«Ańyz adam». Ár sanynda ańyzǵa aınalǵan adamdar týraly jazyp, tarıhqa  jańa kózqaraspen qarap,  ulttyq tanym turǵysynan baǵa  beretin basylymnyń ózi  «ańyzǵa» aınaldy. Bir sanyn Gıtlerge arnap,  basy daýǵa qalǵan jýrnal tóńireginde daý-damaı áli biter emes.  Qazaq –orys  BAQ-tary ózara aıtysyp, jikke bólinýde, keshe Reseı tarapy Qazaqstanǵa «eskertý» jasady.  Ózimizdiń aýǵan soǵysynyń batyrlary da kózsiz batyrlyq jasap,  jýrnaldy órtedi, ashyq qarsylyq kórsetti. Osyndaı jaıttardan keıin,   qoǵam  belsindilerine birneshe saýal  joldaǵan edik.

 Birinshiden, Gıtlerdiń fashıs ekenin búgingi urpaq bilgenin qalaısyz ba?

Ekinshiden, «Ańyz adam" jýrnalyna Reseı tarapynyń sonsha shúılikkeniniń syry nede? Qazaq baspasózinde neniń jazylyp, neniń jazylmaýyn "Eýrazıalyq odaqtyń" serkesi Reseı belgileıtin bolǵan ba?

Úshinshiden,  Elimizdiń tutastyǵy men táýelsizdigine qarsy sóılegen Reseı saıasatkerlerine bir aýyz ún qatpaǵan soǵys ardagerleri Reseıdiń aıtaǵyna erip, "Ańyz adamǵa" nege shúılige qaldy?

Qazaqtyń bes áıeli ósek aıtyp tursa eki avtobýs SOBR men jetip keletinder "jýrnal órteý" oqıǵasynda asa meıirimdi boldy

Serik Ábiken, jýrnalıs: - Gıtler - adamzat tarıhynyń bir betin qanmen jazyp shyqqan qanypezer. Ony jastar bilýi kerek jáne tanymynyń aýqymy sonymen tarylyp qalmaýy kerek. Tarıhta adamzattyń damýyna úles qosqan Uly tulǵalar bar eń bastysy solardy tanysyn.   Meni Reseıdiń nota joldap shala búlingeninen góri "Ańyz adamnyń" ústinen sol jaqqa shaǵym túsirgender kóbirek oılandyrady. "Qazaq baspasózi Gıtlerdiń sýretin basty, Pýtındi telidi" dep bireý jetkizdi ǵoı. Demek, bizdiń elde aqparat quraldaryn, halyqtyń kóńil-kúıin baqylap otyratyn bireýler nemese bir uıym paıda bolǵan. Bul da otarlaý saıasaty kúsheıip kele jatqanynyń bir dáleli. Osy tusta taǵy bir aıta keterligi, Reseı Gıtlerdiń sýreti úshin Qazaqstandy búrip jiberdi, Úkimetimiz qyzǵan tabaǵa túsken jylandaı shyjbyń qaqty. Al qazaqtyń tóbesinen geptıl sorǵalaǵanda nege kórshige talap qoıa almady? Qojaıynnyń qabaǵyn baqqan quldyń keıpine túsip barady.

