Úkimettiń jerdi satý jáne sheteldikterge jalǵa berý týraly bastamasyna jalpy halyqtyq qarsylyq bolǵan soń, Memleket basshysy moratorıı jarıalap, jer máselesimen tikeleı aınalysatyn qoǵamdyq komısıa qurǵanyn bilesizder.
Osy ýaqytqa deıin eki otyrys ótkizgen jer jónindegi komısıa músheleri óz oılaryn ortaǵa salyp shetin máseleni talqylap jatyr. Túrli sektordaǵy azamattar komısıa otyrysynda bir-birleriniń ańdysyn-ańdyp, aıtaryn bildi. Endigi qadam qandaı bolmaq? Qazir jer komısıasy nemen aınalysýda? Halyqtyń talap-tilegin komısıadaǵylar eskere me? Jer komısıasy qaı taraptyń pozısıasyn ustanyp otyr: Úkimettiń be, buqaranyń ba?
Belgili saıasatker, Jer reformasy týraly komısıanyń múshesi Berik Ábdiǵalı búgin «Abai.kz» portalyna arnaıy suhbat berdi.
-Berik Baqytuly, siz jerdiń menshikke satylýyn jáne onyń sheteldikterge jalǵa berilýin qoldaısyz ba? Jer reformasy týraly komısıadaǵy sizdiń pozısıańyz qandaı? Áńgimeni aldymen osy suraqtardan bastasaq deımin.
-Bes jyldan astam ýaqyttyń sheginde baý-baqsha ósirip, jer arqyly otbasyn asyrap otyrǵan azamattar menshikke alamyn dese, ony ári qaraı damytamyn dese, ıgeremin dese qarsy bolmaýymyz kerek. Biraq, bundaı múmkindik jer emgen azamattarǵa ǵana berilýi kerek. Óıtkeni men ózim, aýylsharýashylyǵymen aınalysatyn biraz azamattarmen aqyldastym. Olar alýǵa daıynbyz deıdi. Endeshe, biz shekteý qoımaýymyz kerek qoı. Bul bizdiń ekonomıkamyzdy damytýǵa úlken septigin tıgizedi. Men komısıa otyrysynda bankterden nesıe bólý, azamattarǵa jerdi menshikke alýǵa múmkindik týdyratyn basqa da jeńildikter qarastyrylýy tıis degen usynysty aıttym. Rasynda, olarǵa nege bermeske? Árıne, ony bergende, eń birinshiden, shekteýler bolýy kerek. Mysaly, onyń mólsheri, kútimi t.b. Iaǵnı, bet-aldy árkim jerdi ala bermeýi kerek. Sosyn, árıne baqylaý óte qajet. Jerdi óziniń nysanaly maqsatyna qoldaný, onyń áýelgi maqsatyn ózgertpeıtindeı bir tetikter bolýy kerek. Máselege osyndaı talaptar turǵysynan keler bolsaq, jerdi ózimizdiń azamattarǵa berýge men qarsy emespin.
-Al qazir jerdi jalǵa alyp otyrǵan, biraq, satyp alýǵa múmkindigi az azamattar she? Úkimet olardyń jerlerin qaıtaryp ala ma?
-Durys aıtasyz. Satyp ala almaımyn degen azamattarǵa, qazirgi júıe boıynsha, jalǵa berý degendi qaldyrý kerek. Óıtkeni, keıbir azamattardyń satyp alýǵa múmkindigi joq. Biraq, men óz basym jaıylym, shabyndyq jerlerdi jeke menshikke berýge túbegeıli qarsymyn. Sebebi, ol negizi aýylsharýashylyǵyna, mal sharýashylyǵyna qatysty bolǵan soń, erteń shıelenis týdyrady. Ol qazirgi júıe boıynsha, memlekettik menshikte bolyp, azamattarǵa tek jalǵa berilýi tıis. Birinshi kezekte memlekettiń baqylaýynda bolýy kerek. Jer qazir tozdy. Ásirese, jaıylymdyq jerlerdiń qunarlylyǵy tómendegen. Mysaly, jańaǵy jerlerge egin egip júrgen azamattar jyl saıyn, onyń qunarlyǵyn arttyrý úshin oǵan túrli kútimder jasaıdy. Al shabyndyq jerlerge eshqandaı kútim jasalmaıdy. Sondyqtan jerdiń qunaryn arttyrý úshin de baqylaýdy kúsheıtý kerek.
