Mine, bizdiń palýandar men boksshylar olımpıadada dál taqyryptaǵydaı jiger-qaırattyń jetispeýinen jeńisten aırylyp qalyp jatyr. Birden eskerterimiz – sportshylardy jeńilip qalǵany úshin júndeı tútý nıetimiz joq. Kerisinshe, jarys nátıjesine shamamyzdyń kelgeninshe salqynqandylyqpen saraptama jasap kórý.
Ázirge kúmiske qoly jetken Eldos Smetov ta, Jazıra Japparqul da, Vasılıı Levıt te altynnyń sońǵy sátte qoldarynan sýsyp shyǵyp ketkenine tıtteı de kúıip-pisken pıǵyl tanytqan joq. «Buıyrǵany bolady-daǵy». «Allanyń bergenine rızamyn...» Kelisip qoıǵandaı aıtatyndary – osy. Orysynyń da, qazaǵynyń da. Musylmanynyń da, hrıstıanynyń da. Árıne, olardy sol aıqastarda talpynbady, tyryspady, aıanyp qaldy dep otyrǵanymyz joq. Aıanbady. Biraq, olardan «ólip ketýge daıarmyn, biraq, jeńemin!» degen batyldyqty baıqaı almaǵanymyz da ras. «Iá óletin bol, ıá jeńetin bol!» deıtin bapker de joq sekildi.
Jaraıdy, olar eń bolmasa kúmis aldy, sondyqtan aıyptaýǵa aýzymyz barmaıdy. Tek kórgenimizdi aıttyq. Al, palýan N.Tinálıev pen boksshylarǵa kelsek, másele múldem bólek. Jeńilmeıtinine eshkim kepildik bere almaıdy. Áńgime – qalaı jeńilýde! Jeńiske bergisiz jeńilis bolady. Ol kezde sen jan alyp, jan berisken óz ulanyńa sheksiz rızasyń, «baǵy shappady, átteń!..» deısiń de qoıasyń. Al, bes mınýt boıy qarsylasyn qushaqtap turǵannan basqa aryǵa bara almaǵan Nurmahan jaıly ondaı eshteńe aıta almaısyń. Sportta «olımpıada sındromy» degen bar, joq bolsa ondaı jańa uǵymdy N.Tinálıev pen bokser B.Jaqypovqa qatysty leksıkaǵa engizý qajet, sebebi, Nurmahannyń bul ekinshi olımpıadasy, Birjannyń – úshinshi olımpıadasy! Úsh olımpıadadan da Birjan júldesiz qaıtty. Taǵy aıtamyz, eń bastysy Birjannyń jeńilgeni emes – qalaı jeńilgeni! Onyń qarsylasy Hasanbaı Dýsmatov kózinen ot shashyp turdy. Áne, naǵyz ólýge bar, biraq, jeńilýge joq jigit – sol! Bes kúnde bes qarsylasynyń bireýine de bir raýndta da jeńis bermegen ol Olımpıada jeńimpazy atanyp bir-aq toqtady!..
Nege eshkim ózbek jigitine shaq kelmedi? Sebebi, olardyń bári Hasanbaıdyń búkil bitim-bolmysynan álgi tek qana jeńýge bel baılaǵan, bet qaratpaıtyn batyldyqty baıqady. Kórdi! Adam balasy aqsha men ataq úshin emes, shyn máninde ar men abyroı úshin synǵa túsetin, kimniń kimniń sý betine qalqyp shyǵa keletin mundaı jerde kúshtilik, sheberlik, shydamdylyq, tózimdilik, t.b. bári ekinshi orynǵa ysyrylady. Aldyńǵy shepke Rýh shyǵady! Oǵan qaırat, jiger, erik, ójettik, batyldyq, júrektilik, namysqoılyq, patrıottyq, ultshyldyq sekildi ólsheýge kelmeıtin, sózben jetkizýge bolmaıtyn nárseler kiredi. Biz bıyl jekpe-jekke shyqqan ózbek sportshylarynan sony kórip otyrmyz. Komentatorlar da «bulardyń boıyndaǵy jeńiske degen qushtarlyq qandaı kúshti!» dep, qaıta-qaıta tańdaı qaǵýǵa májbúr.
