Jazýshy Asqar Súleımenov «Men Abaı shalmen kúnde tildesem, kelispeı qalatyn kezderim de az emes» degen eken. Aragidik kitap basynda kemeńger jazýshynyń ózimen kezdesip, kókeıde júrgen birli-jarym saýalymyzdy joldaǵan edik. Áli kúnge deıin ózektiligin joǵaltpaǵan tushshymdy jaýaptardy oqyrmanǵa usynýdy jón sanadyq.
- «Abaı eskirmeıdi» dep aıtqanyńyzdy bilem. Orystarda Chadaev kónergen emes. Ekeýi de óz ultynyń minezin ózekti taqyryp etken. Osy oraıda oqymysty Shoqannyń «qazaq hareketiniń negizgi qozǵaýshy kúshi ataqqumarlyq» degen pikiri taǵy bar. Koról Lúdvıktiń maqamyna salyp, qazaqty «Men» dep qarasam, meniń minezime qandaı baǵa berer edińiz?
A.S: – Búkil qazaqtyń býyn qurty menmendik. Qazaqpen bir týǵan dert te sol eken: jyldar, kezeńder, yqylym-zamandar ótkenmen, ydyramaǵan – tutasqan, buqpaǵan – boı túzegen, juqarmaǵan-shorlanǵan, bekingen, berkingen dert. Túbine jeter aýrý-syrqatty qasıet kórgen adam qaısy? Qasıet qana kórse bir sári; aýrý-syrqatty, dertti jańaǵy, ajal aýylynyń túlegin kıesine balaǵan el kórdiń be? Qoıshysy jylqyshysyn tarpıtyn, sıyry aıǵyryn súzetin, qarǵasy qarshyǵasyna túsetin, juldyzy aıyn, aıy kúnin, kóleńkesi ıesin talaıtyn kún kórdiń be? Keıin, keıin, kúnderdiń kúninde, keraýyz jut urǵanda keshegi ákeńniń, búgingi ózińniń kóktegi Temirqazyqqa buǵalyq salam dep aspandap qaraǵanyń apanǵa túsiredi. Juldyz sanardaı bop aqshańdap, qaqshańdap shapqan attyń túbine in jetpek.
- Jylqy janýardy qazaqqa balama retinde kóp qoldanasyz. «Darvın maımyldan jaralsa jaralǵan shyǵar, Men jylqydan jaralǵanmyn» degenińiz esimde. Atqa degen qumarlyq qazaqtyń bolmysynda bite qaınasqan uǵym ǵoı. Oıda júrgen saq saýal, saf suraq kókeıge maza bermeıdi. Aqan seri degen kezde nelikten qazaq balasynyń sanasyna aldymen onyń klasıkalyq ánderi emes, Qulager oıǵa oralady?
A.S: – Qansha qısynǵa sal, tiriniń demi bolǵanmen, ánniń tirligi daýyly. Ánniń ólimi – ólim, attyń ólimi – qaza; ánniń ólimi sýdyń býynǵany ǵana, attyń qazasy qannyń sýynǵany; qan, ol – dem, dem, ol – tirlik, án – óli, at – tiri derligi de osydan. Attyń ózi án, án ataýlynyń ákesi. Janarsyz án – myń, al janaryna tórt qubyla jalǵandy túgel jımaǵan tuıaq qaısy? Jalǵannyń jalǵandyǵyn jylqynyń janarynan asyryp kórseter aına qane?
Qazaq poezıasynyń padıshalary ózderin taý minez, túz bolmysqa tárbıelep, birneshe aǵym aýyssa da aqaý tabylmaıtyn shyraq qaldyrdy. Sol sáýleniń sońynan ere bilgen Shyǵys juldyzdarynyń biri Maǵjan der edim. «Jer erkesi – jeldiń jónin kim surar» degen teńeýdi ózine telip aqyn neni meńzegisi keldi?
Mysaly, jelde salmaq bar ma?
- Joq.
