Elimizge kıno óneriniń qanshalyqty qajet ekendigin, mańyzdylyǵyn aıtý artyqtaý bolar, sebebi, ony kez kelgen sanaly Qazaq bilýi tıis. Kınonyń tarıhy, damý joly, bolashaǵy, adamzat balasyna tıgizer paıdasy men tarıhı mańyzdylyǵy jaıynda kóptegen ǵylymı jumystar jazylyp, aıtylǵan pikirler men aqparattar az emes. Bul maqala ol jaıynda emes. Degenmen, «jel turmasa, shóptiń basy qozǵalmaıdy». Keıbir adamdar úshin «yzyńdaǵan» másele qulaqty aýyrtqan bolýy da múmkin. «Ol» adamdar dál osy jerden bastap ary qaraı oqymaı-aq qoıýlaryna bolady («ýaqytymdy únemdeımin» deseńizder).
Iá, «shóptiń basy» sonaý egemendik alǵanǵa deıin de, keıin de qozǵalǵan bolar, biraq sońǵy jyldary qansha daýyl soqsa da, óz betimen qozǵalýdan qalǵan «shópti» túrtip qozǵaltýǵa týra kelip tur. Túrtpeske amal joq. Jeke basymdy búginde kınoǵa qatysty úsh másele mazalaıdy. Birinshisi - kıno týraly zań, ekinshisi - qazaq kınosynyń damýy jáne úshinshisi - aǵa býynnyń jastarǵa degen kózqarasy.
Birinshisinen bastaıyn.
Sonaý 2008 jyly, qatelespesem, sol kezdegi Mádenıet mınıstri E. Ertispaev myrza «Sháken juldyzdary» kınofestıvalinde «kıno týraly zań qabyldanady» dep ýáde bergen edi. Ýáde - aıtylǵan jerde qaldy. 2011 jyly áıteýir bir zań qabyldandy, 2012 jyldan bastap, qoldanysqa enedi degen... Ol ýádeni tek jalǵyz dybys jazý jáne dýblájdaý stýdıasy iske asyryp keledi. Qalǵanynyń qaýqary joq pa, nıeti joq pa, álde basqa da bir sebepter bar ma ol jaǵyn bilmedik. Zań shyn máninde qabyldandy ma? Búginde naqty eshkim bul suraqtarǵa jaýap bere almaıdy. Ókinishti. Taǵy basqa zań qarastyryp, qabyldaýǵa she? Úkimette óner adamdary, kıno maıtalmandarynyń tapshylyǵynan ba eken, álde basqa da máselelerdiń basymdylyǵynan ba eken, úkimet tarapynan kınoǵa kóńil bóler jan joq.
Iá, úkimet jyl saıyn kınoǵa arnaıy aqsha bóledi. Biraq, ol aqshaǵa kim túsirip jatyr, qandaı dúnıe túsirip jatyr? Ne sebepten qazaq kınosynyń jaǵdaıy máz emes? Múmkin, aqshany bólip jatqan quzyrly mekeme negizinen ónerge, jalpy mádıentke esh qatysy joq ta shyǵar?! Mysaly, sońǵy jańalyqtarǵa kóz júgirtsek: Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev: «...Jyl saıyn «El arna» telearnasyna bólingen 2 mıllıard teńge bolashaqta «24.kz» telearnasynyń tilshiler qosynyn ashýǵa jáne eki fılm túsirýge jumsalmaq» - dep málimdedi. Kim? Qalaı? Ne úshin? Taǵy da eshkim esh nárse bilmeıdi.
Ekinshi suraqqa kelsek.
Qazaq kınosynyń damýy tikeleı kınomen aınalysatyndardyń qolynda. Búginde ondaı azamattar kóp. Tym kóp dese de bolady. Ekiniń biri – rejıser, akter, prodúser, t.b. Biraq, «talant emes, talap janǵan» zamanda oǵan da shúkirshilik. Múmkin, kúnderdiń kúninde «san – sapaǵa» aınalar. Al, dál qazir, bul da bir problema. Sebebi, kelgen «kópshilik» ónerdi emes, qaltasyn oılaıdy, qaltasyn oılamasa ataǵyn oılaıdy (búginde atyń shyqsa «popýlárnost keledi). İshinde dym bolmasa da, «dyńǵyrlaǵan» bos shelektiń dybysy keıbireýlerge kádimgideı abyroı, maqsat, arman... Al, qarnyn jarsań basynan asyp aqtarylar talanttar, talabyn jaǵatyn jan tappaı álek. Sonda qazaq kınosynyń damýy tek «Qazaqfılm» kınostýdıasynyń moınyna ilingen júk pe? Álde elimizdegi jalǵyz kınostýdıanyń monopolıasy ma?
