ULTTYQ MEMLEKET JAIYN OILAITYN ÝAQYT JETTİ
Shet elderdegi qazaqtardyń Otanyna oralýynyń toqtatylýy, Evrazıalyq odaqtyń qurylýy, qazaq jerin shet eldik kompanıalarǵa jalǵa berile bastaýy shynaıy ulttyq saıasatqa qajettilikti týyndatyp otyr. Búgingi Qazaqstan bıligi memlekettiń 70 paıyzyn quraıtyn qazaq ultynyń múddesine múlde qaıshy saıasat júrgizýde. Bir sózben aıtqanda Ulttyq demokratıalyq Qazaq memleketin qalyptastyrýdyń qajettiligi shyn máninde týyndady.
Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, Halyq ókilderiniń Quryltaıy bir aýyzdan qabyldaǵan «Ulttyq demokratıalyq memleket qalyptastyrýdyń tujyrymdamasyn» taǵy bir talqy tarazysynan ótkize otyryp, ony júzege asyrýdyń josparyn, baǵdarlamasyn jasaý kerek dep oılaımyn. Ún qosyp, usynys bildirińizder. Barshamyz birlese otyryp, Ulttyq Qazaq memleketin qalyptastyrýǵa at salysaıyq.
Qazaq Ulttyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary Maqsat İlıasuly
Halyq ókilderiniń 2003 jylǵy 23-qarashada ótken quryltaıynda bekitilgen
ULTTYQ-DEMOKRATIALYQ MEMLEKET QURÝ TUJYRYMDAMASY
Sózbasy
Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Bılik qashanda halyqqa táýeldi bolýy kerek. Bul basty qaǵıdat Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy Konstıtýsıasynyń negizgi erejelerinen týyndaıdy. Eger memleket ustanyp otyrǵan saıasat qazaq halqynyń múddesine qaıshy keletin bolsa, memleket qurýshy ult sol saıasatty óz múddesine qaraı baǵyttaýdyń barlyq órkenıetti múmkindikteri men tetikterin paıdalanýǵa quqyly.
Elimizde qalyptasqan saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı jaǵdaı ulttyq-demokratıalyq saıasat júrgizýdiń, ulttyq-demokratıalyq memleket qurýdyń asa qajettigin aıqyndap otyr.
Ulttyq-demokratıalyq memleket degenimiz ne?
Demokratıa – jalpy halyq múddesine qyzmet etetin saıası rejım. Tek demokratıalyq memlekette halyq quqyǵy tolyqqandy iske asyrylady, azamattardyń eldi basqarý isine qatysýy qamtamasyz etiledi, táýelsizdik, ádildik pen aqıqatqa negizdelgen sóz ben abyroı bostandyǵy saqtalady. Demokratıalyq rejımniń basty belgisi – adal jáne ádiletti saılaý. Demokratıanyń negizgi belgisiniń biri – kópshilik saılaýshylardyń tańdaýy, bizdiń jaǵdaıymyzda bul qazaq halqynyń talap-tilegi. Qazaq jerinde ulttyq memleket qurýdyń basty quraly tek demokratıa bola alady.
Tarıhı qazaq jeri aýmaǵy, ekonomıkasy, tili men ulttyq mádenıeti ortaq qoǵamda qalyptasqan, mundaı memlekettiń basty quraly – tek demokratıa bola alady, jalpy ulttyq múdde negizinde demokratıalyq memleket qurylady. Saıası jáne etnıkalyq shekaranyń qalyptasýy qazaqty ult retinde uıystyrdy. Memleket qura bilýi saıası ultqa aınaldyrdy.
Memleket qurýshy ult mártebesi qazaqqa memleketti damytýda, zamanaýı Qazaqstan jerinde qoǵam qalyptastyrýda basymdyq beredi. «Birikken Ulttar Uıymynyń baıyrǵy turǵyndardyń quqyqtary týraly deklarasıasynyń» 32-babyna sáıkes «baıyrǵy turǵyndar basymdylyqtardy anyqtaýǵa jáne óz jeri nemese onyń aýmaǵyn jáne basqa da resýrstardy ıgerý ne paıdalaný strategıasyn ázirleýge quqyly». Demokratıa zańy boıynsha Ulttyq-demokratıalyq Qazaq Respýblıkasynda barlyq etnostardyń órkenıetti jáne zańdy múddeleri eskeriletin bolady!
Ulttyq demokratıa – otarlyq táýeldilikten qutqaratyn memleket ıdeologıasy. Ulttyq-demokratıalyq memleket – baıyrǵy ulttyń múddelerin demokratıalyq jolmen qorǵaýǵa negizdelgen saıası ınstıtýt. Ulttyq-demokratızm qazaqtardyń ulttyq múddesin qorǵaý kezinde týyndaǵan máselelerdi beıbit, órkenıetti jolmen sheshýge shaqyrady.
Qazaq jeri Qazaq halqy men ony mekendeıtin dıasporalardyń ortaq úıine aınalǵany tarıhı shyndyq. Dıasporalar men túrli ult ókilderi Qazaq halqynyń aınalasyna shoǵyrlanyp, Qazaq Respýblıkasynyń keleshegine birge qyzmet etedi.
