Qamshynyń sabyndaı ǵana qysqa ǵumyrynda adamdardyń bir-birin túsinip, syılasa bilýine keı kezderi jarty ǵasyr da azdyq etedi. Al keıbir kezderi az ǵana ýaqyttyń ishinde tanysyp, aralasyp úlgergen adamyna bar ishtegi syryńdy jasyrmaı, aǵyla aqtarylasyń. Bul da bir-eki adamnyń jan dúnıesiniń sáıkestigin, tazalyǵyn kórsetse kerek. Tipti taǵdyr tálkegine ushyraǵan jandardyń  da kezdeısoq kezdesýlerden keıin ómirge degen qushtarlyǵy, súıýge degen senimdiligi artady. Alaıda peshenege ne jazylǵanyn eshqashan bile almaısyń… Mine, osyndaı  oqıǵalar negiz bolǵan Dýlat Isabekovtyń «Ókpek jolaýshy» atty týyndysy Shekspır elin moıyndatty. Bul Ulybrıtanıa astanasy London tórinde  qoıylǵan alǵashqy qazaq pesasy. Dıalogty dramaǵa qurylǵan pesanyń sheteldik teatr mamandaryn qyzyqtyryp, sahnalyq qoıylymǵa aınaldyrýynyń bir syry – bárimiz de ómir soqpaǵynyń, taǵdyrymyzdyń «ókpek jolaýshysymyz» degen avtor oıynyń tereńdiginde jatsa kerek. Qalaı desek te, bul qazaq dramatýrgıasy, qazaq mádenıeti, Qazaq eliniń yntymaqtastyǵyndaǵy alǵashqy kópir bolǵany sózsiz. Tómende jazýshy, dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekovpen bolǵan suhbat oqyrmandar nazaryna usynylyp otyr.

– Sonaý Shekspır eli sizdiń shyǵarmańyzdy moıyndap otyr. Spektákl qalaı ótti? – Spektákl óte joǵary dárejede ótti. Bul pesanyń jaman bolmaǵany shyǵar. Re­jısserlik sheshimi de joǵary. Sankt-Peterbýrgtiń bul pesamdy «Tranzıtnyı pasajır» dep qoıyp júrgenine biraz ýaqyt ótti. Al Londonda qazaq pesasy qoıylady dep eshkim oılap kórmegen. Dramatýrgıa – jaıaý janr. Estrada sıaqty tańerten ushaqqa otyryp, gastrólge baryp, keshke qaıtyp kelmeısiz. Men bul pesany 46 jasymda jazyppyn. «Ókpek jolaýshy» Gıbraltar buǵazy arqyly Londonǵa jetkenshe talaı ýaqyt ótti. Biraq jetpeı ket­ken shyǵarmalar qanshama. Sondyqtan London teatryna kóp rahmet. Maǵan spektákl qatty unady. London teatrynyń ereksheligi de sol, olar ózderiniń ımıji úshin jumys isteıdi eken. Sondyqtan bir pesany sahnalamas buryn onyń kórermender tarapynan qalaı qabyldanatyny aldyn ala eskeriledi. Ásirese, aǵylshyndardyń pesanyń mán-maǵynasyn jaqsy túsingendigi qýantty. Spektákl aǵylshyn tilinde bolsa da akterlerdiń sheberligi bolar barlyǵyn túsinip otyrdyq. Ózbek pen qyrǵyz aǵaıyndardyń Londonda júrip, bas qosyp pesanyń oıdaǵydaı shyǵýyna atsalysqany tańǵaldyrdy. Al bul shyǵarmanyń kórermenderge jol tartýyna dáneker bolǵan Londondaǵy Sh.Aıtmatov akademıasynyń dırektory, profesor Rahıma Ábdýalıeva. Ol týǵan jeri Qyrǵyz elinen 8 jasynda kóship ketse de, tilin, ulttyq mádenıetin umytpaı, sony aǵylshyndar elinde dáriptep, Shyńǵys Aıtmatov esimin Eýropada ulyqtaýdy maqsat tutqan jan. Tipti Lordtar palatasyna barǵan kezde de ulttyq kıimin kıip júrýiniń ózi onyń naǵyz ultynyń qyzy ekenin kórsetedi. Sol kisimen tanysqanymnyń ózi kezdeısoq edi. Meniń shyǵarmalarymmen syrttaı tanys ol elge izdep keledi. Menimen tanysqan soń, 5-6 shyǵarmamnyń qazaqsha da, oryssha da nusqasyn oqyp shyǵýǵa alyp ketip, uzaq kelissózderden keıin aqyry osy pesama toqtalypty. Bir jarym jyldaı ýaqyt daıyndyq jumystary júrgizildi. Mine, sodan meniń shyǵarmalarym aýdarylyp, Kembrıdj ýnıversıtetinde «Gaýhartas» atty áńgimeler