Búginde álemge beıbitshilik shahary retinde tanylǵan Japonıanyń Hıroshıma qalasynyń kórikti kórinisine qarap otyryp 1945 jyldyń 6 tamyzynda ıadrolyq qarý qyltıǵan shóbin de qaldyrmaı, typ-tıpyl etkendigine sený múmkin emes sıaqty. Hıroshımanyń  jasyl jelekti baqtaryn aralap, keń dańǵyldarymen  saýmal aýasyn jutyp serýendep, zamanaýı záýlim ǵımarattaryna súısinip kele jatyp, Beıbitshilik murajaıyna kirgende kózińe eriksiz jas úıiriledi. Jermen jeksen bolǵan qala maketi, radıasıadan zardap shekkenderdiń sýretteri men zattary, qaıǵyly kórinister kóńilińe muń uıalatady. Alapat jarylystan topyraǵyna deıin kúıip ketken Hıroshıma jerine japondar jıyrma jyldyń ishinde sáýletti qala saldy. «Endi bul jerge eshqashan ósimdik shyqpaıdy» degen ǵalymdardyń pikirine qaramastan az ýaqytta tabıǵaty tamasha ólkege aınaldyrdy. Beıbitshilik sımvolyna aınalǵan Hıroshımada týyp-ósip, búginde «atom qarýynsyz álem» uranymen halyqtar dostyǵy men birlikti nasıhattap júrgen azamat,  Hıroshıma-Semeı qalalaryna qatysty jobalardyń avtory, Halyqaralyq yntymaqtastyq uıymynyń jetekshisi Koasano Takaıýkımen áńgimelesken edik.

Jarylystan Hıroshıma shaharyndaǵy kisilerdiń denesi birden kómirge aınalǵan

– Koasano san, Hıroshıma taǵdyryndaǵy qasiretti kezeńdi eske alý qanshalyqty qıyn bolsa, ol týraly aıtýdyń ózi júrekke aýyr ekeni ras. Shyndyq ólmeıdi, aqıqat óshpeıdi. 1945 jyldyń 6 tamyzynda komandır Pol Tıbbetstiń buıryǵymen Hıroshımaǵa 13-18 kıloton trotıldyq «Little boy» bombasy tastaldy. 9 tamyzda pılot Charlz Sýını «Fat Man» atom bombasyn Nagasakıge tastady. Nátıjesinde 200 myńnan astam halyq qyryldy. Búkil derekteri Beıbitshilik murajaıynda saqtalǵan sol zulmattyń tarıhyna biraz toqtalsańyz. 

— Ol týraly aıtý kimge de bolsa aýyr tıeri ras. Biraq tarıh paraqtaryn eshkim jyrtyp tastaı almaıdy. Ondaǵy jazýlardy óshirýge de eshkimniń quqy joq. Qasiret qaıtalanbasyn degen tilek árkimniń-aq júreginde bar. Bomba tastalǵanda birneshe mınýt ishinde epısentrden 800 metr qashyqtaǵy halyqtyń 90 paıyzy mert boldy. Hıroshıma shaharynyń ortasyndaǵy kisilerdiń denesi birden kómirge aınalǵan. Jarylystyń joıqyndyǵy sonsha, áýede ushqan qustarǵa deıin órtenip ketken. Epısentrden 2 shaqyrym jerdegi qaǵazǵa deıin janǵan. Eń myǵym degen birdi-ekili ǵımarat bolmasa, qalǵan úılerdiń bári typ-tıpyl bolǵan. Jarylys nátıjesinde shyqqan sáýleniń kúshtiligi sonsha, 19 shaqyrym qashyqtyqtaǵy mekemelerdiń terezeleri qıraǵan. Jarylys tolqynynan shyqqan jalyn qalany tutas órtke orap, az ǵana mınýttarda qashyp shyqqandar bolmasa, turǵyndar sol jerde-aq mert boldy. Birneshe kún ótkende basqa qalalardan kelgen dárigerler tiri qalǵan azyn-aýlaq adamdy emdeı bastady. Alaıda radıasıa bul adamdarǵa máńgilik syrqat syılaǵan edi. Olardyń birazy birneshe apta ishinde kóz jumsa, tiri qalǵandary ómiriniń sońyna deıin jazylmaıtyn aýrý bolyp qaldy. 2009 jylǵy sanaq boıynsha Japonıada 235 myń hıbakýshá (Hıroshıma men Nagasakıdegi jarylystan zardap shekkender) bar eken. Olardyń arasynda radıasıadan zardap shekken áıelderden týǵan balalar da bar. 2009 jylǵy sanaq boıynsha radıasıa áserinen kóz jumǵandar 413 myń adamdy quraıdy. Ol ýaqytta dúnıejúzinde radıaktıvti lastaný týraly áńgime bolmaıtyn. Óıtkeni qorshaǵan ortanyń lastanýy degen uǵymnyń ózi joq edi. Jarylys bolǵan eki shahardy Japonıa Úkimeti jaýyp tastamady. Jybyrlaǵan jándigine deıin joıylǵan jerge jańadan shahar saldy. Jasyl jelekke orady. Hıroshıma da, Nagasakı de tanymastaı kelbetke ıe boldy. Hıroshımadaǵy atom bombasy jarylǵan soń qorshaǵan ortaǵa naqty qandaı zıany tıgenin táptishtep aıtý qıyn. Biraq sol jarylystan soń múgedek bop qalǵan, balasy aýrý bop týǵan adamdar az emes. Olar áli de ómir súrýde.