-Jaqsy, Qazaqstan azamattaryna satýǵa qarsy emessiz. Oǵan keshegi sherýge shyqqan halyq ta qarsy emes. Halyq narazylyǵyn týdyrǵan másele – jerdiń sheteldikterge satylýy men jalǵa berilýi boldy ǵoı…
– Ras, bul máselede men jerdi sheteldikterge berýge qarsymyn. Ony satýǵa da, jalǵa berýge de bolmaıdy.
-Ne úshin qarsysyz?
-Birinshiden, bizge shetel azamattarynyń kelip jatqany týraly statısıkany qarańyz. Resmı qujattarda burynnan beri «jerdi jalǵa alýǵa múmkinshiligi boldy» dep kórsetilgen. Biraq, ony jalǵa alyp jatqan azamattar týraly statısıka óte tómen edi. Kelip jatqandar sany edáýir kóp bolǵanymen, naqty jermen aınalysqandary múldem az. Búgingi kúni bizge ınvestorlar kelýde (Qytaıdan, Reseıden t.b.). Olardyń ınvestısıalyq salymdary da jaman emes. Ony joqqa shyǵara almaımyz. Bir jaǵynan ony qoldaýǵa bolady. Desek te, halyqtyń alańdaýy, máselege senimsizdikpen qaraýy úlken suraq týǵyzady. Sondyqtan, jerdi olardyń qojalyǵyna berýge bolmaıdy. Bizdegi sharýa qojalyqtary bar, solarmen kelisim jasap, ınvestısıa salý sıaqty tetikterin qarastyrý kerek. Sol úlken sharýa qojalyqtaryna tapsyrys retinde jermen aınalysýyna múmkindikter jasaýǵa bolady. Al olarǵa jerdi ıelikke berip qoıý, ol, árıne, bolmaıtyn is. Tájirbıede bar ǵoı, mysaly, kórshiles Reseıde qytaılyqtar paıdalanǵannan keıin jerleri eshteńege jaramsyz bolyp qalǵan. Bul jaıt bizdiń halyqty da alańdatady. Ekinshiden, shekeralas aımaqtarǵa sol sheteldik azamattar kóp kele me degen de kúdik bar. Osylardy eskerýimiz kerek.
– Jańa ózińiz aıtyp qaldyńyz, ınvestorlar retinde sheteldikterge múmkindik jasaýǵa bolady dep. Qazaq jer óńdeý, mal ósirý isine tikeleı tartylyp, óz jeriniń shyn mánindegi qojaıyny dárejesine jetýi lázim deımiz. Ózimizdiń qaltaly azamattar da joq emes qoı. Keshegi Panama ofshorlarynan solardyń birsypyrasynyń esimderin kózimiz shalyp qaldy. Úkimet qazaqstandyq aýqattylardy qazaq jerine ınvestısıa tartýǵa áreket etpeıdi me? Álde, ınvestısıa tek shetelden tartylýy tıis pe?
