«Bıylǵy Quryltaı Berlınde ótedi» – Abdýlqaıym aǵa, aldymen Eýropa qazaqtary quryltaıy týraly qysqasha aıtyp ótseńiz? Sharany uıymdastyrýǵa ne sebep boldy jáne alǵashqy ret qashan ótkizildi? – Eýropadaǵy Qazaqtardyń quryltaıyn ótkizý dástúri 2002 jyly Germanıanyń Keln qalasynda bastalǵan edi. Sol jyly Shyǵys Túrkistan qazaqtarynyń Túrkıaǵa kóship kelýine 50 jyl tolsa, olardyń eńbek mıgrasıasy arqyly Eýropa elderine qonys aýdara bastaǵanyna 40 jyl tolǵan bolatyn. Atalǵan mańyzdy datalardy aty zatyna saı atap ótý maqsatynda Germanıanyń Keln qalasyndaǵy Qazaq mádenıet ortalyqtarynyń basshylary Eýropa kóleminde qazaqtardyń basyn qosyp, jasap jatqan sharýalaryn kórsetý úshin Quryltaı uıymdastyrýdy uıǵardyq. Ol kezde Kelndegi Qazaq mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Abdýrahman Chetın degen aqsaqal edi. Qazaqtardyń alǵashqy quryltaıyna Qazaqstannan marqum Qaldarbek Naımanbaev Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵynan úlken delegasıany bastap kelip, bizge qoldaý kórsetti. – Bıylǵy Quryltaıǵa qansha elden qansha qandas qatysady? – Dástúrli Eýropa qazaqtary quryltaıy bıyl 6-8 maýsym aralyǵynda Germanıa astanasy Berlınde ótedi. Eýropa Qazaq qoǵamdary federasıasynyń qoldaýymen, Berlındegi Qazaq mádenı ortalyǵy tarapynan uıymdastyrylǵaly otyrǵan osy quryltaıda Eýropanyń Germanıa, Fransıa, Ulybrıtanıa, Golandıa, Avstrıa, Shvesıa, Danıa, Norvegıa, Belgıa jáne Shveısarıa sıaqty elderinen Qazaq dıasporasynyń 1500-ge jýyq ókili bas qosady. Buǵan qosa Túrkıa jáne Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy Qazaq dıasporasynyń ókilderi de atalǵan sharaǵa qatysady. Al Qazaqstan jaǵynan Dúnıejúzi Qazaqtary Qaýymdastyǵynyń ókilderi, Qazaq eliniń qoǵam jáne óner qaıratkerleri, BAQ ókilderinen quralǵan delegasıa kelmek. – Qatysýshylar basa nazar aýdarýy tıis máseleler qandaı? – Eýropa Qazaqtary Quryltaıyn uıymdastyrýdaǵy basty maqsat – Eýropanyń túkpir-túkpirinde qonystanǵan qazaqtardyń basyn qosyp, onyń ishinde, Qazaq jastarynyń ana tili, ulttyq salt-dástúri, mádenıetin saqtap qalýǵa jáne ózara qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa yqpal etý. Berlındegi Quryltaı sheńberinde ótetin dóńgelek ústelde osy máseleler qaýzalady. Óıtkeni búginde Eýropadaǵy qazaq jastarynyń ulttyq salt-dástúr, ádet-ǵuryp, qazaqy mádenıet pen Ana tiline qatysty qıyndyqtary shash-etekten. – Jer sharynyń túkpir-túkpirinen jınalatyn qazaqtar úshin mádenı jáne sporttyq sharalar uıymdastyryla ma? – Berlındegi Quryltaı baǵdarlamasyna sáıkes, Qazaqstannan keletin ónerpazdar konsert beredi. Bul – jyl saıyn Quryltaıǵa jınalatyn jurtshylyq asyǵa kútetin sharalardyń biri. Al sporttyq sharalar úshke bólinedi: birinshisi, Eýropadaǵy qazaq jastarynan quralǵan 10 komanda arasyndaǵy fýtboldan jarys. Ekinshisi, Qazaqstan Kúres Federasıasymen birge uıymdastyratyn Qazaqsha kúres boıynsha kúsh synasady. Bul jarysqa kásibı palýandarmen qatar Eýropadaǵy qazaq jastarynyń áýesqoı sportshylary da beldespek. Úshinshiden, Quryltaıdyń mańyzyn arttyrý maqsatynda qazaqtyń ulttyq oıyndary – asyq oınaý men