–Hıroshımada 1945 jylǵy joıqyn jarylystan soń birdi-ekili ǵımarat qana qaldy. Búginde IýNESKO tizimine alynyp, mańyzdy tarıhı arhıtektýralyq ǵımarat retinde saqtalǵan qurylystar týraly aıtsańyz.

– Japonıada jer silkinisi jıi bolatyndyqtan qurylystyń seısmıkalyq beriktigi joǵary bolýyna mán beriledi. Hıroshımada jarylystan soń qańqasy bolsa da saý qalǵandar sol seısmıkalyq turǵydan myǵym etip salynǵan ǵımarattar. Jarylys ortalyǵyna jaqyn bolsa da bul ǵımarattardyń karkasy buzylmaı qalǵan. Búginde Genbakýdomý degen atpen tanymal kirpishten salynǵan Hıroshımanyń óndiristik palatasynyń ǵımaraty jarylys ortalyǵynan 160 metr jerde ornalasqan bolatyn. Hıroshımany qaıta salý kezinde Genbakýdomýdyń qalǵan qańqasyn qulatyp, ornyna jańa mekeme salý týraly usynystar kóp bolǵanyna qaramastan el basshylyǵy júrekke jara salǵan tarıhı oqıǵanyń kýási retinde nysandy ornynda qaldyrýdy jón dep biledi. Búginde Genbakýdomý Hıroshımanyń eń belgili tarıhı eksponaty. 1996 jyly IýNESKO-nyń álemdik mańyzy bar muralarynyń sanatyna qosyldy.

Jarylys tolqyny balalardy ushyryp áketken

– HİH ǵasyrda Japonıanyń Eýropaǵa ashylǵan qaqpasy bolǵan Nagasakı qalasy da atom bombasynyń astynda qaldy emes pe?