– Óte oryndy suraq. Árıne, ınvestısıa tek shetelderden tartylýy tıis degen zań joq. «Forbs» degen jýrnalǵa, anaý ofshor týraly derekter shyqty ǵoı. Ózimizdiń qazaq azamattary. Solardy ózimizdiń jerge ınvestısıa salýǵa múmkindik jasaýymyz kerek. Úkimet birinshi kezekte soǵan áreket etýi tıis. Olardyń sanyn kóbeıtýimiz kerek. Olardy yntalandyrýymyz kerek. Aýyldardy damytýǵa sol azamattardyń yqpaly bolýy kerek. Solardyń kóbisi, sol aýyldardan shyqqan azamattar ǵoı. Dál sizdiń osy aıtqan usynystaryńyz komısıa barysynda da aıtyldy. Men osy usynystardy tolyqtaı qoldaımyn. Dál osy máselelerdi men komısıanyń eki otyrysynda da aıttym. Sodan keıin taǵy bir másele, jerdi tek jer úshin ǵana qarastyrmaýymyz kerek. Eń bastysy – sol jerlerde turatyn azamattardyń ahýalyn eskerýimiz kerek. Bul jerde biz aýylsharýashylyǵyn ǵana damytýdy qarastyryp qana qoımaı, sol aýylsharýashylyǵymen aınalysatyn eldi-mekenderdi damytýdy da oılaýǵa tıispiz. Aýyldan qalaǵa aǵylyp jatqan kósh toqtaǵan joq. Ýrbanıasıa áli de jalǵasýda. Ońtústik pen soltústiktegi qunarly jerlerdi aıtpaǵanda, ortalyqtaǵy aımaqtardyń ózinde halyq sany da azaıyp barady. Qarapaıym joldardyń ózi rettelmegen. Biz qazir otyz memlekettiń quramyna kiremiz deımiz. Oǵan kirý úshin áýeli eldi-mekenderdegi ınfraqurylymdardy rettep alýymyz kerek. Jol, sý qubyrlary, kógildir otyn tartylmaǵan aýyldar bar bizde. Jumys oryndaryn ashý kerek taǵy. Áıtpese, jerge kóz tigip júrgen qaltalylar jerdi alyp qoıyp, ózderi qalada, keńsede otyryp jumys isteıtin bolsa, aýyl eshqashan damymaıdy. Búıtip tyrashtanǵanymyzdyń túbi bekershilik bolatyny anyq.
-Berik Ábdiǵalı myrza, Úkimet jerdi sheteldikterge ǵana emes, shetten kelgen qandastarymyzǵa da satpaımyz degen álternatıvti usynys aıtty. Bul da, óz kezeginde kún tártibindegi mańyzdy másele edi. Qandas degenińiz – qazaq. Demek, sheteldikterge satylmaıtyn jer qazaqqa da satylmaıdy degen sóz be?Bul naǵyz ulttyq dıskrımınasıa emes pe? Osy másele komısıa otyrysynda kóterilmedi-aý deımin. .
-Etnıkalyq qazaqtarǵa, ıaǵnı, Ata jurtyna syrttan kóship kelgen baýyrlarymyzǵa beriletin «oralman» mártebesi ýaqytsha mártebe. Olar erteń-aq Qazaqstan azamattyǵyn alady. Erteń azamattyq alǵan soń, óziniń barlyq quqyǵyn tolyq qoldanady, árıne. Sondyqtan bul jerdegi shekteý ýaqytsha ǵana. Al Ata jurtqa kelgen baýyrlarǵa belgili bir shekteýler boıynsha jerdi jalǵa berýge men qarsy emespin.
-Osy ýaqytqa deıin satylyp kelgen jerdiń ıeleriniń tizimi jarıalana ma? Halyq jer ıeleriniń kim ekenin bilýi tıis emes pe?
-Búkil menshik ıeleriniń tolyq aqparatyn, tizimin jarıalaý týraly usynystar komısıa otyrysynda aıtyldy. Oǵan Úkimetten de qoldaý da bar. Nasıonalızasıalaý máselesi qazir týyndap turǵan joq. Eń birinshi, jerdiń qory bar. Tipti, óziniń alǵan jerlerin memleketke qaıtaryp jatqandar da bar. Igere almaǵan soń, onyń artyq salyǵyn tólemeý úshin nemese 2 jylda ol jerde eshbir egin ekpegen soń, memleket qaıtaryp alǵan jerler bar. Dál qazir qaıtarylǵan jerlerdiń mólsheri 1 mıllıon gektar deıdi. Qazir aýksıon arqyly satylýǵa nemese jalǵa berilýge sol jerler tıesili.
