Taǵdyr taýqymetinen shartarapqa tarydaı shashylǵan etnıkalyq qandastarymyzdyń Ata jurtyna oralý múmkindigi týraly áńgime barǵan saıyn ózekti bola túsýde. Keıingi eki jylda syrttan keletin kósh túrli sebepterge qatysty toqtady. Al «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Qazaqstannyń zańy, onyń ishinde etnıkalyq oralman máselesi 12 jylda úsh ret ózgeriske ushyraǵan bolatyn. Sonyń ishinde ótken joly ǵana Parlament qabyldaǵan sońǵy ózgerister «oralmanǵa azamattyqtyń aýylyn tipti alystatyp jiberdi» delinip, daýdy órshite túsken. Keıinnen qatesin kilt túsingen atqarýshy bılik tarıhı Otanyna oralǵan oralmanǵa azamattyq berýdi ońtaılandyrýǵa kirisetinin jarıalap ta úlgergen-di. Sóıtip, buıyrsa kóshi-qon týraly zań kezekti ret taǵy túzeledi. Alaıda, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy mundaı zańnyń sózbuıdaǵa aınalyp, sozbalańǵa túsip ketetininen qaýiptenedi.
Mıgrasıalyq úderis sońǵy jyldary dúnıe elderiniń kún tártibindegi nómiri birinshi máselege aınalyp otyrǵany aıqyn. Rasynda, adamzattyń kóshi-qony, olardyń qandaı da bir sebeptermen bir orynnan ekinshi orynǵa údere qonys aýdarýy yqylymnan kele jatqan qubylys. Al búgingi ǵalamdyq jaǵdaıǵa salsaq, jyl saıyn dúnıejúzilik kóshi-qon aǵyndaryna 200 mıllıonnan astam adam urynady eken. Bylaısha aıtqanda údere kóship-qonyp júrgen halyqtardyń basyn bir memleketke shartty túrde biriktirse, onda mundaı shartty memleket halyq sany boıynsha álemdegi besinshi elge aınalýy ábden múmkin eken.
Qazaqstanǵa kelsek, elimiz ekonomıkalyq órleýdiń arqasynda Ortalyq Azıa óńirindegi eńbek mıgrasıasy úshin asa tartymdy sıpatqa ıe ekeni aıqyn. Elimizdiń ekonomıkalyq damýy arqasynda kórshiles elderdiń barlyǵynan derlik Qazaqstanǵa qaraı aǵylǵan mıgranttar kórsetkishi azaıǵan emes. Degenmen, kóshi-qonnyń jaǵymsyz saldary bolatynyn da esten esh shyǵarýǵa bolmaıdy. Máselen, yryqsyz kóshi-qon kez-kelgen memlekettegi sekildi Qazaqstannyń da eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıdyń ózgerýine áser etip qana qoımaı, ulttyq qaýipsizdikke qater tóndiredi. Bul rette Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ta demografıalyq teńsizdik artqan saıyn jańa kóshi-qon tolqyndary qalyptasatynyn, áleýmettik shıelenister kúsheıetinin atap ótken bolatyn. Sonymen qatar, elimizdiń jekelegen óńirlerinde kóshi-qonnyń saldarynan týyndaıtyn shıelenister de ara-tura kórinis beretinin de joqqa shyǵarýǵa kelmeıdi. Máselen, mamandar zańsyz jumys istep jatqan mıgranttardyń jergilikti eńbek naryqtaryn turaqsyzdandyratynyn alǵa tartady. Al shekaralas memleketterden keletin kóshi-qon aǵyndaryna baıypty baqylaý bolmasa ishki eńbek kóshi-qony jergilikti jerlerde áleýmettik jáne eńbek daýlarynyń týyndaýyna sebep bolatyny da beseneden belgili. Sondyqtan da, ishki hám syrtqy kóshi-qon saıasatyn udaıy ári dúrkin-dúrkin salmaqtap otyrýdyń artyq bolmaıtyny anyq. 2050 jylǵa qaraı elimizdiń soltústik óńirindegi halyq sany 1 mılllıon adamǵa qysqarýy yqtımal Boljam demekshi, Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý vıse-mınıstri Mádına Ábilqasymova qazaqstandyq ekonomıkalyq ósimniń boljanǵan úderisine súıene otyryp, keleshekte ekonomıkalyq belsendi jurtshylyqtyń teńgerimdi suranysyna baılanysty problema elimizde týyndaýy ábden múmkin ekenin aıtady. Bul rette vıse-mınıstr durys saıasat bolmasa, eńbek mıgrasıasynyń kúsheıetinin, jergilikti eńbek