El tilegin oryndaý qajettigin Jer komısıasyndaǵy agressıvti-úkimetshil kópshilik túısine bastaǵan sekildi. Maǵan solaı kórinedi. Ultshyl-memleketshil azshylyqtyń ýájderi Komısıa otyrysyna qatysqan jer-jerdegi halyq ókilderiniń pikirlerimen úndesip jatqany, qansha degenmen, olardy da oılandyrsa kerek. Budan múshelden astam ýaqyt buryn, dálirek aıtqanda, qazirgi kúshinde turǵan Jer kodeksiniń jobasy talqylanǵan aılarda, búgingi tilge tıek etýli jaǵdaıattyń bári sóz bolǵan edi, biraq bılik tarmaqtarynyń qaı-qaısysy da olardy eleń qylmaı, parlament Kodeksti 2003 jyldyń jazynda qabyldap tynǵan. Halyqtyń sheshimin taýyp bitpegen ulttyq máselesinen týyndaǵan tilegin eskermeı shyǵarǵan zań, barshamyzǵa belgili, túptiń túbinde halyq múddesine qaıshy ekenin kórsetti.Endi sony túzeýde batyldyq, sheshimtaldyq, ádilettilik tanytylsa durys bolar edi. Kóńilge Jer kodeksiniń jobasy uıalatqan kúdik Kodeks bekip, kúshine enip, jumys istep turǵan búgingi kúni de seıilmeı, burynǵysynsha ózektibop turǵandyqtan, sondaǵy maqalany nazarǵa qaıta usynǵandy jón kórip otyrmyn...
«SHALA DA QATERLİ QUJAT JOBASYNA QARSYLYQ. Halyq pen bılikti Tilek birligi biriktiredi. Ókinishke qaraı, jer máselesinde bular eki jarylyp tur. Óıtkeni Tilekteri bir emes. Bıliktiń jerdi satý pıǵyly kópke unaǵan joq. Biraq jer-sýdy saýdaǵa salýǵa bekingen ókimet qarashanyń onysynjaqtyrmaǵanyn elegisi kelmedi. «It úredi, kerýen kóshediniń» kerimen, óz baǵytynan taıǵan joq. Alaıda onyń óz baǵytyn zańdastyrmaq nıeti halyq tarapynan keri qaǵylǵaly qaı zaman. Jer kodeksiniń jobasyn jarıalaýynan kóp buryn. Soǵan qaramastan, halyq qabyldamaǵan josparyn basqarýshylarymyz qıly tátti qýlyqpen orap-ádemilep, bolashaǵymyzdy quratyn qujat retinde alǵa tartqaly da aıdan asty. Qansha synǵa ushyrasa da, halyq tilegine qanshama kereǵar bolsa da, alǵan betinen qaıtar emes.
Qazir naqty sheshim jasaýdyń (árıne, parlamentte qabyldatýdyń) sheshýshi sharalarynyń birin (turaqty demokratıalyq keńes atty qurylymnyń usynysyn ázirletý salasyn) iske qosyp qoıdy. Endi «jerdi bazar (rynok) aınalymyna túsirýdiń paıdalylyǵyn» ǵalymdar, «demokrattar» birlesip dáıektep, halyq qalaýlylary ordasynda parlamenttik kópshiliktiń tıisti zańdy qabyldaýyna mańyzdy járdemin beredi dep tosý ǵana qalǵandaı.
Degenmen, sol turaqty keńes te, májilisshiler de, jobany usynýshy úkimet te taǵy bir ret sál-pál oılanyp qalar degen úmitpen, osy joldardy nazarǵa usynýdy jón kórip otyrmyn. Sebebi, bolashaq ómir úshin (táýelsizdik úshin!) asa qaýipti zań qabyldanǵaly tur. Al bul eshkimdi jaıbaraqat qaldyrmasa kerek.
Árkim-aq kóz jetkize alady, Jer kodeksi jobasynyń babtary arasynda qazaqtyń ulttyq memlekettiligin joıýǵa jol ashatyn sańylaýlar jetkilikti. Máselen, jer paıdalaný quqyǵynyń sýbektileri (30-bab) qatarynda sheteldik zańdy tulǵalardyń bolmaǵy ap-ashyq jazylǵany óz aldyna, sheteldikterdiń qazaq jerinen jeke menshik pushpaq (qandaı kólemde ekenin nıetterine zańdy ońtaılastyryp paıdalanýǵa sheberlerdiń ózderi ǵana biler) ıelenýine osy babta tizbelengen qazaqstandyq jekeshelerdiń de, zańdy tulǵalardyń da, «bastapqy» jer paıdalanýshymen ıin tirese turǵan «keıingi» jer paıdalanýshylyq ta – árqaısysy ózindik tásilmen «jasyl sham» jaǵyp qoımasyna kim kepil.