Búginde naǵyz avtorlyq kınony damytýǵa úles qosyp jatqan tek osy kınostýdıa. Sonyń ózinde avtorlyq kıno rejıserlaryn sanasań, jalǵyz qoldyń saýsaqtary jetip jatyr. Qalǵan kınolardy ne komersıalyq kınoǵa, ne avtorlyq, ne festıváldyq kınolarǵa jatqyza almaısyń. Alaıda, onyń jalǵyz óziniń jyl saıyn aǵylyp keletin «kınoshnıkterdi» kınomen qamtamasyz etýge shamasy jetpeıdi. Úkimetten bólinetin mıllıondarda jetpeıdi. Bul oraıda jańa memlekettik kınostýdıalardyń sanyn kóbeıtý qajet nemese kıno mamandyǵyn támámdaıtyn túlekterdiń sanyn qysqartý kerek dep oılaımyn.
Qanshama túlek!!! Qaısy biriniń armanyn oryndaı beresiń. Talanttylary qanshama, jáı talaptylary (qaltalylary) qanshama. Oǵan qosa kıno mamandyǵynyń magıstratýrasy men doktorantýrasyna túsip jatqan jýrnalıs, akter, bıshi, ánshi, ekonomıseri men «prıkolısteri» de bar. Barlyǵy tegis kıno túsirip, rejıser bolǵylary keledi. Kelgen kásibine ter tógip, jemisti eńbek etýge kelgeni qansha bolsa, «jáı» dıplom men «pont» úshin kelgenderi sonshama (bul jaǵdaı tek óner ordalarynda ǵana emes, jalpy joǵarǵy oqý oryndarynda da oryn alyp jatýy múmkin). Degenmen, bárin qamtý múmkin emes. Mine, osyndaıda úkimetke kómekke, jaraıdy, úkimet úshin emes, jalpy kınoǵa jany ashıtyn «qaltaly», «qaýqarly» azamattardyń úlesi zor bolar edi. Sondaı azamattar tabylyp jatsa... Kerisinshe, olarǵa úkimet kómekke kelse, kıno óneriniń jaǵdaıy jaqsarmaı ma. Úkimet ondaı jandardy qoldaıtynyna kámil senimdimin. Búginde túrli tok-shoýlarda, baspasózde biz tek talanttylardyń joǵyna kúıinemiz de, álsizdigine qapalanamyz. Al, olardyń talantyn ashýǵa úles qosyp jatqan naǵyz janashyrlar qaıda? Osy oraıda kómekti alystan arbalamaı, jaqynnan dorbalatsaq she? Meniń «alystan» dep aıtyp otyrǵanym otandyq kıno keńistigindegi oryn alyp jatqan jańa tendensıa – «halyqaralyq kınorynoktar». Qazaqfılm kınostýdıasyna artylǵan «júktiń» aýyr bolýynyń saldarynan, kıno túsirilimine shetelden demeýshiler shaqyrylyp, túrli halyqaralyq senarlyq, jobalyq konkýrstar uıymdastyrylýda. Biz bermegen qarjylaı kómekti talantty jastar, kóringenniń qaltasynan alýǵa májbúr. Al, ol kósemderdiń talaptary ózgeshe. Elimizdiń ónerin damytýǵa emes, elimizdiń talanttaryn eliktirý maqsatynda kelip jatyr. Elikken jas «kósemderdiń» oıyn erejelerin qabyldaýyna májbúr. Sol sebepten halqymyzǵa jat dúnıeler túsirilip jatady. Iá, bul da bir kómek, alaıda, tyǵyryqtan shyǵýdyń «týra» joly dep qarastyrýǵa kelmeıdi. Ókinishti. Sol sebepten, «jaqynnan» kelgen kómektiń mádenıetimizdiń, saltymyz ben dástúrimizdiń taza kúıinde damýyna mańyzy zor.
Úshinshi másele.
