29 tamyz – BUU-nyń ıadrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq kúni. 1945 jyldyń 6, 9 tamyz kúnderi Japonıanyń Hıroshıma men Nagasakı qalalaryna atom bombasy tastaldy. Keńester Odaǵyndaǵy alǵashqy ıadrolyq qarýdy synaý da 1949 jyldyń 29 tamyzynda ótti. 1991 jyly dál osy kúni Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimimen Semeı polıgony jabylǵan bolatyn. Osy oraıda biz Nagasakıdegi zulmatty kózben kórip, basynan ótkergen, jasy toqsanǵa taıaǵan qart ustaz Shıoýheı Sýıkı sanmen áńgimelesken edik.

Keloıd kúıikterinen tartqan azabymdy da, tozaq otyn da eshqashan umyta almaspyn

Shıoýheı san, sonaý 1945 jylǵy dúnıeni dúr silkindirgen qasiretti oqıǵany eske alý, árıne, ońaı emes. Ózińiz beıbitshilikti nasıhattaý maqsatynda álemniń on memleketinde jastarmen kezdesýler ótkizgen ekensiz. Nagasakıdegi Atom bombasy murajaıy men Hıroshımadaǵy Memorıaldy beıbitshilik murajaıyna barǵanda búkil fotosýretter men dáıekti derekterdi kórip, zobalańdy kózimen kórgenderdiń estelikterimen tanysqanbyz. Desek te, búgin sol oqıǵa týraly óz aýzyńyzdan oqyrmandarǵa áńgimelep berseńiz.

– Men ol kezde on segiz jasar bozbala edim. Nagasakıdiń pedagogıkalyq ýchılıshesinde oqyp júrgenmin. Ýchılısheniń 2-kýrs stýdentterin aıaq astynan Akasakoda (jarylystan 1,8 km jerdegi kent) ornalasqan Mısýbıshı áskerı zaýytyna jumysqa alyp ketti. 1945 jyldyń 1 tamyzynda qalanyń ońtústik batysyna tastalǵan bombanyń biri Mısýbıshı zaýytyna baǵyttalypty. Men sol bomba jaryqshaqtarynyń zardabyn tartyp, zulmatty túgel basymnan ótkizgen adammyn. Jáne de sol jarylys kezinde tiri qalǵan júz adamnyń biri de men edim. Keloıd kúıikterinen tartqan azabymdy da, bastan kórgen tozaq otyn da eshqashan umyta almaspyn. 

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys nátıjesinde Japonıa (Nagasakı, Nara sıaqty biren-saran shaharlary bolmasa) túp-túgel órtten keıingi alqap tárizdi túrge engen bolatyn. Sol bútin Nagasakı shahary áp-sátte typ-tıpyl bop, ornynda kúl men órtengen deneler qalady dep aldyn-ala eshkim oılamaǵan edi. 

Ýchılıshede dárister asa kóp bolmady. Qatarlastarymnyń deni áskerge shaqyrylǵan. Al qalǵandarymyz áskerı zaýytta jumys isteýge mindetteldik. Zaýyttaǵy jumys 12 saǵat, ne kúndiz nemese túnde isteısiń. Demalys, meıram degen joq. Jyldyń 365 kúni túgel eńbek etýiń kerek. Biz aýyr jumystan qınalmadyq. Basqa qalalar sıaqty Nagasakıge qashan oq jaýdyrar eken degen úreı ǵana mazalady. Ári kúndelikti tirshilikke qajet zattar men azyq-túlik tapshy edi. Biz negizgi as kúrishti baıaǵyda-aq umytqanbyz, asqabaqtyń tıtteı tilimi men shalqan japyraǵynyń qaınatpasyn qanaǵat tuttyq. 

Bomba tastalatyn aptada men túni boıy jumys istedim. 8 tamyzdyń keshinde jataqhanada ózime tıesili asqabaqpen júrek jalǵap, zaýytqa bardym. Túni boıy jonǵysh bilikte sý asty mınasyna arnalǵan burandaly shegeler jasaımyz. 9 tamyz kúni tańerteń jataqhanaǵa keldim. Ol ýaqyta stýdentterdiń barlyǵy jataqhanada turady. Al otbasylary aýyldarǵa kóshirilgen. 

Maǵan  jarylys dál bizdiń bólmede bolǵandaı kórindi

Jazdyń bir ádemi mamyrajaı tańy edi... 

Biz apattyń japon jerine jaqyndap qalǵanyn bilmeımiz. Ádettegideı asqabaǵymyzdy jep, uıqyǵa jattyq. Stýdent degen atymyz bolmasa, kitap, dápter, qaryndash degen joq. Kún sa­ıyn áýe dabylymen oıanyp, ashtyq pen uıqysyzdyqtan júdegen bizdiń jalǵyz tilegimiz – uıqymyzdy sál uzarta túsý. 