Eske alyp qoıyńyz – halqymyzdyń úshten biri búıirimizdegi alyp kórshimizdiń baýyrlary, sondaǵy aıqaıshyl saıasatkerlerdiń qamqorlyq aıasyna kirer ári úmit artar «besinshi kolonnasy». Jatsyndy dep bizge kiná arta almas, otandastarymyzdyń búıregi solaı qaraı buratyny anyq. Aıyptaý qate – tarıhı otany. Ana jyly bir saıasatshysynyń aıtqanyndaı, álgi úshten birdiń mıllıonynyń qolynda reseılik pasport bar. Tap sol sebepti qazir shekaraǵa taqaý belgili aýyl Reseı quramyna ótpek. Keıbir ónerkásipti qala turǵyndary da sondaı umtylys tanytýda. Týra osy Almatyda – týǵaly Reseıdi kórmegen, kámeletke endi tolǵan balalardyń qolynda Reseı pasporty júr. Buǵan sonaý patsha zamany bastap, keńestik dáýir qostap, eń shuraıly qazaq jerlerine sol aǵaıyndardy túbegeıli ornyqtyrǵanyn kosyńyz. Sony oılaǵanda – aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerde taýarly astyq óndirý, orman ósirý (24-bab) tizgini qandaı jekemenshikshilderdiń qolyna túspegin shamalaý qıyn emes.
Al qaltasy tesik kedeı qazaq, myqtaǵanda solarǵa jaldanady. Shyntýaıtynda, ol da ekitalaı. Iá, ony jumysqa ala qoıýlarynyń ózi kúdikti, qısyndyraǵy – atalǵan sharýalardy atqartý úshin menshik ıeleri «óz jerlerine» óz qandastaryn qonystandyrýǵa tyrysady, bul óz-ózinen túsinikti.
Sonda el ıesi atalatyn halyqqa rezervasıalarynda kúnkóris qamymen azyp-toza berý qalady. Úıdiń ishin syrtta júrgen úı ıesi emes, ishinde otyrǵan naqty turǵyn jaqsy jáne qalaýynsha jaıǵastyrady... Aınalyp kelgende, bundaı ahýal 20-ǵasyrdyń basyndaǵy ezgi men qyspaq, quldyq saldarynan oryn alǵan «agrarlyq tórtipsizdikter» dep atalǵan halyq narazylyǵynan júz jyldan keıin, ústimizdegi osynaý jańa ǵasyr basynda qaıta boı kóterýine jol ashady.
Tarıhqa kóz salyp otyrý lázim. Árbir halyq qalaýlysy, bılik býyndaryn ustap otyrǵan memlekettik qyzmetshi ózin tarıhpen tárbıeleýge tıis. Al tarıhta úlgi alarlyq sát jetedi. Álginde aýyzǵa alǵan «agrarlyq tártipsizdikter» (jer alpaýyttary paıdasyna jer óńdep quldyq ómir keshken tirshilik burq etkizgen narazylyq) bir ushymen qazaq jerin de qamtyǵan-dy. (1891 jylǵy Dala nızamy boıynsha qazaq jeri Reseı memleketiniń menshigi dep jarıalanǵan. Memleket óz menshiginen astanadaǵy aksúıekterge syıǵa jer kesip bere bastaǵan. Sóıtip, ómirinde Qazaq Elin kórmegen knázderdiń birqatary syrttaı-aq onyń ishinen, shuraıly atamekeninen aırylǵan qazaq esebinen, menshikti jerge ıe bolyp, jalshysyna jalshy, baılyǵyna baılyq qosyp masaırap qalǵan).
Birinshi orys revolúsıasy daýyldatqanda, ádilet týraly aıqyn túsinigi bar adal memlekettik sheneýnikterdiń arasynda «agrarlyq tártipsizdikterdiń» túp-tamyryna úńile bilgender, sóıtip úkimetke ádil sheshim jolyn kórsetkender boldy. Jer jónindegi bas basqarýshy knáz Kýtler alpaýyttardan jer-sýdy eshqandaı óteýsiz tartyp alyp, belgili bir úlespen sharýalarǵa úlestirý josparyn usyndy. Alǵashqy eki Memlekettik Dýma da jer haqynda ádil zań shyǵarýǵa mindettendi.