 – Bomba tastalǵanǵa deıin Nagasakı Japonıanyń mańyzy zor óndiristik qalasy bolatyn. 1945 jyldyń 1 tamyzynda qalanyń ońtústik batysyna birneshe bomba tastaldy. Bombanyń biri Mısýbıshı zaýytyna baǵyttalǵan. 1 tamyzda mektep oqýshylary shahardan shyǵarylyp, basqa aýyldarǵa kóshirildi. Jarylys bolǵan ýaqytta qalada 200 myń adam turǵan eken. 9 tamyzda jergilikti ýaqyt boıynsha 11:02-de kúshi 21 kılotonna bolatyn jarylys boldy. Tarıhı derekterge qaraǵanda, bomba tastaıtyn ushaqtyń tehnıkalyq aqaýlyqtaryna baılanysty bomba tek Mısýbıshı zaýytyna túsken. Eger qalanyń turǵyndary kóp ornalasqan ońtústigine taman tastalǵanda Hıroshıma sıaqty typ-tıpyl bolatyn edi. Nagasakıdegi atom jarylysynyń kúshi Hıroshımaǵa qaraǵanda zor bolǵanmen jarylys áseri báseńdeý desedi. Oǵan negiz bolǵan faktordyń biri Nagasakıdiń geografıalyq ornalasý ereksheligi. Ózińiz bilesiz, bul qala jotalar men tóbelerdiń ústine salynǵan. Qatpar-qatpar jotalar shahardy tolyq joıylyp ketýden az da bolsa saqtap qalypty. Kózimen kórgenderdiń aıtýy boıynsha, jarylys tolqyny kúshti jel túrinde balalardy ushyryp áketken. Atom jarylysy Nagasakıdiń 110 sharshy shaqyrym aýmaǵyn qamtyǵan. Onyń ishinde 22 sharshy shaqyrymy teńiz aımaǵy bolyp tabylady. Nagasakı prefektýrasynyń esebi boıynsha, jarylys epısentrinen 1 shaqyrym qashyqtyq aýmaqtaǵy jan-janýarlar birden ólip ketken. 2 shaqyrym radıýsta ornalasqan úılerdiń barlyǵy derlik qıraǵan. 3 shaqyrym jerdegi qurǵaq zattar, qaǵazdarǵa deıin órtengen. Nagasakıdegi jalpy sany 52 myń ǵımarattyń 14 myńy qırasa, 5 400 úıdiń qańqasy ǵana qalypty. Bomba túskennen keıin shahardyń ár jerinde órt bolǵan desedi. 1945 jyldyń sońyna deıin Nagasakıdegi jarylys saldarynan 60-80 myń adam kóz jumsa, 1960 jylǵa deıin 140 myń adam mert bolǵan. Iaǵnı, jarylystyń uzaq kezeńdik zararyn halyq kórdi degen sóz.

–«Mundaı zulmat qaı­ta­lanbasyn» degen tilekten týǵan sizdiń ıdeıańyz «Kanvas» dep atalatyn halyqaralyq uıymdy qurýǵa negiz boldy. Uıym osy ýaqytqa deıin kóptegen jobalardy júzege asyrdy. Uıymnyń baǵyt-baǵdary jaıynda áńgimeleseńiz.

– Ózim Hıroshıma qalasynda týyp-ósken soń, atom bombasynyń zardabyn kórgenderdiń taǵdyry kóz aldymyzda ótip jatty. Adamzatty joıýǵa baǵyttalǵan jarylys­tar týraly mektep qabyrǵasynda júrgende-aq bildik. Álemde eshqandaı jarylys bolmasa eken, máńgilik beıbitshilik ornasa degen tilek bala kúnnen kókeıimizde uıalady. 1998 jyly Hıroshıma ýnıversıteti halyqaralyq qatynastar fakúltetine oqýǵa tústim. Stýdent kezimde túrli halyqtardyń ómiri men mádenıeti qyzyqtyrdy. Shet eldik stýdenttermen aralasa bastadyq. Ýnıversıtettiń halyqaralyq klýbtaryna múshe bola júrip, basqa memleketterdiń tynys-tirshiligimen tanystyq. 2001 jyly Úkimettik emes uıym tarapynan jasalǵan Hıroshıma-Semeı jobasyna qatysý múmkindigi týdy. Sol jyly tamyz aıynda memlekettik emes uıym músheleri Qazaqstanǵa baryp, Keńes Odaǵy tusynda 450-den astam synaq jasap, 1500000 adam zardap shekken burynǵy polıgon bolǵan jerde densaýlyǵyna zor nuqsan kelgen jandardyń áli de týylyp, turyp jatqanyna kýá boldyq. Joǵarǵy oqý ornyn bitirgen soń halyqaralyq yntymaqtastyq uıymyn qurdyq. Qazir Tokıodaǵy IT kompanıasynda qyzmet istesem de Hıroshıma men Semeı júregimniń bir buryshynda turady. 

Qazaqstan degen  baıtaq  memlekettiń basyna budan bylaı zulmat jaǵdaı tónbesin, qazaq dalasynda azapty taǵdyrlar qaıtalanbasyn dep tiledim

– KSRO-da tuńǵysh atom bombasy jarylǵan Semeıge joba barysymen jıi barasyz ba?

