Dárigerlerge beımálim, túsiniksiz dert buryn ýran ón­diretin shahtanyń mańynda ornalasqan aýyl turǵyndaryn jaılap barady. Ótken aptada, dárigerler «ensefalopatıa» dep atap júrgen belgisiz derttiń bel­gileri bar taǵy bes adam aýrý­hanaǵa jatqyzyldy.  Olardyń ekeýi balalar. Aqmola oblysy Esil aýdanyna qarasty Kalachı aýylynda buryn bolmaǵan, uıqyshyldyq, umyt­shaqtyq, álsizdik sımptomy bar bel­gisiz aýrý paıda boldy. Onyń naqty dıagnozy da, sebebi de, emi de áli naq­ty anyq­talǵan joq. Aty da bel­gisiz, jurt ony «uıqy aýrýy» dep atap júr. Uıqy aý­rýyna shaldyq­qandardyń sany búginde qyryqty shamalap qaldy. Kalachı aýylynyń turǵyndary byltyrǵy kók­temde jappaı medısınalyq tekse­rýden ótkizilgen, uıqy aýrýynyń bel­gileri turǵyndardyń barlyǵynan derlik baıqalǵan. Densaýlyq saqtaý mı­nıstri Salıdat Qaıyrbekovanyń pikirinshe, Kalachı aýylynyń tur­ǵyndary shaldyqqan ensefalopatıa aý­rýynyń belgileri bul jerdegi epı­de­mıologıalyq jaǵdaımen baıla­nysty emes dep otyr. Mamandardyń aıtýynsha, bul mańdaǵy radıolo­gıalyq jaǵdaı qalypty kórinedi. Shyndyǵynda da bul aýyl 60-80 jyl­dary ýran keni óndirilgen aı­maqqa ornalasqan. Qazaqstandyq baqylaý organdary ol jerde bir­qatar zertteý­ler jasady, biraq olar ýrannan kele­tin eshqandaı keseldi tapqan joq. Alaıda bul aýmaqta ra­donnyń kór­setkishi joǵary ekeni belgili boldy. – Bul jerde buryn ýran shah­talary bolǵandyqtan biz radıa­sıalyq baǵyt­ta zertteýler júr­gizdik. Qazaqstan Respýblıkasy tu­ty­nýshylardyń qu­qyqtaryn qor­ǵaý agenttiginiń «Sanı­tarlyq-epıdemıologıalyq saraptama jáne monıtorıń ǵylymı-praktı­kalyq ortalyǵynyń» zerthanalaryna (sý qubyrynyń -1 synamasy, jer­tóleden – 4 synama topyraq, 29 naýqas adamdardan bıologıalyq materıaldar synamasy: shash, tyrnaq, túkirik jáne kishi dáretter) jetkizilip, zertteýler júrgizildi. Zerthanalyq tekserýler negizinen radıologıalyq, sanıtarlyq-hı­mıalyq, toksıkologıalyq kórset­kishterge baǵyttalyp júrgizildi. Áke­lingen mate­rıaldar ra­dıologıa, sa­nıtarlyq-hımıalyq jáne tok­sıkologıalyq zerthanalarda, zamanaýı qondyr­ǵylarda zertteldi, atap aıt­qanda ra­dıonýklıdterdiń, radıo­nýk­lıdtegi álfa-beta birlesken jıyntyǵy, topyraqtaǵy qorǵasyn, mys, kadmıı, sınk sıaqty toksıko­logıalyq elementter, shash, tyrnaq­tardan qorǵasyn,myrysh, synap sıaqty aýyr metaldardyń bar-joǵy tekserildi, zerthanalyq qorytyndy boıynsha atalǵan elementter mól­sherden aýytqyǵan joq. Barlyq zert­telgen 47 materıalda hlororga­nıka­lyq zattar, polıhlorly dıfenılder anyqtalǵan joq, - deıdi Qazaqstan Respýblıkasy tuty­nýshylardyń qu­qyqtaryn qorǵaý agenttiginiń «sanı­tarlyq-epıde­mıologıalyq saraptama jáne mo­nıtorıng ǵylymı-praktı­kalyq ortalyǵynyń» dırektory, medı­sına ǵylymdarynyń kandıdaty Shalǵynbaı Ótegenuly Jandosov. Sonymen belgisiz aýrýdyń qaıdan shyqqany, ony ne qozdyratyny ázirge belgisiz bolyp otyr. Oblystyq medısına basqarmasy qoly­nan kelgenniń bárin istep jatyr, biraq derttiń túp-tamyryn zertteý­-ge shamalary joq. Qaraǵandy men Semeı ǵylymı ınstıtýttary muny qolǵa alaıyn dese – jergilikti búdjettiń qarjysy kótermeıdi. Son­dyqtan bular sharasyz bolyp otyr. Eger azdap aqsha bólinse aýrýdyń sebebi anyqtalar edi, odan keıin oǵan em tabylar edi. Qarjynyń bó­linýine qaramaı-aq Qaraǵandy eńbek gıgıenasy jáne kásibı aýrýlar ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń Radıasıalyq medısına jáne ekolo­-gıa ınstıtýty bul túsiniksiz aýrýdy zerttep kórmekshi bolǵan. Alaıda Qazaqstanda sırek kezdesetin radıoktıvtik elementterge neıtron­dyq-aktıvtendirilgen saraptama jasaýǵa laıyqtandyryp zańdasty­rylǵan zerthana bolmaǵandyqtan tolyqtaı zertteı almapty.

Osylaısha bizdiń Radıasıalyq medısına ortalyǵy jáne Ekolo­gıa ǵylymı-zertteý ınstıtýty ózara ǵylymı qarym-qatynas jasaı­tyn Tomsk ulttyq ǵylymı-zertteý polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń Geoekologıa jáne geohımıa kafedrasynan kómek surapty. Endi uıqy aýrýynyń sebepterin anyqtaý boıynsha zertteýlerdi Tomsk ulttyq ǵylymı-zertteý polıtehnıkalyq ýnıversıtettiń profesory Leonıd Rıhvanov basshylyǵymen reseılik ǵalymdar júrgizetin bolypty. Olar qar ketip, kún jylynǵan soń jumysqa kirispekshi. Profesor Leonıd Rıhvanovtyń málimdeýinshe, qazaqstandyq mamandar medıko-bıologıalyq zertteýlerdi júrgizedi, reseılik ǵalymdar daladaǵy materıaldardy zertteıdi, radıasıalyq jaǵdaı boıynsha qorytyndy shyǵarady jáne taldaý jasaýǵa kómektesedi. Onyń pikirinshe, keshendi taldaý júrgizý arqyly aýrýǵa jappaı shaldyǵýdyń sebebin anyqtaýǵa bolady eken. Reseılik ǵalymdar mindetti túrde júrgiziletin jumys­tar­dyń josparyna osy aýmaqta ýrannyń, aýyr metaldardyń, ártúrli hı­mıalyq elementterdiń bar-joǵyn zertteýdi kirgizip otyr. Ol úshin neıtrondy belsendirý tásili qoldanylady.

Qaıyrjan Tórejan

"Aıqyn" gazeti