن مەملەكەتتىك ءتىل جاناشىرلارى قىزمەتكەرلەر كورپۋسىن دايىنداۋ. ولار مەملەكتتىك ءتىلدى اينالىپ وتەتىن قىزمەتكەلەردى الماستىرىپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اۋقىمىن كەڭەيتەدى جانە قازاق ەمەستەردى بيلىكتە كوبەيتەدى.ولار ءورىستىلدى قازاقتان ۇلتتىق قۇندىلىققا بەرىك جانە مەملەكەتكە لويالدى بولادى.ۇشىنشىدەن،كوپۇلتتى ەمەس، كوپەتنوستى ەمەس ۇلكەن قازاق ۇلتىن قۇرۋ.بىرەۋدىڭ تەگىن سۇراۋ، قازبالاپ رۋىن سۇراۋمەن تەڭ ادەپسىزدىك، ال مەملەكتتىك قىزمەتكەرگە قاتىناستى بولسا ەتيكالىق نورمالاردى بۇزۋشىلىق بولىپ ەسەپتەلمەك.ءتورتىنشى، سوت ءىسى تەك مەملەكتتىك تىلدە. ءتىل بىلمەيتىندەرگە ايدارماشى بەرىلەدى.بەسىنشى ، بىرەگەي قازاق مەكتەبى.بارلىق ەتنيكالىق ازشىلىق مەكتەپتەردە 6-8 ساباق مەملەكەتتىك تىلدە.التىنشى، قازاق رەپاترياسياسىنۇدەتۋ جانە ولاردى ورنالاستىرۋ (وبلىستاردىڭ ورتالىق قالالارىندا 70%) جانە ۇساق كەنتتەر، ستانسيالار مەن اۋىلداردا-30%) شۇعىل جوسپارىن جاساۋ،ولاردى جەرسىندىرۋ.ەڭ الدىمەن وزبەكستان قازاقتارىن. وزبەكستانداعى جاعداي اسا اۋىر. اتالعان ۇسىنىستار باسىم كوپشىلىگى ورىندالۋ ۇستۇندە.
……………………………………………………………………….
1.ancienthistory.spb.ru/book/13-37voiny/
2.پرەزيدەنت سارگسيان پريزنال فاكت وككۋپاسيي كاراباحا ارمەنيەي. http://interfax.az/view/651582
3.https://ru.wikipedia.org/wiki؛ https://ru.wikipedia.org/wiki/ارمەنيا؛https://ru.wikipedia.org/wiki؛ازيمباي گالي. كاراكالپاكسكيي فاكتور ۆ سرەدنەي ازيي ي روسسيا 01 اپرەليا 2015 https://i-news.kz/news/2015/04/01/7973280-azimbai_gali_karakalpakskii_faktor_v_sre.html
ءازىمباي عالي