toǵyzqumalaqty da baǵdarlamaǵa engizdik. Sonymen qatar eýropalyq qazaq jastarynyń arasyndaǵy mergenderi sadaq atýdan baq synasady. Bizdiń mindetimiz ben maqsatymyz – qazaqtyń mádenıeti, ulttyq salt-dástúri, ádet-ǵurpy, oıyndary arqyly Atajurtqa degen súıispenshilik sezimdi arttyryp, tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa yqpal etý. Ata-babalarynyń kindik qany tamǵan jerge degen qyzyǵýshylyqty oıatý. Qazaqstanmen aradaǵy baılanysty kúsheıtý. – Siz qansha ýaqyttan beri Eýropadaǵy Qazaq qoǵamdary federasıasyn basqarasyz? – 2008 jyly Norvegıanyń astanasy Osloda ótken Eýropa Qazaqtarynyń Quryltaıy kezinde Eýropadaǵy Qazaq mádenı ortalyqtarynyń úılestirý keńesiniń tóraǵasy bolyp saılandym. Al 2009 jyly Ulybrıtanıa astanasy Londonda ótken Eýropa Qazaqstarynyń quryltaıynda Eýropa Qazaq Qoǵamdary Federasıasy (FEKA) resmı túrde quryldy. Sodan beri atalǵan Federasıanyń tóraǵasy mindetin atqaryp kelemin. «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» degen bar... – 8 naýryzdy Qazaqstan jurtshylyǵy Kóktem jáne Analar kúni retinde atap ótedi. Eýropa qazaqtarynda mundaı mereke bar ma? – Eýropa qazaqtarynda 8 naýryzdy atap ótý salty joq. Bul mereke tek Qazaqstanǵa ǵana tán  shyǵar. Jalpy Eýropa elderinde de 8 naýryzdy Áıelder kúni dep ataǵanmen, dál Qazaqstandaǵydaı keń aýqymda toılamaıdy. Ondaı dástúr Batysta qalyptaspaǵan. Sondyqtan 8 naýryz basqa kúnderden aıtarlyqtaı erekshelenbeıdi. Biraq men Qazaqstandaǵy barlyq qyz-kelinshekti 8 naýryz merekesimen quttyqtap, olarǵa zor densaýlyq, baqyt jáne densaýlyq, amandyq tileımin! – Qazir Eýropadaǵy qandastar qyz bala tárbıesine qalaı kóńil bóledi? Qyzdarǵa otbasy tarapynan qandaı talaptar qoıylady? – Barlyǵy otbasynan bastalady ǵoı. Otbasynyń negizi – qyz bala. Sondyqtan Eýropadaǵy qazaqtar qyz balanyń tárbıesine erekshe kóńil bóledi. Olardy ulttyq salt-dástúrge saı, úlkendi syılaıtyn, kishige meıirimdi, ımandy jáne ıbaly etip ósirýge tyrysady. «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» degen qaǵıdany eýropalyq qazaqtar qatty ustanady dese de bolady. Buǵan qosa olar qyzdarynyń úı sharýasyna myǵym, bilimdi ana, bilikti maman jáne eli men jurtyna syıly bolyp boıjetkenin armandaıdy ári maqsat etedi. – Sizderde úılený, turmysqa shyǵý máselesi qalaı? Qazaqtar tek qazaqtarǵa ǵana úılene me, álde basqa ulttarmen de shańyraq kótere me? – Dıasporadaǵy, onyń ishinde, Eýropadaǵy qazaqtardyń quda túsý, otaý qurýy kóbinese óz arasynda bolady. Áıtpese, 80 jyldan beri elden elge kóship júrgen qazaqtar birligi men berekesinen, ulttyq dilinen, tilinen aırylyp qalar edi. Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary Qazaqstannan biraz qazaq qyzy Eýropadaǵy qazaqtardyń otbasyna kelin bop tústi. Sonymen qatar eýropalyq qandastar arasynda keıde ózge ult ókilderine úılenip ne turmysqa shyǵatyn jaıttar bar. Alaıda dıaspora qazaqtary kóbinese tek qazaqtarmen nekelesip, otaý qurady.   «Qazaqsha úıretýdi memleket qoldasa» – Syrttaǵy qandastarǵa kelgende birden qazaq tili týraly áńgime shyǵady. Qazirgi jas býynǵa Ana tilin qalaı úıretip jatyrsyzdar? – Qazir Eýropadaǵy qazaqtardy qatty alańdatqan másele – Ana tiliniń búgingi hali. Buryn qazaq dıasporalarynda elden kelgen úlken kisiler balalary men nemerelerimen shet tilin bilmegendikten tek qazaqsha sóılesetin. Osynń arqasynda syrttaǵy qazaqtardyń kópshiligi Ana tilin kádimgideı jaqsy biletin. Biraq ol kisiler túgelge jýyq o dúnıelik boldy. Qazaqsha sóılesetin orta da joq. Búginde ata-analar balalarymen jattyń tilinde uǵynysatyn jaıt jıi kezdesedi. Eýropalyq qazaq jastaryna qazaqsha úıretý maqsatynda London, Parıj, Múnhen jáne Vesteros (Shvesıa) sıaqty qalalarda biraz jyl qazaqsha úırený kýrstaryn uıymdastyrdyq. Atalǵan kýrstarda Qazaqstannan kelgen muǵalimder, dıplomatıalyq qyzmetkerlerdiń jubaılary nemese stýdentter erikti túrde sabaq bergen edi. Ókinishke qaraı, osyndaı til úıretetin kýrstar túrli sebeptermen sońǵy kezderi jalǵasyn tappaı, toqtap qaldy. Bizdińshe, til úıretý máselesi memlekettik deńgeıde qoldaý tabýy tıis. Ol úshin Eýropa elderinde Qazaq tili men mádenıetin jastardyń boıyna sińiretin ortalyqtar bolsa  jáne olar turaqty túrde jumys istese deımiz. Dál osy máselege oraı 2012 jyly Danıanyń Aarhýs qalasynda ótken Eýropa qazaqtarynyń Quryltaıy barysynda qozǵalǵan bolatyn. Shara barysynda Qazaqstannan kelgen memlekettik delegasıa ókilderi Eýropa elderinde Qazaq tili men mádenıetin nasıhattaý úshin «Abaı mádenı ortalyqtaryn» ashý týraly joba júzege asyrylatynyn aıtqan. Keleshekte, atalǵan mádenı ortalyqtar ashylady degen úmittemiz. Al jekelegen jaǵdaılarda, Batystaǵy kózi ashyq, kókiregi oıaý sanaly jastarymyzdyń kópshiligi ınternet portaldar nemese basqa da zamanaýı aqparattyq quraldar arqyly óz betterinshe qazaq tilin úırenip jatyr. Olardyń keıbiri Qazaqstanǵa baryp joǵary bilim alyp nemese arnaıy kýrstarda qazaqsha meńgerip qaıtady. Ultyn súıetin, qurmetteıtin ári maqtan tutatyn osyndaı jastarǵa qarap biz qatty qýanamyz. Óıtkeni biz Eýropadaǵy qazaqtardyń bolashaǵy ana tiline tikeleı qatysty dep esepteımiz. Jastarymyz, balalarymyz qazaqsha bilsin, qazaqsha sóılesin, sóıtip ana tilimizdi saqtaýdy jáne  keleshek býynǵa qazaq tilin mıras etsek dep armandaımyz. Jastardyń ana tilin bilýge yntalandyrý úshin árdaıym túrli sharalar uıymdastyryp otyramyz. Bıyl Berlındegi Quryltaıda jastar arasynda «Qazaqsha bilesiń be?» degen ataýmen baıqaý uıymdastyrýdaǵy basty maqsatymyz da osy. – Eýropadaǵy Qazaq Qoǵamdary Federasıasynyń 2014 jylǵa qoıǵan basty maqsaty qandaı? – Federasıanyń (FEKA) 2014 jylǵa belgilegen basty maqsaty –  Eýropadaǵy qazaq dıasporasynyń birligi men berekesin, yntymaǵyn nyǵaıtýǵa, jastardy qazaq tilin, tarıhyn, mádenıetin, salt-dástúrin bilýge yntalandyrý, sondaı-aq, olardyń atajurt – Qazaqstanmen baılanystaryn kúsheıtýge arnalǵan sımpozıýmdar, semınarlar, konferensıalar t.b. sharalar is-sharalar uıymdastyrý. Osy oraıda Eýropadaǵy qazaqtar týraly málimetterdi bizdiń arnaıy saıtymyzdan (www.eurokazak.net) qulaǵdar bolasyzdar.  – Eńbekterińiz tabysty bolǵaı! Áńgimeńizge rahmet!  Áńgimelesken Názıa Joıamergenqyzy  "Túrkistan" gazeti (taqyryp ózgertilip alyndy)