Qazaqtyń aqparattyq keńistigi Reseıdiń ýysynan shyqqan emes. Bizde kósemderdiń kóz qary - nury týraly aıtatyn basylymdar men telearnalardyń ǵana jaǵdaıy jaqsy. Qalǵan qazaq tildi BAQ-tyń kúıin basqanyń basyna bere kórmesin. Olar "Qazaqstanda qazaq tildi gazet-jýrnal bolýy kerek" degen shalajansar oı bolǵandyqtan ǵana ómir súrýge ruqsat alǵan. Kez-kelgen sátte tunshyqtyra salady. Al, endi bir-eki jyldan soń qazaqtyń sanasyn Reseıdiń otarlaý saıasatynan qutqaratyn birde-bir basylym bolaryna shúbám bar. Qazirdiń ózinde joq-aý. Respýblıkaǵa tutas taraıtyn jalǵyz "Jas Alashty" aranǵa qulata salsa bolǵany... Sondyqtan Reseıdiń aqparat keńistigin tek "Ańyz adam" daýynan keıin baıqaǵandar elimizdegi aqparat agenttikteriniń basshylarynyń, telearnalara aqylman bolyp júrgen "danyshpandardyń" ómirbaıanyna kóz júgirtsin. Telearnalardy tepkilegenderine kóp bolǵan, endi basylymdarǵa kezek keldi.  Ekinshi dúnıe júzilik soǵysqa qatysqan qarıalardy bylaı qoıyp, Aýǵan soǵysyna qatysqandar jaıly aıtaıynshy. Eýrazıalyq Odaqty qoldaıtynyn uran sala jarıalaǵan Pashevıch NKVD qanisherleriniń kıimimen, qolyna georgıı lentasyn taǵyp turyp julqyndy. Jýrnaldy myltyq qanjaryna qadap, ot qoıǵan sol. Al sony qoshemettep qoldap júrgender óz qazaǵyń. Jarylqap Qalybaı Gıtlerdi jýrnal muqabasyna bassa, oǵan sypaıy túrde óz kózqarasyńdy bildir. Qazaq úshin gestapo kıiminen NKVD kıimi áldeqaıda úreıli. Muny Pashevıch bilmese de ata-babasy ashtan qyrylǵan, asyl aǵalary túrmede atylǵan qazaq jigitteri bilýi kerek edi ǵoı. Bizdi osy "shashbaý kóterýshilik" derti qurtady. Eń qyzyǵy Almaty qalasy ishki saıasat basqarmasy qyzmetkerleriniń osy sharada júrgeni boldy. Qazaqtyń bes áıeli ósek aıtyp tursa eki avtobýs SOBR men jetip keletinder "jýrnal órteý" oqıǵasynda asa meıirimdi boldy. Shirkin, oryssha shúldirlegender kenelgen sol meıirimnen qazaqqa azǵantaı buıyrsa?! Devalvasıaǵa narazylyq bildirgen qatyn-bala sol meıirimge shyn shólirkegen edi... Qoryta aıtqanda, aqparat keńistigine ústemdik júrgizý otarlaý saıasatynyń bir butaǵy. Biz ekonomıkany, aqparattyq ıdeologıany Reseıdiń qolyna ustattyq. Biz shynymen táýelsiz elmiz be?

S.Erǵalı, pýblısıs, mádenıettanýshy: - Gıtlerdiń fashıs ekenin búgingi urpaq bilgeni durys. Árbir urpaq ańyzǵa aınalǵan jaǵymdy-jaǵymsyz tarıhı tulǵalardy bilýi kerek, aǵa urpaq solardy bildirýge mindettimiz. "Ańyz adam" jýrnalyna Reseı tarapynyń sonsha shúılikkeniniń syry, menińshe,  Gıtler men Pýtınniń áreket uqsastyqtaryn qazaq jýrnalynyń áshkereleýinen. Bizdiń aqparat alańyna Reseı aqparattyq joldarmen aralassa, endi qazaq ıdeologıasyna Reseı bıliginiń tikeleı aralasa bastaǵanyn kórsetedi.   Bizde saıası qazaq BAQtarynyń tapshylyǵynan sol mindetti «Ańyz adam» amalsyz kóterip, taıaǵyn jeýde.    Buǵan deıin Reseı qazaqtyń ıdeologıasy orystildi BAQtardyń qolynda dep kelgen, endi olar qazaqtildi BAQ-tardy aýyzdyqtaýǵa kóshýde. Másele bizdiń aqparattyq keńisti Reseıdiń basynýynda bolyp otyr. Elimizdiń tutastyǵy men táýelsizdigine qarsy sóılegen Reseı saıasatkerlerine bir aýyz ún qatpaǵan soǵys ardagerleri Reseıdiń aıtaǵyna erip, "Ańyz adamǵa" nege shúılige qaldy? Bul olardyń qazaq gazet-jýrnalyn oqymaıtyndyǵyn bildiredi jáne olardyń ólgen sovettik ıdeologıanyń bizdegi qalǵan-qutqan araly ekendigin de ańdatady. Bizde basybaıly aqparat alańy joqtyǵyn,ulttyq, jalpyqazaqstandyq aqparat júıesiniń halyqty jaıdaq aqparatpen «qamtyp», tegeýrinde túrde elge tutas yqpal etpeı otyrǵandyǵynyń bul da bir aıǵaǵy. Bizge kúshtik qurylymdardy nyǵaıtý men assambleıany qolǵa alý basty tetik emes, basty tetik- eldiń aqparat keńistigine ıe bolýyn qamtıtyn saıasatty qolǵa alý kerek. Eldegi óz ónimderin qazaqstandyq mazmunmen toltyra almaıtyn tele-radıo kózderiniń saǵatyn  qysqartýdan bastap, jabýǵa deıin talapty qolǵa alý kerek. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres endi bastaldy.