– Atom bombasynyń zardabyn shekken Hıroshıma men polıgonnyń synaq alańyna aınalǵan Semeıdiń álemge tastaǵan urany bir: «Iadro­lyq synaqsyz álem qurý». Hıroshıma men Nagasakıdiń ákimshiligi men túrli uıymdary bul máselede kóptegen ister atqarýda. Qazaqstanǵa keler bolsaq, barshaǵa belgili «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń músheleri, el basshylyǵy ıadrolyq synaqsyz álem qurýda Orta Azıalyq deńgeıde bastamashy bolyp, kóptegen ıgi isterge muryndyq bolýda. Qazir álemde kóptegen qarýdyń túrleri jasaldy, jasalyp ta jatyr. Alaıda adamzatty joıýdan basqa fýnksıasy joq, urpaqqa úreı ákeletin qarýdyń qandaı túrine bolsyn qarsy ekeni belgili. Adam balasy tynyshtyqty qalaıdy. Beıbitshilikti nasıhattaýǵa arnalǵan kóptegen halyqaralyq uıymdar bar. «Kanvas» halyqaralyq uıymynyń maqsaty da beıbitshilik jolynda álem halyqtarynyń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý, Qazaqstan men Japonıanyń dostyǵyn arttyrý. Uıym músheleri negizinen jastar bolǵandyqtan «qarýsyz beıbit álem» ıdeıasyn tý etip, birlese jumystar atqarýda. Biz jyl saıyn tamyz aıynda koferensıa, sımpozıým, telekópirler ótkizemiz, «Nevada Semeı» qozǵalysymen birge forýmdar uıymdastyramyz. Qazir eki eldiń ıadrolyq synaqqa qatysty taǵdyr talaıyn baıandaıtyn vebsaıt jasaýdy josparlap otyrmyz, budan basqa da isterdi halyqaralyq deńgeıde atqarý ústindemiz. Óz basym Semeıge 2001 jyldan beri bes-alty ret qana bardym. Alǵash jolym túskende toǵyz kún júrgen edim. Birinshi áserim — jasyl jelekke oranǵan kórkem qala eken. Aýasy móldir, atmosferasy janǵa jaıly shahar. Jalpy men Qazaqstandy, qazaq elin jaqsy kóremin. Ásirese, taý-dalasynyń tabıǵaty erekshe ǵoı. Semeıden shyǵyp, alys aýylǵa da sapar shektik. Men aýyl syrtyna shyǵyp, kókjıekke kóz tastadym. Japonıada qaıda qarasań da teńizdi kóresiń, keń dalada turyp kójıekke qaraý rasynda kókiregińe erekshe sezim uıalatady. Shegi men shetine kóz jetpes keń dalany alǵash kórýim edi. Ol kezde stýdentpin ǵoı, kókjıekke qarap turyp, «Qazaqstan rasynda alyp memleket eken» dep oıladym. Sodan soń maǵan unaǵany, qazaqtyń et taǵamdary, shynymen de erekshe dámdi ǵoı. Ádette shet eldikterge maıly et tosyn bop kórinedi. Ulttyq taǵam qazaqsha ettiń dámin tatqanda kóshpeli halyqtyń tarıhy kóz aldyma kelgendeı áserde boldym. Qazaqtyń ulttyq mádenıetine, onyń ishinde ulttyq taǵamdaryna erekshe qundylyq dep qaraý kerek.

– Semeı polıgony týraly alǵash qaıdan estidińiz?