men povester jınaǵynyń tu­saýy kesildi. Qansha jyldan beri saqtalǵan kitap qorynda Keńester tusynda shyǵarylǵan Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany men Q.Muhamedjanovtyń Sh.Aıtmatovpen birge jazǵan «Kóktóbedegi kezdesý» atty pesasynyń aǵylshyn tilindegi nusqalary bar. Sóıtip, kitabym Londonda aǵylshyn aýdarmashysy aýdarǵan alǵashqy qazaq kitaby boldy. Bul bir jaǵynan qýanyshty jaıt bolsa, ekinshi jaǵynan ókinishti. Nege osynshama ýaqyt ishinde biz qazaq halqynyń ımıjin jasaı almaǵanbyz dep qynjyldym. – Akterler sheberligine qandaı baǵa beresiz? Aǵylshyn akterlerinen ne úırenýge bolady? – Zeıneptiń rólin somdaǵan aktrısa Ketı Trevelıannyń ózi spektákl sońynda kóz ja­syn tıa almaı turdy. Keıin Ketı bul ról ózine unaǵanyn, meniń taǵy da basqa shy­ǵarmalarymdy oınaǵysy keletinin aıtty. Rasynda, aktrısa úshin eń qıyny qazaq áıelin somdaý ǵoı. Ózi de er adamnyń betine tike qarap sóılemeıtin qazaq áıeliniń beınesin shyǵarýda eńbektengenin jasyrmady. Qalaı degenmen, akterlerdiń róli kóńilimnen shyqty. Qarap otyrsaq, bul qarapaıym qazaq áıeli men beıtanys azamat arasyndaǵy ishki drama. Bul spektákldiń qoıylýynyń ózi oǵan degen búgingi qoǵamdaǵy qajettilikti kórsetse ke­rek. Spektákldi kórermender qaýymy jyly lebizben qabyldaǵany baıqalyp turdy. Qarasam, jurt jylap otyr. Mine, osyndaı kezderi Qazaq eli úshin mereıimiz tasyp ke­te­tini jasyryn emes. Aǵylshyndar qalaı qa­byldaıdy eken dep tolqyǵanym da ras. Spektákl aıaqtalǵan soń, biraz jerlerine eskertýler aıttym. Mysaly, basty keıipker Aıtóreniń ekinshi ret qaıtyp kelgeninde qolyna bir qushaq gúl alyp kelýi durys dep sheshtim. Zeıneptiń dıvanda otyryp jylaǵanynan góri, turyp jylaǵany áserli bolady dep aıttym. Aǵylshyndar aıtqan eskertýlerime ke­lisip, keıingi spektáklder de osyndaı óz­ge­rister engizipti. Bizde «Ókpek jolaýshy» M.Áýezov atyndaǵy akademıalyq drama teatrynda «Eski úıdegi eki kezdesý» dep qoıylǵan bolatyn. Báribir qazaqtyń shyǵarmasyn qazaqtan artyq eshkim oınaı almaıdy. Al aǵylshyn akterleriniń qalyptasqan dıksıasy, psıhologıalyq sátterde daýystaryn qadaǵalap otyrýy unady. Akter ishki muńyn aıtyp jatsa da, onyń daýsy sońǵy qatarǵa deıin jetý kerek. Akterlerdiń kórermender shapalaǵyn kútýinen teatr mádenıetiniń joǵa­ry ekenin baıqadym. Sahnadaǵy erkindik, ról­di somdaýshy emes, sol rólde ǵumyr boıy ómir súrgendeı áser qaldyrýy da akterlik she­berlikterin kórsetti. Qazaq akterlerine aǵyl­shyndardan osyndaı jaıttardy úırenýine bolady. – Álemdik aqparat aıdynynda VVS halyq­aralyq teleradıokesheniniń alatyn orny bólek. Sizdi sol VVS-diń qyrǵyz bólimine suhbat berdi dep estidik… – Ortalyq Azıa halyqtarynyń habarlarynyń barlyǵy óz tilderinde taratylyp jatyr. Al Qazaqstannan kelgender orys tilinde suh­bat bergen soń, qazaq bólimin Reseımen qo­syp jiberipti. Mine, osyndaı jerde artta qalyp otyrǵanymyz eldigimizge syn. Ár eldiń aqparaty óz tilinde taratylýy kerek emes pe?! Ozyq memleketter qatarynan kórinýdi oılasaq, qazaq bólimin qalpyna keltirýdi qolǵa alý kerek. Amal joq, qyrǵyz tilinde suhbat berdim. Odan ary qaraı ózderi aýdaryp aldy. Londonda qanshama qazaq jastary bilim alýda. Onda qanshama qazaq dıasporasy bar. Biraq qazaq