Ámirjan Qosanov, táýelsiz saıasatker: -  Gıtlerdiń adamzat tarıhyndaǵy eń bir zulym, júz mıllıonǵa jýyq adamnyń tragedıasyna tikeleı jaýapty qylmysker, fashızm sekildi adamzatqa qarsy ıdeologıanyń sımvoly bolǵanyn barsha jurt biledi. Sondyqtan ol sekildi tulǵanyń bet-álpetin ashyp berip, qoǵam men sanada antıfashıstik ustanym tárbıeleý, sózsiz, qajet! Ásirese, qazirgi aqparattyq ári komýnıkasıalyq bostandyq pen pikiralýandyǵy ahýalynda tárbıelenip, keıde kimniń kim ekenin bilmeıtin óskeleń urpaq úshin ol óte-móte mańyzdy! Óz basym «Ańyz adam» jýrnalyna qatysty daý-damaıdyń eki jaǵy bar dep sanaımyn. Birinshiden, kez-kelgen BAQ fashızm sekildi aǵymdy ashyq talqylap, onyń mán-mazmunyn óz aýdıtorıasyna jetkizýge qaqyly dep bilemin. Osy turǵydan alǵanda jýrnaldyń bul áreketinde eshbir sókettik joq. Gıtler týraly jazyp jatqan, onyń sýretin basyp jatqan jalǵyz bul jýrnal emes. Jýrnaldyń osy pozısıasy týraly onyń redaktory aıtqan sózder óte oryndy. Ekinshiden, jáne muny ashyq moıyndaý kerek, jýrnaldaǵy bir-eki avtordyń Gıtlerge qatysty bas taqyrypqa shyǵarylǵan oılary («Gıtler fashıs emes», «Maın kampfta kóp nárseler durys jazylǵan») meniń de kóńilime qonbaıdy. Bálkim, ol avtorlardyń oıyn bermeı-aq qoıý kerek emes pe edi? Ne bolsa da, ol jýrnal basshylyǵynyń óz sheshimi. Árıne, sóz bostandyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq búkil adamzatqa kesiri tıgen osy tulǵaǵa qatysty pikirge asa bir yjdaǵattylyqpen qaraǵan jón sıaqty. Baıqasam, dál osy pikirler qazir jýrnalǵa óz salqynyn tıgizip jatyr. Onyń ústine jýrnaldy bir jaqty aıyptaýdyń tek qana «bireýler qazaq tilin bilmeı, maqalalardy jete túsinbedi, sondyqtan da osyndaı asyǵys ta ústirt baǵa berdi» degen sekildi astary ǵana bar dep aıtý qıyn. Jýrnalǵa qarsy uıymdastyrylyp otyrǵan is-sharalardy, sonymen birge qazir qoǵamda qalyptasqan ahýal turǵysynan qarastyrý qajet. Dálirek aıtsaq, Gıtler men qazirgi Kremldiń basqynshylyq saıasaty arasyndaǵy tarıhı salystyrý, ony Pýtınniń jek basyna telip qoıý kórshi eldiń shamyna tıip ketken sıaqty. Sondyqtan da, Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrligi málimdeme jasap, óz baǵasyn berip jatyr. Bul jalpy alǵanda halyqaralyq tájirıbede sırek kezdesetin oqıǵa! Sonda Gıtlerdi jek kóretin jalǵyz Reseı me?! Bir nárseni nazarda myqtap ustaýymyz kerek: bir jýrnalǵa qatysty kóterilip jatqan osy daý-damaı erteńgi kúni tutas bir elge qatysty úlken áńgimege ulasyp ketýi múmkin! Sondyqtan da osy máseleni talqylaǵanda, oǵan qatysty pikir aıtyp, qımyl-áreket jasaǵanda osy jaıtty umytpaýǵa tıispiz!