Kútkenimizdeı-aq, eskertý dabyly estildi de, stýdentter ornynan turý kerek boldy. Jaspyz ǵoı, tósekten jyldam turyp, bombapanaǵa tyǵylýdyń qamyn jasaýdyń ornyna kórpemizge orana túsip, az da bolsa uıyqtaı tússek deımiz. Men kıinip, bilegime saǵatymdy taqtym. Sodan soń bas kıimimdi kıdim, ıyqqa asatyn sómke men aıaq kıimimdi tósekke jaqyndatyp qoıyp, qaıta jattym. Baqytyma qaraı qalyń kórpeni bas­tan-aıaq túgel búrkenip alǵan ekenmin. Sol kórpe meni bomba synyǵy deneme tıip, basqalar sıaqty túp-túgel órtenip ketýden saqtady ǵoı. Sálden soń dabyl toqtady. 

Qansha uıyqtaǵanymdy bilmeımin, áıteýir tús kórip jatqanymda shoshyp oıandym. Kenet dúnıe astań-kesteń bop, aınala dúrsildegen dybystarǵa tolyp ketti. Meni bir kúsh laqtyrǵandaı, anadaı jerge ushyp tústim. Birdeńege soǵylǵanym esimde. 11 saǵat 2 mınýt bolǵanda biz jarylystan soltústikke qaraı 1,8 shaqyrym jerdegi aǵash úıshikte jattyq. Savaıama degen dosym ekeýmiz bir bólmede edik. Maǵan sol jarylys dál bizdiń bólmede bolǵandaı kórindi. Bomba tastalǵan sátte «bombapanaǵa qashýym kerek» dep oıladym, biraq bólme ishi aınalańdy bajaılaı almaıtyndaı qap-qarańǵy edi. Qasymda jatqan dosymnyń qanǵa bókken denesin kórgende shoshyp kettim. Artynan bildim, meniń de denem jaraqattan saý emes eken. Sol jaq qoltyǵym órtenip barady.

 Dalaǵa shyǵatyn esikti izdedik. Aınala jym-jyrt, tóńirek kúlimsi ıiske tola. Betim men oń qolymnan qan toqtamady. Kózim aqqan qannan ýdaı ashyp barady. Sol qolym men sol aıaǵym qatty jaralanypty. Alaıda, jaraqatty qarap, aýyrǵan jerińdi sıpaıtyndaı dármen joq. Kóp qan ketkenin bildim de, qaıtsem de bombapanaǵa jyldam jetip, qandy toqtatýdy oıladym. Áıteýir áýpirimdep syrtqa shyqtyq. Kók tútinniń arasynan qala aǵarańdaıdy. Soltústigindegi ǵımarattar qırap jatyr. Biz atom qarýy jarylǵanyn sol sátte bilmedik. Nagasakıge júzdegen bomba tastaldy dep oıladyq. Kórinis sondaı edi. Tóńirekte tiri jan joq. Biz bar kúshimizdi jınap, bombapanaǵa qaraı júgirip kelemiz. Qırandylardyń astynda ólikter jatyr. Oǵan nazar salyp, oılanýǵa shama joq. 

Terisi kúldirep, kómir sıaqty qap-qara bop kúıgender, kózi aǵyp, murny túsip qalǵandar, erin-qulaqtary balqyp ketkender...

Bombapanaǵa jetkende ishi jaralylarǵa toly ekenin kórdik. Negizinen áıelder, qarıalar men bala-shaǵa. Jigitterdi áskerge alyp ketken. Barlyq jaralanǵandardyń denesi shala janǵan aǵash tárizdi kúıgen. Men sıaqty qanǵa bókken adamdar az emes, biraq barlyǵy kúıik azabyna shydamaı yńyrsyp, shyńǵyrýda. Terisi kúldirep ketkender, kómir sıaqty qap-qara bop kúıgender, kózi aǵyp, murny túsip qalǵandar, erni men qulaqtary balqyp ketkender... Mine, bombapana ishindegi kórinis osyndaı edi. Tipti bireýleri saǵan betin berip tur ma, álde arqasyn qaratqan ba, aıyrý qıyn. Óıtkeni beti kúldirep, aýzy-murny joıylǵan, kúıgen shashty aıtpaǵanda... Meniń de shashym túsip qalypty. Tipti áıel me, erkek pe, ajyrata almaıtyndaı kórinis. Anadaı jerde óli sábıin qushaqtaǵan analar otyr. Rasynda aqyrzaman kórinisi osyndaı-aq bolar, naǵyz tozaq qoı mynaý! 