Álemge áıgili kınorejısser Lúk Besson sońǵy jyldary rejıserlyq tuǵyrdan góri prodúserlik, senarılerdiń avtory qyzmetterinen jıi kórinip júr. Biraq, esimin kishkentaı baladan, kári shalǵa deıin tanıtyn rejıserdiń ekinshi qyry (birinshi qyry – árıne rejıssýra), al úshinshi qyry: Gollıvýdta sońǵy jyldary jıi turaqtanǵan Lúı Leterre, Per Morel, Olıve Megaton sekildi rejıserlardyń qalyptasýyna jol ashqan birden bir adam. Lúk Besson bul qyzmette «batystyń» jas rejıserlarynyń baǵyna oraı jalǵyz emes. Álem kórermenderin dúr silkindirip, bar joǵy on myń dollarǵa túsirilgen «Paranormalnoe ıavlenıe» fılmi mıllıondaǵan kasa jınap, jalǵasyn taýyp jatqany eń aldymen Gollıvýdtyń qaıratkeri Stıven Spılbergtiń arqasy. Sol kisige osy áıgili fılmniń qysqa nusqasy kórsetilmegende, kınonyń jaǵdaıy máz bolmasy anyq. Spılberg myrzanyń arqasynda Dj. Dj. Abrams esimdi rejıser gollıvýdta kóp qoldaý taýyp, búginde «blogbasterlerdiń» rejıseri atanyp júr. Gollıvýdta «jeńilis tappaǵan prodúser» ataǵyna ıe bolǵan Djerrı Brýkhaımer Maıkl Beı («Armageddon», «Transformery») esimdi rejıserdiń jolyna, «Ren TV» prodúseri Dmıtrıı Lesnevskıı A. Zvágınsevtiń shyǵarmalyq jolyna edáýir úles qosqandary belgili. Pıter Djeksonnyń demeýshiliginiń arqasynda Nıl Blomkamp álem ekrandaryna erekshe stıldi, formaly dúnıesin – «Raıon №9» fılmimen tanylyp, Gollıvýdta kóp mıllıondy janrlyq kıno týyndylar túsirýde («Ellızıým»). Osy jas jigittiń ınternetke usynǵan alǵashqy qysqa metrajdy fılmin sol baıaǵy Stıven Spılberg myrza kórip, Gollıvýdqa shaqyrǵan desedi. Mine, bul keltirilgen málimetter demeýshilik pen «bir istiliktiń» az ǵana mysaldary. Osyndaı azamattardy endi tek álem halqy ǵana emes, búginnen bastap siz ben biz de biletin boldyq. «Bolshoı brat» («Big brother» – aǵyl.) statýsyna ıe bolyp qana qoımaı, búkil álemge «Úlken adam» ekenderin kórsetip otyr. Men kıno mamandyǵynyń maıyn súzip, sorpasyn ishken dańqty, ataqty, arqa súıer aǵalardy aıtamyn. Bizdiń elde dál osyndaı «İnim, baýyrym, balam» dep, ózimen ertip, kóterip júrgenderi bar ma? Ol aǵalarǵa da pysyq bolsań óziń «jabysyp» alýǵa tyrysasyń. Ol da qarap otyrsań ońaı emes, ózinshe bir kásip. Óıtkeni, saǵan deıin bireý ázer «jabysqandyqtan», ońaı aıyrylǵysy kelmeıdi. Konkýrensıa! (!!!) Ol aǵalarymyzdyń janyna jolaı almaısyń, tipti bir mınıstrdiń deńgeıindegi adamdar sekildi. Aınalasyndaǵylar jolatpaıdy, ne ózderi qashady... Al, jolyn siltep, qol ushyn berip, demep, ıyǵynan qaqqan «baýyrlyqty» sezinbegen jastarda qatygez, egoısttik minez paıda bolmasyna kim kepil.