A.S: – Al joq bolsyn. Jelde salmaq joq-aq bolsyn. Ýysta turmaıtyn, bezbenge túspeıtin nársede qańǵyp júrgen qaı salmaq? Jelde biraq ekpin bar. Kóksheniń kóp kókala shatqalynan, qalyń qunar qyrtysynan, ásirese, qara kúzde ishin tartyp ap toryǵyp jortar jelde, jer jastanyp japyrylǵan qamys quraq óz aldyna, baltanyń ózine baǵjıyp qarar emenniń ózin enesine tanystyrar qaırat bar. Jelde qaırat bar, al qaırat – salmaq, al salmaq qozǵaıdy. Búktiredi, buqtyrady. Jel – tunyp turǵan salmaq, al onyń tús pen boıaýǵa belsheden ekenin aıtpaı-aq qoıaıyn.
- Qozǵalys jetilýdiń, jegilýdiń tórkini degendi meńzegińiz keledi ǵoı. Kózge kórinbeı qarq qylatyn ondaı minezge kez-kelgen qoǵam zárý shyǵar. Al, jıyrmadan jańa asqan jas Sultanmahmýd nege ózgeler sıaqty jymyńdaǵan juldyz emes, aıalaǵan aı emes, qazaqtyń tóbesinde kún bolýdy kóksedi?
A.S: – Kún shyǵady, aı nege týady? Aı tolady, al kúnde nege, qysy-jazy, zar qalpy, saz qalpynan aýytqý joq? Naǵashyly-jıendeı bir nur, bir shuǵylanyń kereǵar tirlik keshkeni netkeni? Kerispegenmen, tebispegenmen, bir beldeýdegi eki aıǵyrdaı, qulaqtaryn qatar-qabat jymıtqany netkeni? Esektiń baǵy – jylqymen atalastyǵy, jylqynyń sory – esekpen atalastyǵy.
- Bul sabaqtastyq búgingi ónerge de kesirin tıgizip jatqany anyq. Qazir jarqyramaıtyn «juldyzdardyń» kóbeıgen shaǵy. Osy teńeýdiń tórkini arqyly indetsek, qaptaǵan qalyń juldyz túnniń júgin arqalap kúndi búrkemelep turǵan joq pa? Adam taǵdyryn tamaǵyna syıdyratyn ánshi qandaı bolý kerek?
A.S: – Kózi tóbesinen bitken baq sıaqty, daýys ta myńnyń birine ǵana qonbaq; daýys bolǵanda, áıteýir daýys ózgeniń úzdigin úzildirip aıtar daýys emes, ózi shyǵaryp, ózi shyrqar daýys – Birjandaǵydaı daýys. Daýys ol da bir jylqy. Kórtaqymnyń jetegindegi júırikten ne paıda, ne ses? Sulyny buqtyryp berip, aq sókti, máıek pen kilegeıge qaryp ap asata almaǵan soń, tuıaqtyń tánindegi bulshyqty býyp, tynysty biter zil tuzdy – qamaý terdi, qabattap alyp aǵyzyp jibere almaǵan soń ol júırikten, ol júıriktiń ıesinen ne qaıran? Baby men baǵy buqqan tuıaq ta bir, oıǵa sýarylmaǵan áýen men áýez de bir, neni aıtý bir para, qalaı aıtý bir para, kimge aıtý bir para; ózbek Naýıdaǵy asyqtyń ǵashyqqa aıtar bir qaıyrymy: «seniń janyń meniń janym bir jan emes pe?», án men ánshi ǵana emes, ánshi men el de sol qos yntyqtaı bir jan-qurban bolmaqqa kerek.
- Án adamniń ishki ıirimin tebirentip qana qoımaı, aqylǵa úgitteýi kerek degenińiz be?
A.S: – Murtyn tistemelep otyryp ashshy ishekteı sozatyn án, ol dáris pe eken? Aqyl ánge aparmaıdy, án aqylǵa aparady. Jannyń dirilin, jaýraǵanyn, tasyǵanyn – ıek artqanmen, sózdi arqalanbaı-aq – qaltqysyz jetkizetin án. Án kezegi – sóz taýsylǵanda. Aqyl-dáris mı men sanaǵa ursa, án-áýen júrekti baýyzdaıdy. Júregi baýyzdalmaǵan mal haram...
Suhbattasqan: Baǵlan Orazaly
«Ádebıet» portalynan alyndy