Sálden soń órt bastaldy. Qıran­dylar astyndaǵy jaralylar úıindi as­tynan shyǵa almady. Álgiler shyńǵyryp, ókirip, tirideı órtenip jatty. «Adamzat tarıhynda budan asqan qasiret bolar ma?» dep oıladym, sol sátte júregim qaıǵydan aıyrylardaı bolyp. 

Biraz ýaqyt ótkende bizge jaqyn jerdegi bastaýysh mektepte medısı­na­lyq pýnkt ashylǵanyn habarlady. Ol jerge tiri qalǵandarymyz óz aıaǵymyzben barýymyz kerek eken. Alǵashynda júre almaıtyn shyǵarmyn dep oıladym. Kómek keler dep túıdim. Biraq mynandaı surapyl jaǵdaıda basqa jaqtan kómek kútý paıdasyz ekenin uqtyq ta, ilbı basyp alǵa jyljydyq. 

– Qolyńyzdaǵy fotosýretter Nagasakıden be?

– Tek Nagasakı emes, Hıroshımanyń Memorıaldy beıbitshilik murajaıyn­daǵy sýretterdi de ala keldik. Myna sýrette jarylystan mert bolǵan, men shamalas bozbala túsirilipti. Búkil táni kómirdeı qap-qara bop kúıip ketken. Nagasakıdegi atom bombasy murajaıyna barǵanda osy sýretke qaraımyn da, syrlasamyn onymen. Bul jigittiń ornynda men jatýym da múmkin edi dep oılaımyn. «Men de on segizde edim, sen de on segizde. Qaıran bozdaq! Beıbitshiliktiń qadirin mynaý álemge jetkizý úshin ómir súreıin» dep kúbirleımin. Áıteýir tiri qalyp, búginge aman jetkenime shúkirshilik etemin.

Myna bir sýrette de qasiretti kórinis bar: atom bombasy túsken ortalyqtaǵy poıyz japyrylyp, ishindegi jolaýshylary túp-túgel órtenip, súıekteri ár jerde shashylyp jatyr. Bul fotoǵa qaraımyn da, «jeter jerine jete almaǵan jolaýshylardyń arasynda men de bolyp, mynaý kúndi kóre almaýym múmkin edi-aý!» dep oılaımyn. 

Anadaı jerde óli attar, basqa da ólekseler shashylyp jatyr

– Jarylystan soń tiri qalǵan­darǵa qandaı kómek kórsetilip edi?

–  Árıne, atom bombasy tastalǵanyn bilmegen soń jarylys epısentri qaıda ekenin ajyrata almadyq alǵashynda. Biz epısentrden 1,8 km jerde edik. Radıýsy 1,8 km jerden jarylys nátıjesiniń kýágeri boldyq. Tóńirek túgel órtke oranǵan. Biz jalyn sharpyǵan jerden alystaý júrsek te, ózim dáp bir otqa oranatyndaı sezindim. Jol-jónekeı búkil úı-jaılardan tiri jan qalmaı, túgel typ-tıpyl bolypty. Ońtústikten úreıli dybystar estildi. Anadaı jerde óli attar, basqa da ólekseler shashylyp jatyr. 

Qıraǵan úıler birte-birte azaıyp, biz kórshi aýylǵa jetkende ár jerde jatqan úı jıhazdarynyń bólshekterin kórdik. Shóldedim bilem. Toqtaı qalyp, qudyqtyń sýyn shólim qanǵansha simirdim. Sol qudyq sýynyń dámin álgi kúnge umytpaımyn. Bul aýylda saý qalǵan úıler bar eken. Bir kisi bizdi úıine kirgizip, onıgırı (domalaqtalǵan kúrish taǵamy) berdi. Biz medısınalyq ortalyqqa jetkende qas qaraıyp qalǵan edi. Kelesi kúni evakýasıalanǵan týysqandarym meni alyp ketti. Eki aı tósekte jattym da, bir jyldan soń aıaq basyp júre aldym. Keıin estigenimdeı, medısınalyq pýnkte jatqandardyń kóbisi mert bolypty. Ol bir Medısınalyq ortalyq degen aty bolmasa kórpe-jastyǵy joq, tórt qabyrǵasy ǵana bar bir qora bolatyn. Sol qasiretke toly azapty ortalyqta qalmaı, týystarym alyp ketkenine de táýbe deımin. Keıin bildik, epısentrden 1200 metr jerdegi men jumys istegen zaýyttyń da kúl-talqany shyǵypty. 