pen baspana naryǵyndaǵy básekelestikterdiń bolatynyn, mıgranttardy tartatyn beıresmı ortalyqtardyń qalyptasatynyn da joqqa shyǵarmaıdy. «Sondyqtan da, qazirgi tańdaǵy Qazaqstan damýynyń jańa satysy qarsańynda ishki jáne syrtqy kóshi-qon salasynda birqatar máseleler shapshań sheshýdi talap etip otyr. Aıtalyq, ishki kóshi-qon salasynda joǵary bilikti mamandardyń shetelge qaraı aǵylyp, olardyń ornyn biliktiligi tómen mamandardyń basýy Qazaqstan úshin ózekti másele bolyp tabylady. Sonymen qatar, ortasha ólshemmen alǵanda sońǵy tórt jylda emmıgranttar sany joǵary bilimi bar ımıgranttardyń sanynan 65 paıyzǵa asyp tústi. Sóıtip, joǵary bilikti mamandardyń shetelge ketýi saldarynan Qazaqstanda eńbek resýrstary tapshylyǵy qazirden sezilip otyr», - deıdi Mádına Erasylqyzy Parlament Májilisindegi ishki jáne syrtqy kóshi-qon problemalary talqylanǵan jıynda. Onyń sózine qaraǵanda, ásirese, ónerkásiptik kásiporyndarda joǵary bilikti mamandarǵa suranys úlken. Sondaı-aq, densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik sala uıymdaryna da joǵary bilikti mamandar qajettigi arta túspek. Túıindeı aıtsaq, mamandar Qazaqstan aldaǵy ýaqytta adam resýrstary úshin básekege túsetinin alǵa tartady. Ekinshiden, ishki kóshi-qon úderisinde de olqylyqtardyń ornyn toltyratyn ýaqyt jetti. Bul rette Ekonomıka vıse-mınıstri M. Ábilqasymova buǵan deıin elimizdiń oralmandardy ornalastyrý saıasatynda birqatar qatelikter oryn alǵanyn alǵa tartady. «Oralmandardy qonystandyrý jumysy tepe-teńdikti saqtamaı júzege asty, olar ornalasqan óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq suranystary eskerilmedi. Máselen, statısıkalyq málimetterge súıensek, oralmandardyń 50 paıyzdan astamy Ońtústik Qazaqstan, Almaty, Mańǵystaý, Jambyl oblystaryna shoǵyrlanǵan. Al atalǵan óńirler áleýmettik ınfraqurylymdar men jumys oryndaryna qatysty onsyz da aıtarlyqtaı demografıalyq qysymǵa ushyrap otyrǵan bolatyn», - deıdi Mádına Ábilqasymova. Bul ǵana emes, qazirgi tańda halyq kóp shoǵyrlanǵan aımaqqa ornalasqan oralmannyń birazy «eki qolǵa bir kúrek» taba almaı júrgeni de shyndyq. Sonymen qatar, ishki kóshi-qondaǵy basty problemanyń biri – eńbek resýrstaryndaǵy úılespeýshilik, sondaı-aq soltústik jáne ońtústik óńirler arasyndaǵy demografıalyq teńgerimsizdik. «Búgingideı úderis saqtalyp, demografıalyq quldyraý keıbir óńirlerde jalǵasa beretin bolsa, sonyń saldarynan respýblıkamyzdyń Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan sekildi oblystarynda keleshekte jumysshy kadrlar tapshylyǵy oryn alýy ábden yqtımal. Al bizdiń boljaýymyzsha, búgingi júrispen 2050 jylǵa qaraı soltústik oblystardaǵy halyq sany mıllıon adamǵa deıin azaıady. Bul rette elimizdiń ońtústik óńirlerindegi turǵyndar sany kerisinshe 5,2 mıllıon adamǵa artýy múmkin», - dep topshalaıdy vıse-mınıstr Mádına Ábilqasymova. Onyń paıymdaýynsha, bundaı jaǵymsyz úderistiń saqtalýy jumys oryndaryna qatysty usynystyń sáıkessizdigi, óńirlik jalpy ishki ónim ósiminiń kemýi, eńbek kúshiniń jetispeýshiligi sekildi problemalardy qordalandyryp jiberedi. Sondyqtan da, vıse-mınıstrdiń paıymynsha, jumys kúshi jetkiliksiz óńirlerge eńbek mıgranttaryn kóshirýdi yntalandyrýdyń tyń tetikterin iske qosý asa qajet. Al ondaı yntalandyrý eń aldymen oralmandarǵa qatysty bolatynyn ańǵarýǵa da bolady. Oralmandy óńirler boıynsha ornalastyrýdyń ornyqty saıasaty qajet Sońǵy ret