Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı QR Májilisiniń altynshy shaqyrylym depýtaty, Ekologıa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesi Gennadıı Gennadıevıch Shıpovskıhpen baq.kz tilshisi suhbattasypty. Ulty orys bolǵanymen, jany qazaq Gennadıı til úırený úshin áýeli nıet kerek deıdi.
Ekeýara áńgimemiz birden til tóńireginde órbidi. Ol ómirge Qazaqstan Respýblıkasynyń til týraly zańyna ózgerister engizilip jatqan 1989 jyly kelipti. Eki jyldan keıin el táýelsizdigin alady degen oı ol kezde eshkimniń sanasyna kirmegen. Degenmen, ol mektep bitirgen tek qana qazaqtar turatyn Qyzylorda oblysy Aral aýdananyń Sekseýil kentinde orys mektebi bolmaǵan da eken.

«Balabaqshadan bastap qazaq tilin meńgerdik. Bizge eshkim májbúrlegen joq, bizge eshkim mindettegen joq. Tek aralasqan ortamyz, oınaǵan balalar, birge oqyǵan dostar barlyǵy da qazaq azamattar bolǵandyqtan osylaı qazaq tilinde sóıleý ádetke aınaldy. Bizdiń balalyq shaǵymyz, mekteptegi kezimiz Keńes úkimetiniń quldyrap, Táýelsiz elimizdiń aıaqqa endi-endi turyp kele jatqan kezine týra keldi. 15 myńnan astam turǵyny bar Sekseýil kentiniń ózge ult ókilderi óz-óz memleketterine kete bastady. Sondyqtan da ol jerde orys mektebin ashýdyń qajettiligi bolmady. Biz solaısha balalyǵymyzdy, alǵashqy mektep tabarlyǵyn memlekettik tilde bastadyq», – deıdi jas depýtat.

Mektepti qazaq tilinde támamdap, barlyq pánderden tek qana qazaq tilinde synaqtar tapsyrǵan, eki tildi erkin meńgergen keıipkerimiz janyma qazaq tili jaqyn deıdi.
Qazaq tilin bilý eń áýeli kez kelgen ortaǵa sińisip ketýge, olarmen jyly qarym-qatynas ustaýǵa paıdaly degen Gennadıı qazaq tilin bilý úshin adam áýeli ózinen bastaýy kerek degen ustanymda.

«Kez kelgen adammen ortaq ári tez til tabysý úshin óz basym qazaq tilin qoldanamyn. Al sen kim bolsań da óziń turyp jatqan memlekettiń tilin, ultyn syılaǵannan keıin sol eldiń saǵan degen meıirimi, syı-qurmeti erekshe bolady. Sen bir ulttyń tilin qalaı qurmetteı bilseń, sol ult saǵan solaı meıirimin syılaıdy», – deıdi haly qalaýlysy.

Áńgime aýany úsh tuǵyrly tilge qaraı burylǵanda Gennadıı Gennadıevıch bul ustanymnyń Prezıdentimiz tarapynan óte salıqalylyqpen qolǵa alynǵan shara ekenin aıtty.

«Úsh tuǵyrly til týraly ártúrli pikirler aıtylyp júr ǵoı. Naqtysyn aıtqanda, bizge bul óte kerek. Mysaly, qazaqta «Óz tiliń birlik úshin, ózge til tirlik úshin» degen sóz bar. Qazirgi kezde bıznes tili – aǵylshyn tili. Elimizge kelip, ınvestısıa salatyn alpaýyttardyń kóbi aǵylshynsha sóıleıdi. Demek biz úshin, óz paıdamyz úshin qyzmet etetin til aǵylshyn tili bolyp tur. Alaıda, bizge keregi aǵylshyn ne orys tili eken dep memleketimizdiń basty tilin, qazaq tilin ekinshi, úshinshi satyǵa túsirip tastaýymyz durys emes. Qazaq tiliniń memleketimizdiń barlyq azamattary sóıleıtin halyqtyq til bolýy úshin qyzmet etýimiz kerek. Memlekettik deńgeıde qolǵa alýymyz kerek bul tildiń jappaı qoldanysqa enýin», – deıdi jas depýtat.

Til máselesinde elimizdiń erteńi bolar jastardyń alar oryny erekshe. Bul jaıynda keıipkerimiz jastar arasyndaǵy qazaq tiline degen qajettilik, qazaq tiline degen suranystyń artyp kele jatqanyn alǵa tartty.

«Memlekettik tildi alǵa shyǵarý úshin jastarmen kóbirek jumys isteý kerek. Elimizdiń erteńi jastar dep biz olarǵa senim artyp otyrmyz. Al jastar qandaı bolsa, el erteńi de sondaı bolatyny belgili. Al memlekettiń tili – qazaq tilin bilmeıtin jastar kóbeıse, ony bilýge qushtar bolmasa, bizdiń búgingi «qazaq tili!», «qazaq tili!» degen áńgimemizden túk te paıda joq. Sondyqtan jastar da, aldyńǵy tolqyn aǵalar da «ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» degen ustanymmen ómir súrýi kerek dep oılaımyn», – degen keıipkerimiz qazirgi jastarǵa degen senimdilikti artyra túsý kerektigin aıtady.