Qazir álemde Nagasakıge tastalǵan bombadan júz ese kúshti qarý jasalýda

– Sizdiń «Adamzat pen ıadrolyq qarýdyń qatar ómir súrýi múmkin emes» degen sózińizdi «Japan times» jarıalady. Japon buqaralyq aqparat quraldarynda sol oqıǵaǵa qatysty ótkir pikirlerińizdi jazyp júrsiz. Jalpy, Nagasakı men Hıroshımadaǵy jarylystar óziniń tarıhı-saıası baǵasyn aldy ma?

– Óz baǵasyn aldy dep aıta almaımyn. Jarylys bolǵan ýaqytta qalada 200 myń adam turǵan eken. 9 tamyzda jergilikti ýaqyt boıynsha 11:02-de kúshi 21 kılotonna bolatyn bomba tastalǵanda jarylys tolqyny kúshti jel tárizdi balalardy ushyryp áketken. Jarylys epısentrinen 1 shaqyrym qashyqtyq aýmaqtaǵy jan-janýarlar birden ólip ketken. 3 shaqyrym jerdegi qurǵaq zattar, qaǵazdarǵa deıin órtengen. Atom jarylysy Nagasakıdiń 110 sharshy shaqyrym aýmaǵyn qamtyǵan. Onyń ishinde 22 sharshy shaqyrymy teńiz aımaǵy bolyp tabylady. 1945 jyldyń sońyna deıin Nagasakıdegi jarylys saldarynan 60-80 myń adam kóz jumsa, 1960 jylǵa deıin 140 myń adam mert bolǵan. 75 myń adam jaralanǵan. Jarylys nátıjesinde qala aspanynda paıda bolǵan qara bult – qasiret bulty, uzaq ýaqyt seıilmedi. 

Qazir álemde halqyn shybyn sıaqty qyryp tastaǵan Nagasakıge tastalǵan bombadan júz ese kúshti qarý jasalýda. Buǵan qarap beıbit álemde ómir súrip jatyrmyz deı alamyz ba? Naqty jaǵdaıǵa baǵa bere otyryp, ár sanaly azamat beıbitshilik úshin eńbek etip, tynyshtyq úshin kúresý kerek. «Amerıka Nagasakı men Hıroshımaǵa bomba tastaýǵa májbúr bolyp edi» degen esh negizi joq jaı sóz. Iá, atom bombasynsyz-aq, beıbit halyqty qyrmaı, soǵysty aıaqtaýǵa bolar edi. Amerıkanyń bul oqıǵaǵa baılanysty aqtalý syltaýlarynda negiz joq. 

Iá, Nagasakı men Hıroshıma qala­lary atom jarylysynan keıin eko­lo­gıalyq turǵydan da, abattandyrý jaǵynan da 20 jylda qalpyna keltirilip, búginde sán-saltanaty kelisken ásem shaharlar sanatyna engen. Buǵan jetý úshin, árıne, japon halqy kóp kúsh jumsady. Al jarylys­tan qalǵan jan jarasy jazyla qoıady dep aıtý qıyn. 

Atom bombasynyń zardabynan nemere súıe almadym

– Nagasakı men Hıroshımadaǵy jarylystar týraly estelikter aıtý úshin Ispanıa, Túrkıa, Belgıa, Malaızıa, Reseı, t.b. on shaqty elde jastarmen kezdesken ekensiz. Jalpy, óz ómirińizdiń estelikterin nemerelerińizge de aıtyp otyratyn bolarsyz?

– Meniń eki balam bolǵanmen nemere degen joq. Atom bombasynyń zardabyn kórgenderdiń urpaqsyz qalýy, kóp jaǵdaıda nemereniń týylmaý jaǵdaılary óte kóp. Men de sondaıdyń birimin. Degenmen, toqsanǵa taıasam da áli tyńmyn. Zeınetke shyqqansha orta mektepte matematıka páninen sabaq berdim. Jarylystan zardap shekkenderge Úkimet medısınalyq kómekti tegin kórsetedi. Jarylystan jaraqat alǵandar 7 kategorıaǵa bólinedi. Men sonyń 4-shi kategorıasyna jatamyn. Qolym men aıaǵymda jaraqattyń izderi bar. Densaýlyǵymdy jylyna eki ret teksertemin. Quzyrly oryndar tarapynan basqa da kómek túrleri kórsetilip turady. Jyl saıyn osy tamyz aıyn­da túrli mekemeler meni jastarmen, balalarmen kezdesýge shaqyrady. Eshqaısynan qalmaı baryp turamyn. Nagasakıdiń qaq ortasyndaǵy kezinde jarylys bolǵan jerde qazir eskertkish tur, janynda baq ornalasqan. Sol jerde 9 tamyz kúni qala halqymen kezdesip, kórgen-bilgenderimdi aıtyp beremin. 

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken 

Sharafat Jylqybaeva