Qorytyndyǵa kelsek, kıno máselesiniń áli de óte ózekti ekeni anyq. Men keltirgen negizgi úsh máseleniń ishinde san saýal jatyr. Qazaq kıno óneriniń bolashaǵy kóptegen suraqtarǵa toly. Al, sol suraqtarǵa durys sheshim tabý joǵaryda aıtylǵandaı úkimet, demeýshiler men kınogerlerdiń aǵa býynyna tikeleı baılanysty. Máselen, óner ordalarynyń, sonyń ishinde «Óner Akademıasy», «Óner ýnıversıteti» men «Kıno jáne TV akademıalar da» oqyp jatqan túlekterdiń oqý ornyn bitirgennen keıingi jaǵdaıyna kóńil bólinse, Óner ordalary jas kınogerleriniń, onyń ishinde ásirese, rejıserlerdiń ósý jolyn jiti baqylap, asa daryndylaryn, naǵyz talant ıelerin kóre bilip, sondaı túlekterdi óner ordasyn bitirgen sátte quzyrly úkimet mekemesine – Mádenıet mınıstrligine tapsyrǵan jaǵdaıda ǵana bir jaǵynan naqty nátıjelerge jetip, ekinshi jaǵynan ónerge erigip, «adasyp» kelgen túlekterden aıyrylar edik. Bul bireýdiń jolyn kesý emes, qaıta týra jolǵa salý dep bilemin. Osy sátte óner ordalary tikeleı Mádenıet mınıstrliginiń qadaǵalaýy men qyraǵy qaraýyna ense, otandyq kıno óndirisin órkendeter, Eliniń dańqyn asqaqtatar jas daryndylardyń sany «adasyp» kelgenderden anaǵurlym kóbeıe túser. Dıplomyn alyp, oqyǵan bilim ordasynyń atyna, oqyǵan mamandyǵyna kir keltirip jatqandary qanshama. Mysaly, rejıser mamandyǵyna sońǵy jyly qyzyǵýshylyq kóbeıdi. Buǵan sebep, bul kásiptiń ejelden tanymaldylyǵy, ózge kásipterden ózindik ereksheligimen qyzyqtyratyn sıntezdik ónerdiń shyńy ekendigi. Sońǵy jyldary Qazaq Ulttyq óner akademıasynyń arnaıy uıymdastyrýymen tuńǵysh ret qazaq jerine, álemge áıgili kórshi memleketterden – Reseı, Amerıka sıaqty elderden kelgen kıno, teatr, jáne t.b. shyǵarmashylyq shyńdardy baǵyndyrǵan ataqty rejıserlardyń, akterlerdiń, sýretshilerdiń qonaq bolýy. Ol kisilerdiń kásibı bilimderimen, tájirıbelerimen bólisýi. Reseılik VGIK sekildi alyp óner ordalarynan kelgen maıtalmandardyń elimizde, ásirese, belsendi jastardyń arasynda kıno rejıssýraǵa, jalpy ónerge degen úlken qyzyǵýshylyqtaryn týdyryp, yntalaryn jandandyrýda. Al, bir jaǵynan onyń qol jetimdi satyǵa túsip, irikteý deńgeıi tómendep, keıde qaltaly azamattardyń «ataǵyn» arttyrýshy qural retinde maıdalanyp ketýinde.
Mine, óner ordalarynyń negizgi róli osymen támamdalyp, kelesi kezekte úkimet úlesiniń róli bastalsa..
Eger úkimet óner ordalaryna joǵary talap qoıa otyryp, jumystaryn tikeleı barlap otyrsa, olardyń usynǵan túlekterine demeýshilik kórsetip, joldaryn ashsa «Qazaqfılmnen» kıno, telearnalardan serıal nemese dokýmentaldyq fılmder áperý arqyly qamtamasyz etse, bul degenimiz, birinshiden, jastarǵa óner ordasynan alǵan bilimderin synaýǵa múmkindik. Ekinshiden, ózderine degen senimdilikteri men tájirıbelerin arttyrý. Úshinshiden, jas óner ıeleriniń úkimetke degen senim arttyryp, otandyq óner týyndylaryn kóbeıtip, patrıottyq sezimderin kúsheıtý. Tórtinshiden, búgingi kúni jıi kezdesip jatqandaı kıno, teleserıal, múltfılm túsirýge shet memleketterden rejıserlar, prodúserler men ózge de ataqty tulǵalardyń shaqyrylyp, olardyń qymbat gonorarlary men «erkelikterine» jaratylatyn búdjettik qarjy shyǵyndaryn azaıtý jáne sol qarajattyń tıimdi ıgerilip, otanymyzda qalýyn kepildendirý.
Ataǵy jer jarmasa da, ónerimen elinde tanymal aǵa býyn, ónerge qatysy bolmasa da, eliniń rýhanı damýyna úles qosýǵa nıetti bıznesmen aǵalarymyz (ondaı kisiler bolsa árıne) óz tarapynan jas kınogerlerdiń ósýine qyzyǵýshylyq tanytsa, óz deńgeıinde demeýshilik jasap, jas túlekterdiń damý joldaryn jiti baqylap, aqyl keńes pen qoldarynan kelgenshe kómek berse «nur ústine nur». Osynyń ózi jastarǵa ájepteýir kómek. Eń bolmaǵanda jastar jalǵyz emes ekenderin, qazaq óneri shańyraǵynyń, úlken mádenıet otbasynyń Abaı atamyz aıtqandaı, bir kirpishi ekenin seziner edi.
Oljas Isaev, jas rejıser
Abai.kz