Serik Kereı: Gıtlerdiń fashıs ekenin búgingi urpaq bilgenin qalaısyz ba? Árıne, Gıtlerdiń fashıs ekenin,  jáne  búginde Gıtler sıaqty ashyq fashıs bolmasa da, fashısik saıasat júrgizip,ózge memleketterdiń táýelsizdigine qaýip tóndirip otyrǵan osy zamannyń fashıserin de búgingi urpaq bilip,taný kerek. Ári óz Otannyń táýelsizdigi men birligi úshin, álemniń beıbit ómir súrýi úshin óz úlesin qosatyn durys tárbıe alýy kerek dep oılaımyn.  «Ańyz adam» jýrnalyna Reseı tarapynyń sonsha shúıligýi Reseıdiń ózge eldiń ishki isine kıligip, ózge halyqty qor sanap, ózderin zor sanaıtyn, otarlyq ústem pıǵylynyń nátıjesi dep aıtýǵa bolady. Gıtlermen qatar qanshama halyqty ashtyq, qýǵyn-súrginge aıdap, sotsyz atyp,  mıllıondaǵan halyqty qyrǵynǵa ushyratqan Stalındy maqtap, madaqtaı otyryp, sol Stalın sıaqy Gıtlerge kelgende ǵana ózderiniń «adamgershilik qasıeti» oıanýy olardyń ekijúzdiligin bildiredi. Men úshin Stalın,Qytaı kósemi Mao, Gıtler bári de fashıs. Aıyrmasy biri óz ultyn joǵary sanady. Al qalǵan ekeýi komýnıstik ıdeıa  - bir ultty zor sanaý saıasatyn, ıaǵnı  fashısik saıasat júrgizdi. Olardy búgingi kúnde qaıta madaqtap,otanshyldyqtyń úlgisi jasaýǵa bolmaıdy. Orys halqy ózderiniń álem aldyndaǵy abroıyn saqtaımyn dese az sandy otarshyl pıǵyldaǵy orystyq shovınızm pıǵylynan arylyp, álem jane Orta Azıa halyqtarymen tepe-teń, ynytmaqta ómir súrýdi úırenýi kerek. Elimizdiń tutastyǵy men táýelsizdigine qarsy sóılegen Reseı saıasatkerlerine bir aýyz ún qatpaǵan soǵys ardagerleri Reseıdiń aıtaǵyna erip, "Ańyz adamǵa" nege shúılige qaldy degen máselege kelsek, Aýǵan soǵysynyń ardagerleriniń Qazaq jerin bólip alý týraly Reseı saıasatkerleriniń astam sózderine ún qatpaı, dál «Ańyz adamǵa» shúıligýinen bizdiń jastarǵa otanshyldyq- patorıottyq úlgi bolýǵa tıis aýǵan ardagerleriniń betine basylǵan tańba dep bilý kerek. Men barlyq Aýǵan ardagerleri bul soraqy topty aıyptap óz namystaryn aıaqqa taptatpaıdy dep úmit kútemin. Bizdiń aýǵan ardagerleri ózderi sovet áskerinde qyzmet etip,ant qabyldaǵanmen, biraq búgingi táýelsiz Qazaqstan eline adal bolý kerk dep oılaımyn. Sheteldik aqparat qurldary men arandatýshylardyń aıtaǵyna erip, óz namystaryn aıaqqa taptap, Qazaq eliniń birligine syzat túsiretin iske barsa erteń «Aýǵan Ardagerleri» degenge jas urpaq teris qaraıtyn bolady. Sondyqtan, oıy tereń, namysy bar Aýǵandyqtar bul namyssyz azdaǵan toptardy óz ornyna qoıyp, Qazaq eliniń shynaıy otanshyldary ekenin dáleldeý kerek.