29 tamyz – ıadrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq kún retinde belgili. 1945 jyldyń tamyz aıynda Japonıanyń qos qalasyna (Hıroshıma, Nagasakı) atom bombasy tastaldy. Keńester Odaǵyndaǵy alǵashqy ıadrolyq qarýdy synaý da 1949 jyldyń 29 tamyzynda ótkenin tarıh aıǵaqtaıdy. 1991 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimimen álemdegi tórtinshi oryn alatyn Semeıdegi ıadrolyq polıgon jabyldy. Jıyrma bes jyldan beri Qazaqstan barlyq memleketterdi ıadrolyq qarýsyz, beıbit álemdi qurýǵa shaqyryp keledi.
Osy oraıda dúnıejúzilik qaýymdastyqty atom qarýynsyz, beıbit álemdi qurýǵa úndegen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi zor. QR Prezıdentiniń usynysymen birtalaı jobalar júzege asyrylyp, atom qarýynsyz jahandy qurýǵa úndegen baǵdarlamalar qolǵa alyndy. Mysaly, 2012 jyldyń 29 tamyzynda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ıadrolyq synaqtardy túbegeıli toqtatý jáne álemdi ıadrolyq qarýdan aryltýǵa baǵyttalǵan «Atom jobasy» halyqaralyq kampanıasy júzege asyp jatqany anyq.
Biz Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev týraly jáne atom qarýynsyz Qazaqstan jaıynda Japonıa azamattarynyń pikirin bilgen edik.
Nazarbaev myrza — qazirgi Qazaqstannyń ákesi
Hıroshı Ioshıno, ǵalym (Ibarakı):
— Men jalpy til bilimi jáne Afrıka tilderi boıynsha zertteýshimin. Ári Orta Azıa halyqtarynyń tilderine qyzyǵýshylyǵym bar. Qazaqstandy tanyp-bilý úshin kitaptardan oqý az, bul eldi óz kózińmen kórýiń kerek. Ózim Qazaqstanda bir ret boldym. Qazaqstandy kórmeı turǵanda ekonomıkasy, óndirisi jáne bilim júıesi artta qalǵan el dep oılaıtynmyn. Bul oıymnyń durys emestigin Qazaqstanǵa stýdenttik top quramynda barǵanda birden uqtym. Japonıa Qazaqstannan tabıǵı gazdy satyp alatyndyǵyn bilemin. Búginde Japonıanyń TMD elderimen bıznestegi áriptestigi jáne JOO arasyndaǵy yntymaqtastyǵy qarqyndy damý ústinde.
Hıroshıma men Nagasakıde 1945 jyly atom bombasynyń jarylǵany týraly álemdegi barsha halyq biledi ǵoı. Ol jarylys bizdiń tarıhymyzdaǵy zor qasiret. Nagasakıde jarylys kezinde adam turmaq, 1 shaqyrym qashyqtyqtaǵy janýarlarlarǵa deıin qyrylyp qalǵan. 2 shaqyrym radıýsta ornalasqan úılerdiń barlyǵy qıraǵan. Myńdaǵan úı kúlge aınaldy. Al Hıroshımadaǵy jarylys nátıjesinde radıasıa áserinen 413 myń adam kóz jumdy. Qanshama adam aýrýǵa shaldyqty. Jarylystyń uzaq kezeńdik zararyn halyq kórdi.
Hıroshıma, Nagasakı sıaqty tarıhı qalalary bar Japonıa men Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen beıbitshilikke baǵyttalǵan baǵdarlamalardy álemdik qaýymdastyqqa usynǵan Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy budan ary da qarqyndy damıdy dep senemin. Qazaqstan bolashaǵy zor bundaı yntymaqtastyqta TMD-daǵy jetekshi el retinde mańyzdy ról atqarady. Nazarbaev myrza — qazirgi Qazaqstannyń ákesi. Elbasy retinde onyń jyldam ári dana sheshim qabyldaýynan basqarýshylyq úlgisiniń óte jaqsy ekeni ańǵarylady. Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyn aıqyndap berdi deýge bolady.
Qıyn kezeńderde eldi alǵa bastap júrýi Nursultan Nazarbaevtyń parasatty aqyl ıesi ekendigin tanytady
Tomoko Hoýkıo, sýretshi (Chıba):
— Árıne, zulmat kezeńdi eske alý kimge de bolsa qıyn. 1945 jyly Japonıanyń qos qalasynda atom bombasynyń jarylǵany týraly kitaptardan jáne sol oqıǵany kózimen kórgen qarıalardan estımiz. Kózimen kórgenderdiń aıtýy boıynsha, jarylys tolqynynan tipti balalar da ushyp ketken. Bir jarylysta búkil shahar qırap qaldy. Myńdaǵan adam qyrylyp, qanshama áýlet urpaqsyz qaldy? Qazirgi adamzat tek beıbitshilikke qyzmet etýi qajet. Adamzatqa qarsy baǵyttalǵan qarý túrleriniń bolmaýy kerek.