oralmandar máselesi Úkimet deńgeıindegi otyrysta aǵymdaǵy jyldyń sáýir aıynda qaralyp, atqarýshy bılik etnıkalyq qazaqtardyń elge oralýyn yntalandyratyn is-sharalardyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaǵan bolatyn. Osyǵan oraı, «Halyqtyń kóshi-qon máseleleri týraly» zańnyń kóptegen aspektileri qaıta qarastyrylyp, qazir kúrdeli sanalyp júrgen máseleler de jeńildetiletini belgili bolǵan edi. Osy qujat qazir memlekettik organdardyń sýyrmasynan shyǵyp, ázirlený satysyna ótken tárizdi. Degenmen, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jańa zań jobasynyń jańalyqtarynyń tujyrymdamalyq baǵyttaryn da belgilegen eken. Atap aıtqanda, mınıstrlik mańyzy zor máselege eń aldymen elimizdiń soltústik jáne ońtústik óńirleri arasyndaǵy demografıalyq-ekonomıkalyq teńgerimsizdikti joıý turǵysynan qaraýdy quptaıtynyn ańǵartady. «Bul úshin birinshiden, soltústik aımaqtardaǵy óndiristik-ónerkásiptik qýattylyqty arttyrý qajet. Osyǵan oraı, soltústik oblystarda uzaq merzimdi kezeń boıynsha jumys oryndaryna suranys týdyratyn iri ınfraqurylymdyq jobalar júzege asýy shart. Ekinshiden, óńtústiktegi jurttyń soltústikke qonys aýdarýy úshin ekonomıkalyq yntalandyrý tetikterin qarastyrǵan, ońtústik jurtshylyǵyna tán kásipkerlik baǵyttarǵa jol ashqan abzal. Osynyń arqasynda qonys aýdarýdyń bazalyq negizdemesi de qalyptasatyn bolady», - deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Qaırat Ábsattarov. Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, shetten kelgen etnıkalyq qazaqtarǵa oralman mártebesi olardyń qonystaný óńirlerine qaramastan beriletin bolady. Budan bólek, Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge ornalasqan nemese bir jyldyń ishinde sol óńirlerge kóship barǵan etnıkalyq qazaqtar áleýmettik paketterge de ıe bolatyndyǵy usynylady. «Bul rette eger oralman Qazaqstannyń kez-kelgen óńirinen Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge kóship baratyn bolsa, onda ol áleýmettik qoldaýǵa ıe bolady. Alaıda, oralman mártebesindegi azamattar bul óńirden 5 jylǵa tolmaıtyn ýaqyt aralyǵynda keri kóship ketetin bolsa, áleýmettik toptama memleketke qaıtarylatyn bolady», - deıdi Qaırat Ábsattarov. Ekinshiden, etnıkalyq qazaqtar bir jyldyń ishinde Qazaqstan azamattyǵyna qol jetkizetin bolady. Toqtala ketetin jaıt, sońǵy zańnamalyq ózgeristerge sáıkes, shetten kelgen etnıkalyq qandastarymyz Qazaqstanda keminde tórt jyl boıy ýaqytsha turyp jatqan tulǵa retinde ornyǵýy tıis bolatyn. Sodan keıin oǵan úsh jyldyń ishinde azamattyq alý múmkindigi qarastyrylatyn edi. «Bunyń barlyǵy qazir bir jylǵa deıin qysqartylady. Iaǵnı, olar elge kelip oralman mártebesin alǵannan soń, azamattyq alýǵa birden ótinish bere alady jáne bir jyldyń júzinde azamattyq alýyna bolady. Al oralman mártebesin alǵannan keıin bir jyl ishinde azamattyq alýǵa ótinish bermegen bolsa, olardyń elimizdegi turýy sheteldik azamattarmen birdeı jaǵdaıda qarastyrylady», - dep atap ótti vıse-mınıstr. Sóıtip, túıindeı aıtsaq, bunyń aldynda oralmandardy jaıǵastyrý aımaqtaryn Úkimet sheshetin. Soǵan oraı, ózge ólkege kóshkisi kelgen qandastarymyz ózderiniń tólem qabiletterin rastaý kerek bolǵan. Endi oralmandar qonystanatyn aımaqtardy ózderi tańdaıdy. Úkimet bolsa, eńbek resýrstary jetkiliksiz aımaqtardy anyqtap, tolyq aqparat usynyp otyrady. Sondaı óńirlerde turýǵa nıet tanytqan qandastarǵa QR Úkimeti áleýmettik