Al ádiletti nıetterge patshanyń qandaı áreketpen jaýap bergeni barshaǵa málim. Patsha qosh kórgen qonys aýdarýshylar legi qazaqty taqyrǵa qýyp shyqty. Keıin ony revolúsıalyq ókimet jóndeımin dep, halyqty ótirik ýádesimen aldaýsyratty, is júzinde qıly saıası naýqanymen kóshpendi eldiń toz-tozyn shyǵardy.
Búgingi Táýelsiz Eldiń jańa Jer kodeksiniń jobasy sondaǵy qylmysty qatelikter men burmalaýlardy túzetýdiń ornyna, tereńdete túsetin túri bar. Qabyldanǵan jaǵdaıda ol jańa alpaýyttardyń paıda bolýyna zańdy jol ashady. Tıisinshe – jańa ádiletsizdik, qanaýshylyq, oǵan qarsy týýy yqtımal (joq, mindetti túrde týatyn!) qarsylyq, (jańa «agrarlyq tártipsizdikter!) negizin qalaıdy. Al alpaýyttar men jer ıelenýshiler sheteldik bolǵan jaǵdaıda (kúni búgin qazaqstandyq otandasymyz deıtin orys aǵaıyndardyń Reseı shekarasyna taqaý turatyndary óz tól otanyna qosylý áreketinde júrgeni – Ogneýpornyıdy, Jetiǵarany alyńyz – qansha jasyrsań da, erteń anyqqa shyǵatyn nárse) – eldik nyshandy joǵaltar kezimizdi taqalta túsedi.
Sonymen, bul qujat jobasy – elbuzarlyq sharýany zań jolymen atqarýǵa jol ashatyn joba. Qujattyń tap soǵan qyzmet etetinine, Kodeks jobasynyń, ásirese, 13–15-babtarymen tanysqanda kóziń jete túsedi. Munda Úkimet quzyretine jerdi qorǵaý men paıdalanýdyń negizgi baǵyttaryn ázirleý, memlekettik jer kadastry men jer monıtorıńin júrgizý tártibin belgileý, t.t., jer resýrstaryn basqarý organyna osy oraıdaǵy biryńǵaı memlekettik saıasatty júrgizý, t.t. naqty praktıkalyq is-sharalaryn júzege asyrýdy júkteý kózdelgen.
Demek, jer satqysy keletin sheneýnikterdiń qolynda ázirge zańmen bekitilgen biryńǵaı memlekettik saıasat joq, ony jasaý tek jobalanýda. Jáne ol is-daǵdymen (jerdi bóliske salýmen, durysynda, osyǵan deıin bólip berip qoıǵandaryn zańdastyrýmen) qatar júretin sıaqty. Endeshe, jer is júzinde baıaǵyda-aq bólinip ketken degen jany bar qaýesetterdi esepke alsaq, memlekettik saıasatty jasap-bekitý – máseleniń sońyna, atqarylǵan isti rastaı salýǵa qaldyrylǵan. Iaǵnı bul jáıt Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kodeksi jobasy qazaq halqynyń ulttyq-memlekettik múddesine jaýap bermeıtin zalaldy qujat bolǵaly turǵanyn dáleldeı túsedi.
Qazir halyq jer satýǵa jappaı qarsy (jekelegen bılikke qyzmet etýshiler men jer ıelenýshilerdiń bul sharanyń «paıdalylyǵyna» ekpin qoıyp, jantalasa úgittegenine qaramastan). Al talqylaýda júrgen Joba jerdi satý túgil, uzaq merzimge paıdalanýǵa bergenniń ózi qazaq halqyna qarsy jasalǵan qıanatty túzetpeıtinin, qaıta ony terendete túsetinin kórsetip otyr. Joba shıki.
Onyń qabyldanýyna halyqtyń kelispeıtindigi «Bar men joq» telehabary («Qazaqstan» ulttyq telearnasy, 28. 02. 2003) júrgizgen suraý salýda aıqyn kórindi: habarlasqandardyń 73 paıyzy Jer kodeksi jobasyn qabyldamaý jaǵynda eken. Joba ony jasaýshylardyń jer qatynasy syndy kúrdeli máselege basynan emes, aıaǵynan kelgenin, kerýen sońyna ilesýshi bolyp qana kirisip otyrǵanyn kórsetip otyr.