-Bizde qazirgi Jer týraly Zań, alpaýyt jer ıelenýshilerine múmkindik jasap otyr. Sonyń aıqyn kórinisi, bizde latıfýndıser ǵana jerdi satyp alýǵa múmkindigi bar da, qarapaıym sharýalar tek jalǵa alyp qana istetedi. Buǵan da baqylaý bolýy kerek sekildi…
– Árıne,baqylaý da, ony qaıta qaraý da kerek. Mysaly, keıbireýler mıllıon gektarǵa deıin jer alyp alǵan deıdi. Olar qalaı aldy degen suraq týyndaıdy. Buǵan da baqylaý bolýy, shekteý qoıylýy kerek. Eger buryn alyp alǵandardyń jerlerin tartyp alatyn bolsaq, munyń arty úlken daý-damaıǵa ulasyp ketýi múmkin. Eger sol alǵan jermen 2 jylda jumys istemeıtin bolsa, memleket qaıtaryp alýǵa quqyly. Onyń óziniń tetikteri bar. Bul Jer kodeksinde de jazylǵan.
– Osy ýaqytqa deıin jer aýksıon arqyly bir márte satylymǵa shyǵaryldy. Ótken jylǵy alǵashqy aýksıonǵa qatysqandar arasynda Qazaqstan azamattarymen qatar, sheteldikter de bolǵan edi. Árıne, ol kezde zań sondaı múmkindikti týdyrǵan edi. Tipti, QR Investısıa jáne damý mınıstri Áset Isekeshev myrza, «jerdi satyp 1,5 mıllıard teńge taptyq» dep súıinshi suraǵan-dy… Endi ol jerler nasıonalızasıalana ma? Menshik ıeleri jarıalanyp, jerler qaıtarylyp alyna ma? Komısıa dál osy máselede únsizdik tanytýy kerek sıaqty…
– Ony endi men aıta almaımyn. Óıtkeni bul másele Úkimette, komısıada áli qarastyrylǵan joq. Al meniń aıtarym: eger zańdy bolsa, áýelgi sheshimdi eshkim ózgerte almaıdy. Áýelde satylyp qoıǵan jerlerge eski zań boıynsha sheshim ózgertýsiz qalady. Tek, odan keıingilerge berilmeıdi. Zań keıin ózgertilgen soń, burynǵy sheshimderge tıispeıdi. Tártip solaı. Bul boıynsha men jalpy tájirbıemnen aıtyp otyrmyn. Al Úkimet bul máselege qatysty ózi túsinik bere jatar.
– Úkimettiń Jer reformasy jóninde komısıa qurýyna halyqtyń Úkimetke senimsizdigi ám narazylyǵy túrtki bolǵany ras. Qazirgi komısıa eki otyrys ótkizdi. Usynystar ortaǵa salynýda. Áleýmettik jelilerde komısıanyń jumysyna qatysty pikirler alýan túrli. Al siz osy komısıa halyqpen qoıan-qoltyq jumys istep jatyr dep aıta alasyz ba?