Al, bizdiń boksshylarymyz ne istedi? Sport – ómirdiń bir bólshegi bolǵandyqtan onda ádildik pen ádiletsizdik qamshynyń órimindeı qatar júretinin bile tura olar ózbekter sekildi ólgen-tirilgenine qaramaı aıqasýdyń, sonyń arqasynda ózińniń qarsylasyńnan basym ekendigińdi eldiń bárine eriksiz moıyndatýdyń ornyna «men jeńdim dep oıladym», «qazylar meniń jeńisimdi urlap aldy» dep aqtalýmen álek. Al, búkil qazaq, sonyń ishinde meniń ózim de aıryqsha úmit artqan Jánibek Álimhanuly álgi sózderdi de aıta almaıdy! Men keshegi sol aıqasty búgin erinbeı otyryp, asyqpaı qaıtadan kórdim. 1-shi raýnda Jánibek 1 de soqqy bergen joq! Úziliste quramanyń bas bapkeri Myrzaǵalı Aıtjan: «Oıan!» dese de oıanǵan joq... 2-shi raýndta 1 ǵana soqqy berdi! Aıqyn jeńilip jatqanyn ózi de, bas bapker de kórip tur. Aıtyp oıata almaǵan Aıtjan nemese boksshynyń jeke bapkeri (tipti onyń ornynda basqa jattyqtyrýshy bolǵanda da) ekinshi úziliste, sońǵy raýndtyń aldynda ne isteýi kerek edi? Olardyń bireýi baıaǵy Muhtarhan Dildábekovti Sıdneı olımpıadasynda "sabaǵan" bapkeri Nurǵalı Safıýllın sekildi: «Sen qazaq emessińbe?!» dep, Jánibektiń jaǵynan aıamaı tartyp-tartyp jiberýi kerek edi!.. Shákirti qazaqtyń namysyn qoldan berip jatqanyna jany shyǵyp kete jazdaǵan azamattyń sol tapqyrlyǵy, sol erligi bulardyń esine nege túspedi eken? Sirá, Nurǵalıdaı jandary kúıe qoımasa kerek...
2000-jyldan beri ár olımpıadada eń bolmaǵanda bir qazaq (bári boksshy taǵy da) altynnan alqa taǵyp, qazaqtyń abyroıyn aman alyp qalyp júr edi. Bıyl myna namyssyz, jigersiz quramanyń jigitteriniń «arqasynda» oǵan da iline almaı qalatyn túrimiz bar. Onyń ústine fınalda Danıar Eleýsinov julqynyp turǵan ózbek jigitimen kezdesedi. Ózbek bapkerleri shákirtterine «basqadan jeńilseń de, qazaqtan jeńilme!» dep tapsyrma beredi degen qaýeset bar. Men óz basym sol sózdiń shyndyǵyna senemin. Nege?
Osydan shamamen 15 jyldaı buryn Ózbekstanmen shekaralas ózimniń týǵan ólkem Keleske bir barǵanymda, erte turyp úırenip qalǵan ádet, teledıdardy qossam, ózbek arnasynan olardyń memlekettik gımni oınap, beınesújetin berip jatyr eken. Gımnde qaı el bolsa da óz jetistigin kórsetedi ǵoı, maǵan da olardyń ne usynatyny qyzyq bolyp, qarap otyrdym. Bir ýaqytta ózbek boksshysynyń Muhtarhan Dildábekovti tómpeshtep uryp jatqanyn uzaq ýaqyt kórsetip turyp alsa bola ma! Men shalqamnan túse jazdadym. Sebebi, bulaı etý 10 mln.qazaqtyń bir de bireýiniń oıyna kelmeıdi! Kelgen kúnde de odan joǵary turǵan bir basshy «Bunyń ne? Baýyrlas halyqpyz, uıat emes pe?» dep jer-jebirine jetedi...
Memlekettik gımnniń (ánuran degen aýdarmamyz onsha sátti emes) beınesújeti sol eldiń basshysy kórip, bekitken soń ǵana jaryqqa shyǵatyn bolsa kerek. Sonda ózbektiń telearna basshylary, memlekettiń ıdeologıasyna jaýap berip otyrǵan asa laýazymdy tulǵalary, eń aqyry Prezıdenti Ózbekstanda áli qazaq bolyp jazylyp júrgeni bar, ózbek bop jazylyp ketkeni bar, jalpy 4-mln-ǵa jýyq qany qazaq turatynyn, shekaralas aýdandardyń qazaǵy Tashkent telekanaldaryn kóretinin bilmeı me? Bilgende qandaı! Al, onda nege kórsetedi? Menińshe, onyń bir ǵana jaýaby bar, ol – qazaqtyń jigerin joıyp, rýhyn qulatýǵa tyrysý. «Biz, ózbek, qazaqtan myqtymyz!» degen uǵymdy ultynyń jas urpaǵyna eńbektegen kezinen, esin biler-bilmes shaqtan bastap sińire berý. Ne úshin? Alys bolashaqty oılaǵan memlekettik geosaıasat. Ózbekstan prezıdenti Islam Karımovtyń 1993-jyldary telearnadan «Biz babamyz Ámir-Temirdiń at tuıaǵymen jaýlap alǵan jerlerin aqylmen jaýlap alýymyz kerek» dep aıtqan sózi bar. Jáne ózbekter óz ultynyń múddesi turǵysynan óte durys istep otyr. Ýınston Cherchılldiń ustamyna sáıkes. Áıtpese, olar «halyqtar dostyǵy» degen uǵym bar ekenin bilmeı me? Biledi, jáne olar biz sekildi emes, onyń jalǵan, keńestik oıdan shyǵarylǵan uǵym ekenin de jaqsy biledi.