Demek, Jer kodeksiniń jobasy Májilis talqylaýynan keri shaqyryp alynýǵa tıis. Eger bizdiń Úkimet tarapynan ondaı arly batyldyq kórsetilmese, onda Parlament ony qabyldaýdan bastartý kerek. Áıtpese Elbasy aralasqany jón. Jáı ǵana keri qaǵý az, jerdi paıdalanýdyń bazalyq parametrleri ashyp aıtylatyn, Jer kodeksin durys jasaýǵa negiz bolarlyq qujat qabyldaý qajet.
Shartty túrde ony «Qazaqstan Respýblıkasynyń jer saıasaty» dep ataıyq. Mine sol qujatta ulttyq memlekettiliktiń irgetasyn nyǵaıtý kózdeletinini basty paryz retinde atap aıtylyp, úlken árippen jazylatyn Qazaq Memleketiniń jer jónindegi negizgi maqsat-múddesin tujyrymdaý lázim. Aıqyn, naqty saıası tuǵyrnamasy bolmaı turyp, áıteýir «jerińdi kepildikke qoıyp, bankten aqsha alasyń» degen, qazirgi tańda kúmándiligi basym ekonomıkalyq jeleýmen, el erekshelikterin eskermeı, túbinde eldikten aırylýǵa aparatyn zań qabyldaýǵa jol berýge bolmaıtyny kim-kimge de túsinikti bolsa kerek.
Al qazaqtyń áreń qoly jetken ulttyq memleketin nyǵaıtýdyń qıyn da durys joly, memlekettik jer saıasatynda erekshe qadap aıtylýǵa tıis jáıt – óz elinde qunarsyz shalǵaılarǵa shyǵyp qalǵan, keńestik burmalaýlar kezinde shetel asyp ketken halyqty eń aldymen jerge ornalastyrý bolmaq kerek.
Qazaqstan Keńesteriniń 1925 jylǵy Birinshi (besinshi) Aqmeshit sezi qazaqtardy jerge birinshi kezekte jaıǵastyrý haqynda tarıhı qarar shyǵarǵan-dy, ony oryndaýǵa ortalyqtaǵy ásire bólshevıkterdiń jergilikti sholaq belsendilerge súıene otyryp múmkindik bermegeni belgili.
Endi, memlekettik táýelsizdik jaǵdaıynda, táýelsiz el óz halqyn qorǵaı almaıdy degenge kim senbek? Onda táýelsizdikti nesine aldyq degen oryndy suraq týmaı ma el-jurtta. Egemendikke laıyq bolý shart. Bul isti qazaqstandyqtardyń eshqaısysyn renjitpeı, quqyn shektemeı júrgizýge bolady, sonyń qısynyn qujatta taratyp baıandaý lázim. «QR jer saıasaty» elde osy ýaqytqa deıin oryn alǵan jer bólistiń jalǵastyrylýyna shuǵyl tyıym salýǵa tıis. Buryn bólinip-satylyp ketken jerlerdi paıdalaný Jer kodeksi qabyldanǵanǵa deıin jalǵa berilý quqymen júre beretini eskertilip, jerge menshik quqynyń jańasha, zańdy normamen qaıta qaralatyny dáleldený kerek. Sóıtip, jer qatynastaryn eskishe damytýǵa moratorıı jarıalaý jón.
Halyqqa taratylǵan shartty jer úlesin moratorıı kezinde muqıat tekserip, eshkim (eldegi, shettegi) qaǵajý qalmaıtyndaı ádildikpen rásimdeýdi aıaǵyna jetkizý durys. Másele tek árkimge shartty úlesin qaǵaz júzinde úlestirip berýde emes, sol shartty úlesimen árkimdi naqty jerge bekitýde ekenin ashyp aıtyp, júzege asyrýdy kózdeýde jatyr. Taýarly astyq óndirý alqaptaryn, orman-toǵaıdy beımálim zańdy tulǵalar emes, shartty jer úlesterin biriktirýleri arqyly óz birlikterin dúnıege ákeletin halyq ıelenýge tıis. Ondaı jerlerde jumysty uıymdastyryp-basqaratyn zańdy tulǵany solar qurýǵa kerek. Bul iste jarıalylyq bolsyn. Sonda halyqta renish týmaıdy. Esesine, halyqtyń óz qalaýlylaryna, Úkimetine degen senimi artady. Tilek birligi oryn alady. Al onyń el táýelsizdigin nyǵaıtýǵa bekem kepil bolary haq. 2 naýryz 2003 j.»
Beıbit Qoıshybaev
31.07.2016