– Jalpy, jer komısıasyn (onyń ishinde men de barmyn) halyq saılaǵan joq. Komısıa halyqtyń búkil muń-muqtajyn qanshalyqty kún tártibine shyǵara alady, ony ýaqyt kórsetedi. Halyq narazylyǵyn bildirip, jerdiń satylýyna jáne jalǵa berilýine qarsy bolǵan soń, Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha komısıa quryldy. Onyń quramyn obektıvti túrde qurýǵa tyrysty. Mindetti túrde mıtıńke shyqqan azamatar emes, saıası belsendi, saýatty azamattar, aýylsharýashylyǵymen tikeleı jumys isteıtin azamattar tartyldy. Olardyń komısıa otyrysynda óz oı-pikirlerin aıtqany bizdiń biraz nársege kózimizdi ashty dep oılaımyn. Sondyqtan, komısıa birinshi kezekte eldiń senimin aqtaýǵa tyrysady. Mysaly, meniń ózim eki aýdanda jumys istegen tájirbıem bar, sol boıynsha ózmniń túıgen oılarymdy ortaǵa salyp otyrmyn. Qazir usynys-pikirler qarastyrylýda. Endi biz aımaqtarǵa shyǵamyz. Halyqtyq jınalystar uıymdastyryp, sol jerlerde halyqtyń pikirlerin tyńdaımyz jáne ony komısıa jumysy barysynda saraptap, Úkimetke usynamyz. Bul jerde Úkimet te sheshim qabyldamaıdy. Úkimet usynysty Parlament qabyldaýyna jiberedi. Al Parlament komısıanyń usynystarynyń keıbirin qabyldamaýy da múmkin. Tipti, ózderiniń usynystaryn da engizýi múmkin. Negizi, komısıa da, Úkimet te emes, osy Parlament naǵyz halyqtyń ókili bolyp esepteledi ǵoı. Óıtkeni ony ózderi saılady. Sondyqtan, Parlament komısıadan da kóbirek usynys bere me, ony ýaqyt kórsete jatar. Úmit bar ǵoı. Sońǵy sheshimdi Parlament qabyldaıtyn bolǵan soń, men Úkimettiń qazirgi qaýqaryn baqylap otyrmyn. Qazir komısıa barysyndaǵy bizdiń usynystarymyzdy Úkimet músheleri de qoldap otyr.
-Áýelde, 75 adamnan qurylǵan bul komısıanyń úsh múshesi óz erkimen quramnyn shyqty. Qazir 72 adam qaldyńyzdar. Al, osy azamattardyń arasynda bılikke jaqyn nemese laýazymdy qyzmetterde isteıtin azamattardyń basym ekenin baıqap otyrmyz. Usynystar talqylanyp, daýysqa salý barysynda halyqshyldardyń utylyp qalýy múmkin degen pikirler bar. Buǵan ne deısiz?
– Usynystar áli tolyq talqylanyp bolǵan joq. Aldaǵy otyrystar barysynda barlyq usynystar daýysqa salynyp, sheshiletin bolady. Bul jerde komısıa quramyn tolyq qarasańyz, Úkimet adamdary kóp emes negizi. Komısıada sol aýylsharýashylyǵymen aınalysatyn, ár túrli qoǵamdyq uıymdarda isteıtin azamattar bar. Sondyqtan, komısıadaǵy Úkimet ókilderi, depýtattardy qosa eseptegende 30 paıyzdan aspaıtyn shyǵar. Men naqty eseptegen joqpyn. Biraq, olardyń daýysy basym dep aıta almaımyn. Komısıa quramynda iri sharýa qojalyqtarymen qatar shaǵyn qojalyqtardyń ókilderi de tize qosyp otyr. Bul jerde negizgi usynysty sol azamattar aıtýy tıis. Komısıada daýys jaǵynan utylyp qalsaq ta, sońǵy sheshimdi Parlament aıtady. Al Parlamentti halyqtyń ózi saılady. Negizgi júk solarda. Óıtkeni Parlament halyqtyń múddesin qorǵaıtyn oryn ǵoı. Komısıa sheshim qabyldamasa da, Parlament ony durystaýy kerek dep oılaımyn. Sondyqtan men endi Parlamentke úmitpen qaraımyn. Ol jerdegi azamattar da bárin kórip-bilip otyr. Bolǵan oqıǵalardan keıin, olar ózderiniń buryn jibergen qatelikteri me, álde burynǵylar ma, áıteýir bir qatelik jiberdi. Endi sony túzetýleri tıis. Sondyqtan Parlamenttiń daýysy qattyraq shyǵar degen úmitim joq emes.
-Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge rahmet! Komısıa halyqtyń únin eskeredi dep úmittenemiz!
-Ózińe de rahmet! Árıne, biz árdaıym buqaranyń talap-tilegimen sanasýymyz kerek.
Suhbattasqan Nurgeldi Ábdiǵanıuly