paketter usynady. Onyń ishinde jolǵa ketken shyǵyn ótelip, jaldamaly turǵyn úı baǵdarlamasyna qatysa alady. Sol arqyly jalǵa alǵan úıdi olar bes jyldyń ishinde ózderiniń menshigine aýdarýǵa múmkindik almaq. Budan shyǵar qorytyndy, atqarýshy bılik endigide oralmandardy óńirler boıynsha ońtaıly qonystandyrý tetigin myǵymdaı túspek. Al mundaı ustanymdy, onyń qajettiligin birqatar sarapshylar da maqul kóredi. Máselen, jazýshy Jadı Shákenulynyń pikirinshe, ulttyq-áleýmettik máselelerdi eskerip, oralmandardy elimizdiń jeti oblysyna qonystanýǵa baǵyttaý durys sheshim. «Óıtkeni, atalmysh aımaqtardy memleket quraýshy qazaq ultynyń ókilderi az. Ol oblystardyń bári de ózge eldermen shekaralas aımaqtar. Bul sheshim, ulttyq turǵydan da, memlekettik turǵydan da, ulttyq qaýipsizdik turǵysynan da óte durys sheshim. Muny ózge elderden kóship keletin qandastarymyz da durys túsinýi shart. Ol aımaqtarǵa kóship kelýshilerdi baspanamen qamtamasyz etý, olarǵa áleýmettik kómek berý de qolaıly. Qandastarymyzǵa memleket kómek kórsetip otyrǵan soń, olar da memlekettiń ustanǵan baǵytyn qoldap, shamasy kelgenshe, elge úles qosýdy da oılaýy kerek. El, eger memlekettiń kómegin qajet etpeıtin bolsa, onda belgilengen jeti oblystan ózge aımaqqa qonystanýyna bolady», - degen pikir ustanady Jadı Shákenuly. Al Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy oralmandarǵa qatysty zańnamany meılinshe tezirek qabyldaýdy suraıdy. «Parlament oralmandar azamattyǵyna qatysty zańdy tezdetýi kerek. Ótken joly Reseı Qyrymdaǵy jaǵdaı aıasynda azamattyq alýǵa qatysty zańdy bir kúnniń ishinde qabyldady. Soǵan oraı, ótinish bergen adam bir kúnniń ishinde Reseı azamattyǵyn ala alady. Bul biz úshin de asa qajet tájirıbe. Óıtkeni, Qazaqstannyń kóshi-qon týraly zańnamasyn ózgertý uzaqqa sozylyp ketýi múmkin. Qazirdiń ózinde zań jobasy shildede Úkimetke usynylyp, ony qabyldaý keler jylǵa qalatyny týraly aıtylyp júr», - deıdi Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóralqa Tóraǵasynyń orynbasary Talǵat Mamashev. Osyǵan oraı, Mamashev myrza Májilis depýtattarynan zań jobasyn tezdetýdi ótinedi. «Kezinde oralmandar azamattyǵyna kedergi jasaıtyn zańdy bir ǵana kúnniń ishinde qabyldadyńyzdar ǵoı, endeshe sondaǵy olqylyqty túzetýdi de bir aıdan asyrmasaq eken», - degen tilegin bildirdi qaýymdastyq Tóraǵasynyń orynbasary. Sonymen qatar, oralmandar azamattyǵyna qatysty máselege kelgende qaýymdastyq ókili birqatar usynystardy da alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, qazir kelip jatqan oralmandardy qınap júrgen - kóshi-qon polısıasy. «Shetten keletinder úshin kedergiler bolǵanyna qaramastan Atajurtyna asyǵatyndar barshylyq. Al solardyń ózine túrli anyqtamalardy úıip-tógip sandaltýdyń qajeti qansha? Qytaıdan sottalmaǵanyń týraly anyqtama ákel, turǵylyqty orynnan esepten shyqqanyń týraly anyqtama kerek degen sekildi aqymaq talaptardy qoıyp, qandastardy jylatyp jatyr. Al ondaı talap eshbir zańda kórsetilmegen. Muny toqtatýymyz kerek», - dedi Talǵat Mamashev. Sóz sońynda jalpy málimet retinde aıta keteıik, táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan shetelderden 944 myńnan astam etnıkalyq qandastarymyzdy qabyldady. Bul jalpy halyqtyń 5,5 paıyzyn quraıdy. Al aldyn ala málimetterge súıensek, qazirdiń ózinde TMD memleketterinde 1,8 mln etnıkalyq qazaq, basqa da shetelderde 1,4 mln qandasymyz turyp jatyr.