meıramhanasy áli kúnge deıin joq. Al ashylǵan meıramhana jumysyn júrgize almaı, ózbekterdiń qolyna ótip ketkeni ókinishti. Ol búginde «Samarqand» dep atalatyn ózbek meıramhanasy. – Bolashaqta London sahnasynda sizdiń basqa da pesalaryńyzdy qoıý josparda bar ma eken? – Rejıser Iýldosh Jorabaev meniń taǵy da basqa shyǵarmalarymdy aldaǵy ýaqytta sahnalasam degen lebizin bildirdi. Oǵan «Gaýhartas» atty povester jınaǵyna kirgen «Eskertkish operasıasy» degen komedıam unap otyr eken. Bul týyndy da London sahnasynan kórinedi degen úmittemin. Jeltoqsan aıynda Shyńǵys Aıtmatovtyń týǵan kúnine oraı halyqaralyq konferensıa ótedi. Mine, sol kezde rejıserler men aýdarmashylar, baspagerlermen kezdesip, osy másele tóńireginde basqosý ótkizý josparda bar. Meniń shyǵarmalarymdy joǵary baǵalap jatqanyna qýanyshtymyn. Qazaq ádebıetine ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary kelgen meniń zamandastarym búgingi kúnderi kórkem oıdyń eń bir qýatty kúshine aınalyp otyrǵany jasyryn emes. Olar Shyǵys jáne Batys mádenıetin boıyna birdeı sińire bilgen talantty urpaq. Sondyqtan bizdiń jazýshylardyń shyǵarmalary Eýropa jazýshylarynyń eshqaısysynan kem soqpaıdy. Al Anglıa eliniń talǵampaz oqýshylary Shyǵys mádenıetine bet buryp, onyń ishindegi qazaq ádebıetine yqylas qoıatyn bolsa olardyń baǵa jetpes rýhanı baılyqqa keneletinine kámil senemin. Shetel teatrlary túri ulttyq, biraq mazmuny adam­zat­tyq shyǵarmalardy sahnalaıdy. Son­dyq­tan ómirdiń shyndyǵyn qazaqtyń jú­re­gimen, qazaqtyń qabyldaýymen bere bilýdi oılaýymyz qajet. Adamzattyq máseleni qaza­qı kózqaraspen berýdi oılaǵan abzal. Eger Qabanbaı batyrdy jazatyn bolsaq, aǵylshyn túsinetin Qabanbaıdy da somdaýǵa bolady. Bul jerde ortaq drama, ortaq qaıǵyny taba bilý kerek. Máselen, meniń «Ápke» atty pesam táýir dúnıe bolsa da, Eýropa ony túsinbeıdi. Londonda qazaq pesasy qoıyldy dep jatyrmyz. Qazaq pesalary, tipti ózimizdegi ózge ulttar teatrlarynda qoıylmaıdy. Bulardyń mártebesi akademıalyq drama teatrlarmen birdeı. Biraq el múddesi ulyqtalatyn shyǵarmalar repertýarlarynda kemde-kem. Biren-saran teatrlar ǵana qazaq pesalaryn aýdaryp qoıyp jatady. Aıtalyq, M.Áýezov atyndaǵy qazaq drama teatry jylyna 4-5 premera usynyp qana qoımaı, festıválder uıymdastyryp, gastrólge shyǵyp turady. Al ózge ult teatrlarynyń qazaq mádenıetin damytýǵa atsalysyp jatqanyn baıqamaımyz. Olardyń repertýaryndaǵy shyǵarmalar eldi bir arnaǵa uıystyratyn eldik múddege negizdelmeıtini ókinishti. – Aldaǵy ýaqytta kórermenderdi qandaı shyǵarmańyzben qýantpaqsyz? – Qazir M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynda Maǵjan týraly «Áldıle, ómir, áldıle» atty pesamnyń daıyndyq jumystary bolyp jatyr. Maǵjandy repressıa qurbany dep, sol aýyr zamandy sýrettep jazý kópshilikke tyń dúnıe bolyp kórinbeıtinin túsindim. Son­dyqtan Maǵjandy basqa qyrynan kórsetýdi maqsat ettim. Bul shyǵarmany «Júz jyldyq mahabbat» dep qoısa bolar edi. Bunda Zylıqa apamyzdyń 96 jasqa kelgenge deıingi Maǵjanmen aradaǵy súıispenshiligi men syılastyǵy aıtylady. Bul Maǵjannyń ishki dúnıesinen syr shertetin dúnıe deýge bolady. – Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan Aqbota ISLÁMBEK

"Ana tili" gazeti