Qazirgi qoǵamda qazaq ultynyń qazaq tilde sóıleıtin jastary jáne Qazaqstanda turatyn qazaq tilinde erkin sóıleıtin ózge ult jastary degen uǵym qalyptasyp keledi. Bul eki toptyń qazaq tiline degen, memlekettik tilge degen qurmeti de erekshe. Bul týraly keıipkerimiz keńirek toqtaldy.

«Ózderińiz bilesizder bıyl Táýelsizdigimizge 25 jyl tolyp otyr. Iaǵnı, Qazaq eli ekinshi múshelin ótkerip jatyr. Al osy shırek ǵasyrda til máselesi boıynsha atqarylǵan jumys kóp te emes, az da emes. Máńgilik eldiń máńgilik tili úshin atqarylar jumystyń bir parasy ǵana deýge bolady. Deı turǵanmen, qazaq tiliniń damýy jańa serpin alyp keledi. Ózderińiz bilesizder, bul turǵyda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atqaryp jatqan jumystaryn atap ótýge bolady. Bul – elimizdegi kóptegen etnostardy bereke men birlikke, yntymaq pen tatýlyqqa uıystyryp otyrǵan birden bir saıası uıym. Biz osy uıymǵa erekshe alǵys aıtýymyz kerek. Sebebi 1995 jyly Elbasy jarlyǵymen qurastyrylǵan beıbitshilik modeli qazirgi kezde qazaq tilin damytýshy birden bir kúshke aınaldy deýge bolady. Sonyń nátıjesinde elimizdegi ózge ult ókilderiniń jastary qazaq tiline den qoıa bastady. Burynda qazaq tilin bilýimniń arqasynda túrli is-sharalarǵa jıi qatynasatyn edim, depýtat atanǵaly beri ondaı jıyndar kóbeıdi. Sonda bir baıqaǵanym, ózge etnos ókilderi arasynda qazaq tiline degen suranys artyp keledi. Ár etnosta qazaq tilin jetik meńgergen bir kóshbasshysy bar. Kóshbasshylar memlekettik tilge qandaı qurmet kórsetse, olardyń sońyndaǵy jastar da solaı eliktep ósedi», –deıdi keıipkerimiz.

Qazirgi kezdegi Qazaqstan ustanǵan til saıasaty beıbitshilikti kózdeıdi. Kim qaı tilde sóıleımin dese óz erki. Degenmen, memlekettik til turǵysynan kelgende aıtarlyqtaı qatańdyq kerek sekildi. Sebebi keshe ǵana Keńes ókimetinde «oqysań da oqısyń, oqymasań da oqısyń» degen qatań májbúrlikke úırenip qalǵan halyqtyq sanaǵa sondaı qatańdyq kerek bolar degen pikirimizge Gennadıı Gennadıevıch óz kózqarasyn bildirdi.

«Iá, keńestik kezeńde «baǵynsań da baǵynasyń, baǵynbasań da baǵynasyń!» degen talap bolǵanyn estip óstik. Alaıda bizdiń elimiz – tolerantty memleket. Onyń syrtynda elimizde kóptegen etnos ókilderi turady. Olardyń tili, dini, mádenıeti úshin shekteý qoıylǵan emes. Árbir ult óziniń tilin, óziniń mádenıetin, ulttyq bolmysyn erkin damytyp otyr. Al qazaq tili máselesinde olarǵa tipti keremet jaǵdaı jasalǵan deýge bolady. Barlyq jerde til úıretý kýrstary bar. Tipti, memlekettik organdarda tegin úretetin ortalyqtar jeterlik. Endi, úırenemin degen adamnyń ózine ǵana baılanysty. «Adam istegendi adam isteı alady» degen sóz bar ǵoı. Árkim óziniń kókiregindegi úırensem degen nıetin, úırensem degen maqsatyn aıqyndaýy kerek. Al óz erkimen, óz qalaýymen úırenbegen adamǵa myń jerden mıyna quıǵanyńmen, istegen eńbegiń zaıa ketedi», – deıdi QR Májilisiniń altynshy shaqyrlym depýtaty.

«Sútpen kelgen súıekpen ketedi» degen sóz bar qazaqta. Qazaq ulty úshin, qazaq eli úshin qazaq tili – sútpen kelgen qundylyq. Sóz sońyn keıipkerimiz: «Qazaq tiliniń bolashaǵy zor. Qazaqta «Otan-Ana» degen sóz bar. Al Qazaqstannyń árbir azamaty úshin Qazaq eli – Otan-anasy! Demek, qazaq tili de qazaqstandyq árbir azamat úshin ana sútimen teń», – dep aıaqtady áńgimesin.