1991-jyldan beri Ózbekstandaǵy qazaq mektepterin olar shamasy kelgenin jaýyp, shamasy kelmegenin aralas mektepke aınaldyryp jatsa, biz jarty mıllıonǵa jýyq qazaqstandyq ózbekterge qalaǵanynsha ózbek mektebin ashyp, barlyq jaǵdaıyn jasap otyrmyz. Sonyń saldarynan olar Qazaqstanda otyryp, «Shymkent pen Taraz - ózbektiń jeri» deıdi...
Sporttan saıasatqa qalaı ótip ketkenimizdi bilmeı qaldyq. Solaı bolýy zańdy da, sebebi úlken sport baıaǵyda-aq úlken saıasat quralyna aınalǵan. Onyń dál sondaı ekenine naq osy Rıo-de-Janeıro oımpıadasynda kózimiz anyq jetip otyr. Myrzaǵalı Aıtjan: «Boksshylarymyzdyń bárine, Jánibek Álimhanulyna da, qoıar tıtteı kinámiz joq, qolynan kelgenin aıanǵan joq, «buıyrǵan ketpeıdi, qýǵan jetpeıdi» dep maqaldatyp, jaýyrdy jaba toqyp jatyr. Sirá, erteń elge qaıtqan soń jaýap beretindigin oılap, ázirden óz ornynan aırylyp qalmaýdyń qamyn oılaýda bolsa kerek... Biraq, mıllıondaǵan qazaq pen ózbek boksshylarynyń qaısysynyń jeńiske degen jigeri, ultshyldyǵy, namysqoılyǵy joǵary, qaısysyniki tómen ekenin kózimen kórip, kóńlimen tarazylap otyr. Kópti aldaı almaısyń.
Al, naǵyz biz ańsap otyrǵan talapqa saı aıqasqan Vasılıı Levıtti ádiletsiz qazylar alqasy reseılikterge jyǵyp berdi. Oǵan da álem kýá. AIBA-nyń dúrdeı vıse-prezıdenti Serik Qonaqbaev myrza osyndaı óreskel qaraýlyqqa jol berip aı qarap otyr ma? Bizdiń bokstyń nanyn jep júrgen sheneýnikterimiz dereý narazylyq bildirip, shaǵym túsirdi me eken? Túsirmese nege túsirmegen? Ýkraınalyqtardyń 2012 jyly Londonda Lomachenkony sport jemqorlarynyń jemsaýyna ketip bara jatqan jerinen sýyryp alyp qalǵan jaqsy úlgisin nege kórmeıdi?
Keń taralǵan «gıpertonıktiń» bireýi bolǵandyqtan, jáne senimimnen kúdigim basym túsip jatqandyqtan boks saıysyn kórmeı-aq júr edim, eń úkilegen úmittiler shyqqan kezde shydaı almaı kók ekrannyń aldyna kóppen birge men de qadaldym. Qadalǵanymdy qaıteıin, «maqtaǵan qyzdyń» kebin kıdi kóbi. Levıt arsyzdardyń aranyna jutylyp ketti. Arasha túser, qutqarar qazaq tabylmady... Sonda da «úmitsiz – shaıtan», sońǵy úmit - Ádilbek pen Danıarda. Dychko qolaǵa ilinse de rızamyn...
Aıtpaqshy. Londondaǵy jartylaı fınalda teń oınasa da baǵy shaýyp fınalǵa shyqqan Ádilbek aǵylshyn boksshysymen, alań qojaıynymen, janyn aıap aıqasqanynyń kesirinen altynnan aırylyp qalyp edi. Taǵy da sondaı jaǵdaı qaıtalanbas úshin boks tarıhynda – onyń ishinde olımpıada fınalynda - bir-aq ret kezdesken, jeńiske jetýdiń kópshiliktiń nazarynan tys tamasha bir tásili jaıly Myrzaǵalı baýrymmen oı bólissem dep edim. Ony kázir jarıa etsem, bizden buryn ózgelerdiń qoldanyp qoıary daýsyz. Sondyqtan, Myrzaǵalı Aıtjannyń uıaly telefonyn biletin azamattar meniń jeke paraqshama nemese el.poshtama (uakzhigit@mail.ru) tezirek habarlassa eken.
Ómirzaq Aqjigit
«Qazaq úni»