Men Qazaqstanǵa alǵash kelgende ushy qıyry joq keń dalany kórip, tańdandym. Men týyp-ósken Japonıada bundaı baıtaq dala kórinisteri joq qoı. Qaptaǵan ǵımarattar men úıleri syqasqan aýdandardyń ortasynda ósken meniń keń dalany alǵash kórýim. Qazaq pen japonnyń bet-álpeti óte uqsas. Qazaqpen kezdeskende týystyq jaqyndyqty sezemin. Qazaqstan halqy keńpeıil, turǵyndary meırimdi degen oı túıdim. Sýretshi retinde Orta Azıa, onyń ishinde Qazaqstannyń tabıǵatyn, ónerin qylqalammen órnekteýge den qoıyp júrmin. Maǵan qazaqtyń oıý-órnekteri óte unaıdy. 2014 jyly «Japonıa men Orta Azıany jalǵaǵan jańasha japon kartınasy» degen taqyryppen Chıbada jeke kórmem ótti. Byltyr Gındzadaǵy úlken galereıada «Keń dalada jaıqalǵan gúlder men Qazaqstan balalary» degen taqyryppen kórme ótkizdim. Sondaı-aq 2014 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdentiniń murajaıynda «Japon sulýlyǵy» degen kórmemdi kópshilik tamashalady.
Qazaqstan men Japonıany ne baılanystyrady desek, Orta Azıa tórindegi qarqyndy damyp kele jatqan respýblıkanyń kezinde polıgondy jabýy jáne beıbitshilikti qoldaýda el Prezıdentiniń atqaryp jatqan isteri barshany súısindirýde. Aldaǵy ýaqytta da qazaq pen japon halyqtarynyń mádenı yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa óz úlesimdi qossam deımin. Iadrolyq qarýdan bas tartqan Qazaqstan bolashaqta sharyqtap damyǵan, ǵajaıyp elge aınalady dep senemin.
Halqyn atom zulmatynan qutqarǵan qamqor basshy Nursultan Nazarbaevtyń halqy barynsha qoldap, uzaq merzimdik Prezıdenttik qyzmetin atqarýy, ári birneshe kitaptyń avtory bolyp, doktor dárejesine ıe bolýy onyń naǵyz qajyrly eńbek ıesi ekendigin kórsetedi. Qıyn kezeńderde eldi alǵa bastap júrýi Nursultan Nazarbaevtyń parasatty aqyl ıesi ekendigin tanytady. Qazaqstan ekonomıkasynyń qarqyndy túrde damýy Prezıdenttiń qajyr-qaıratynyń arqasy deýge bolady. Nursultan Nazarbaev budan ary da óz qyzmetin osy qarqynda jalǵastyratynyna senemin. Oǵan Qazaqstan basshysynyń álemdik arenadaǵy abyroıy dálel.
Nursultan Nazarbaevtyń dara basshy ekeni sózsiz
Komasý Hısao, Tokıo ýnıversıtetiniń qurmetti profesory (Tokıo):
— Japonıanyń Hıroshıma shaharyna barǵandar biledi, Genbakýdomý degen tarıhı ǵımarat bar. Hıroshımanyń jarylysta kúl-talqany shyqqanda, tarıhı eskertkish retinde osy nysandy ǵana qaldyryp, qalany qaıta turǵyzdy. Kirpishten salynǵan bul ǵımarat jarylys ortalyǵynan 160 metr jerde ornalasqan bolatyn. Búginde Genbakýdomý Hıroshımanyń eń tanymal tarıhı nysany.
Meniń negizgi mamandyǵym Orta Azıa tarıhy bolǵandyqtan ejelgi Qazaqstan týraly jaqsy bilemin. Qazaqstannyń basty ereksheligi — baıtaq jerge ıelik etip, Reseı men Qytaı sıaqty qos alpaýyttyń ortasynda ornalassa da tuǵyrly el retinde táýelsizdigin bekite bilgen, tabıǵı resýrstarǵa baı memleket ekendiginde. Sondyqtan Qazaqstan Eýrazıa aımaǵynda mańyzdy rólge ıe bolyp, qarqyndy damý jolyna tústi.
Nursultan Nazarbaev Keńes Odaǵy tusyndaǵy 1990 jyldan bastap-aq el tutqasyn qolyna alyp, mine 25 jyl boıynda Qazaqstannyń saıası tizginin ustap keledi. Nursultan Nazarbaevtyń Keńes Odaǵy ydyraǵan qıyn kezde, odan keıingi úlken reformalar kezeńinde de Qazaqstandaǵy tynyshtyq pen el táýelsizdigin qoldan jibermeı, qazirgi damý dáýirine bastap kelgen orasan eńbegin joǵary baǵalaımyz. Reseı men Qytaı sıaqty eki alyp memlekettiń ortasynda Qazaqstannyń táýelsizdigin myqtap ustap turýy ońaı emes dep oılaımyn. Nursultan Nazarbaevtyń dara basshy ekeni sózsiz. «Alys bolashaqta dál Nazarbaevtaı tulǵa týa ma?» degen suraq ta kókeıge keleri anyq.
Ázirlegen: Sharafat Jylqybaeva