– Stýdent kezimde alǵash Shımodzakı Sýemısýden estidim. Ol kisi maǵan Qazaqstan týraly, Semeı polıgonynyń saldary jaıynda kóptegen maǵlumattar berip, ıdeıalarymen bólisti. Biz búginde sol kisiniń bastamalaryn jalǵastyrýdamyz. Ol ýaqytta Shımodzakı 450-den astam synaq jasalǵan qazaq jeri týraly aıtqanda qatty tebi­rendim. Beıbitshilikti nyǵaıtýǵa, memleketaralyq dostyqty damytýǵa ózindik úles qossam ǵoı degen oı týdy. Qazaqstanǵa barǵanda Atom kólin, Shaǵan ózenin kórdik. Tóńiregindegi aýyl-aımaqty araladyq. Polıgon zardabyn kórgen halyqpen júzdestik. Sol kezde men Qazaqstan degen keń baıtaq jeri bar memlekettiń basyna budan bylaı zulmat jaǵdaı tónbesin, qazaq dalasynda azapty taǵdyrlar qaıtalanbasyn dep tiledim. Atom bombasy, polıgon týraly kólgirsigen kóp sózdiń qajeti joq. Qıametti basynan ótkergenderdiń jasy ulǵaıdy. Endigi jerde árbir týylǵan urpaq tek beıbitshilikke qyzmet etýi kerek jáne bul úrdisti keleshek urpaqtardyń jalǵastyrýyn oılaýymyz qajet. Sondyqtan biz adamzatqa qarsy baǵyttalǵan qarý túrleriniń bolmaýyn qalaımyz, tek beıbitshilikti nyǵaıtý jolynda eńbek etemiz. 

– Japonıada atom qarýyna qarsy, beıbitshilikti qoldaýǵa baǵyttalǵan jobalardy júzege asyratyn basqa da halyqaralyq uıymdar bar ma?

– Bul saladaǵy halyqaralyq uıymdar kóp deı almaımyn. Stýdentterdiń, oqýshylardyń basyn qosatyn shaǵyn top, klýbtar Japonıanyń ár óńirinde bar. Halyqaralyq deńgeıdegi uıym tek Hıroshımada ǵana. Japonıa men Fılıppın elin baılanystyratyn jastardan quralǵan volonterlik top bar. Biraq onyń fýnsıasy basqa. Halyqaralyq yntymaqtastyq uıymyn qurý ıdeıasy oqýshy kezimnen kókeıimde júrgen. 1990 jyldary álem jahandaný degen úrdiske ilesip, memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq, saıası baılanys nyǵaıa bastady. Ol ýaqytta Hıroshıma-Semeı jobasynyń jetekshisi Shımodzakı Sýemısý bolatyn. Ol kisi 2004 jyly dúnıeden ozǵansha kóptegen memleketterdiń jastary bir uıym aıasynda birigýi úshin eńbek etti. 1994 jyly Hıroshıma qalasynda Azıa samıti ótken kezde osy jobany jasaý ıdeıasy qolǵa alynyp, 1998 jyly «Hıroshıma-Semeı» quryldy. Shımodzakı san basqa da hıroshımalyqtarmen birge atalmysh uıymnyń negizin qalap, onyń jumysyn ilgeriletti. Bul joba aıasynda Semeıge joǵary sanatty dárigerler toby jiberildi. Hıroshımadaǵy Sanıoýdjogakýenkoýtoýbý jeke menshik mektebine shet eldiń polıgonnan zardap shekken aımaqtarynyń oqýshylary shaqyryldy. Bul mektepte Semeıdiń 20 balasy tálim aldy. 

–Sizdiń Japonıada ótken halyqaralyq sımpozıýmda sóılegen sózińiz «Chúgokýshınbýn» gazetine jarıalandy. Osy jıynda kóterilgen máselelerge toqtalsańyz...

– Atom qarýynsyz álem taqyrybyna arnalǵan, birneshe kúnge sozylǵan sımpozıýmǵa Japonıa men Amerıkanyń halyqaralyq uıymdarynyń ókilderi qatysty. Men Semeıdegi polıgon zardaptary týraly baıandama jasadym. Polıgon synaqtary saldarynan Qazaqstannyń ekologıasyna úlken zardap tıgenin, ózen-kóldiń lastanǵanyn, jan-janýarlar sanynyń kemigenin sóz ettim. Sarapshylar bul taqyrypty halyqaralyq deńgeıde keńinen qarastyrýdyń ózektiligine toqtaldy. Halyqaralyq uıymdardyń jobalaryn júzege asyrýǵa BAQ belsendi túrde atsalyssa degen pikirler boldy. 

– Ulyqbek Esdáýlettiń sózine jazylǵan Tólegen Muha­metjanovtyń «Zaman-aı» áni japon tiline aýdarylyp («Djıdaı»), Roza Rymbaevnyń oryndaýynda Japonıa sahnasynda san márte shyrqaldy. Hıroshıma prefektýrasynda jeruıyq meken sanalatyn Mıadzıma dep atalatyn aral bar. IýNESKO-nyń erekshe qamqorlyǵyna alynǵan aralǵa kim kóringen bara bermeıtini belgili. Elikteri emin-erkin jaıylyp júrgen ǵajap aralǵa aıaq basqan adam qaıtqysy kelmeıdi. Biz barǵan kezde elikter jeńimizden tistep jibermegen edi. Byltyr qazaqtyń súıikti ánshi qyzy Roza Rymbaeva Mıadzımaǵa bardy degen habardy japon BAQ-nan estidik. Mıadzıma qazaq ánshisin qalaı qarsy aldy?

– Dúnıejúzinde elikteri alańsyz jaıylyp júrgen eki-aq meken bar. Ekeýi de Japonıada. Biri Nara shahary bolsa, ekinshisi Hıroshıma prefektýrasyndaǵy Mıadzıma araly. Qazaq pen japonnyń júregin tebirentken «Zaman-aı» ániniń oryndaýshysy Roza Rymbaeva Mıadzımaǵa arnaıy shaqyryldy. Biz ánshini Hıroshıma qalasynda qarsy alyp, ortalyqtan elektr poıyzǵa minip, jaǵalaýǵa keldik. Aralǵa keme on mınýtta jetkizdi. Kemeden túskende ánshini, uly Mádı men sińlisin Mıadzımanyń elikteri qorshap aldy. Jurt birden sýretke túsire bastady. IýNESKO qaramaǵyna alǵan Ýsýkýshımadjındjá saraıy, qolóner sheberleriniń ustahanasy, ejelgi japon óner buıymdary qoıylǵan dúken sóreleriniń janynan ótip, Hıroshıma ǵana emes, Japonıanyń sımvolyna aınalǵan alyp qyzyl Torıı qaqpasyna taıaý baryp, sýretke tústik. Sodan soń Mıadzıma tarıhı murajaıyna kirdik. Túski astan soń Roza balasymen Mıadzımanyń okeanarıýmine shaqyryldy. Qaıtarda sýda júretin avtobýsqa minip Hıroshımanyń Honkava ózenimen saıahattadyq. Iaǵnı sýda júretin avtobýsqa Mıadzıma aralynan otyryp, ishki Japon teńizimen júzip otyryp, Honkava ózenine jettik. Odan soń osy ózenmen júzip otyryp, Genbakýdomý tarıhı eskertkishiniń janynan aǵyp ótetin Motoıasýgava ózeniniń kópirinen tústik. Ánshiniń Hıroshımaǵa kelýi turǵyndarǵa úlken qýanysh syılady. Bul dańqty ánshiniń ómirindegi eń qyzyqty saıahattyń biri boldy-aý deımin. Jalpy, Roza Rymbaevanyń Japonıadaǵy konsertterine jurt kóp jınalady. Kúnshyǵys eline tanymal desem ótirik emes.

– Qazaqstannyń búgingi damý úrdisin qalaı baǵalaısyz?

Men Astana qalasyna barmasam da sýretterden onyń kelbetin kórip, tánti bolǵan jaıym bar. Bolashaqta arnaıy baryp qaıtsam degen oıym bar. Báıterek munarasy tárizdi ult sımvolyna aınalǵan sáýlet týyndylary shahardyń ajaryna ajar qosyp, Qazaqstannyń órkendep kele jatqanyn dáleldeýde. Onyń ústine Astananyń o bastaǵy jos­paryna japon arhıtektory Kıso Kýrokavanyń qatysýy kóńilińe jylylyq uıalatady. Astananyń damýy Qazaqstan damýynyń kórsetkishi dep bilemin. Osy oraıda qazaqtyń alys aýyldarynyń kelbeti de kóz aldyǵa keledi. Aradaǵy alshaqtyq baıqalmaı qoımaıdy. Degenmen bolashaqta Qazaqstan osy jolmen qarqyndy damysa, aýyldyq okrýgter de jaqsy jaǵyna qaraı ózgeretinine senemin. Sol kezde Astana Qazaqstan týynda beınelengen Kún sıaqty qazaq jerin shýaqqa bóleıdi degen oıdamyn.

Áńgimelesken Sharafat Jylqybaeva

Hıroshıma