Ulttyq-demokratıalyq ıdeıa qalyptastyrýdyń alǵysharttary
Jas Qazaq memleketinde Otarsyzdandyrý úderisi júrgen joq. Sondyqtan qoǵamda keńestik kezeńdegi orys tiliniń ústemdigi áli kúnge jalǵasyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki jáne syrtqy saıasatyna kórshi Reseı Federasıasynyń yqpaly jyldan jylǵa kúsheıip keledi. Ulttyq ıdeologıanyń joqtyǵynan Qazaqstan Kedendik odaq sıaqty ekonomıkalyq bodandyqtan qutylýdyń ornyna Eýrazıalyq ekonomıkalyq keńistik qurý jeleýimen Reseıdiń saıası bodandyq toryna túsip barady.
Qazaqstannyń zamanaýı banktik júıesi batystyń qarjylyq ınstıtýttarynyń dollarlyq kredıtterin qaıta satýmen ǵana aınalysyp keledi. Elimiz dollar basyp shyǵaratyn stanokqa táýeldi jáne túrli mafıa quralyptas halyqaralyq kúshterdiń aınalysynda júrgen elderdiń qatarynan oryn aldy. Qazaqstannyń qazirgi ulttyq qaýipsizdik júıesi qazaqtardyń ulttyq múddesin qorǵaýǵa nıetti emes.
Qazirgi ýaqytta kóptegen qazaqtar óte kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy basynan ótkizýde jáne óziniń ata qonysynda quqyǵy taptalǵan etnosqa aınaldy. Jalpy alǵanda, memlekettiń, qazaq memleketindegi basqa da etnostardyń berekesi memleket quraýshy halyqtyń materıaldyq jaǵdaıymen tyǵyz baılanysty bolýy tıis. Osy máseleniń boı kóterýiniń ózi qazirgi bıliktiń qazaq halqyn qandaı deńgeıge jetkizgenin kórsetse kerek.
Sonymen qatar, búgingi tańda qazaqtar ult retinde joıylyp ketýdiń aldynda tur, oǵan bıliktiń jáne basqa da kúshterdiń «qazaqstandyqtar» degen jańa ult qurýǵa degen talpynysy sebep bolýda. Memleketimizde tolyqqandy demokratıanyń saltanat qurmaýy osyndaı olqylyqtardyń paıda bolýyna jaǵdaı jasady. Memleket qurýshy halyqtyń – memleketimizdegi negizgi ult bolyp sanalatyn qazaqtyń múddesin qazirgi bılik qaperine de ilmeıdi. Bıliktegi úkimet jańa táýelsiz qazaq memleketin qalyptastyrýdyń strategıalyq magıstralin; qazaqtyń ulttyq múddesin qorǵaý jáne iske asyrýdyń ıdeologıalyq negizin qalaı almady.
Osylaısha, ulttyq-demokratıalyq memleket qurýdyń barlyq alǵysharttary qalyptasty.
Birinshiden, jańa qazaq memlekettiliginiń táýelsizdigine qaýip tóngeni anyq baıqalady.
Ekinshiden, qazirgi memlekettik saıasat memleket qurýshy halyqtyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı múddelerine qaıshy keledi.
Úshinshiden, joǵaryda atalǵan barlyq máselelerdi túpkilikti sheshý úshin «Qazaq Respýblıkasy» ulttyq-demokratıalyq memleketin qurý qajettiligi týyndady. Bul ustanym qazaqtardyń ulttyq múddesine kereǵar «qazaqstandyqtar» degen uǵymdy túbegeıli joıady.
Osyndaı tyǵyryqqa tirelgen sátterde halyq ózin ózi saqtap qalý joldaryn izdestire bastaıdy. Qoǵamda óziniń ulttyq múddelerine saı keletin ıdeıalarǵa suranys týyndaıdy. Ulttyq-demokratıalyq memleket qurýdyń strategıalyq mindeti naq osy ıdeıa bolyp tabylady, ol memleket qurýshy ulttyń mádenıetin, rýhanı birligin saqtaýǵa jáne damytýǵa, onyń múddesin demokratıalyq jolmen qorǵaýǵa múmkindik beredi.
Ulttyq-demokratızmniń tarıhı sabaqtastyǵy
Demokratıa sonaý Qazaq handyǵynan bastaý alatyn qoǵam men memleket qurylymynyń belgili bir bóligi bolyp tabylatyn ejelgi saıası ınstıtýt bolyp qalyptasqan. Qazaq handyǵynyń demokratıalyq ustanymdaryn barlyq ǵylymı qaýymdastyq moıyndaǵan jáne ol «dala demokratıasy», «áskerı demokratıa» degen ataýlarmen tanys bolǵan. Alǵashqy handarymyzdy halyqtyń bedeldi ókilderi saılaǵan. Bastapqy qazaq memleketiniń ómirindegi mańyzdy, strategıalyq máseleler jalpyhalyqtyq jınalys – quryltaılarda sheshilip otyrǵan.
Qazaq handyǵynyń bastaýynda «dala erkindigi» demokratıalyq saıası ıdeıasynyń irgetasy tur. Naq osy táýelsiz bolý jáne óz qoǵamy men memleketiniń máselelerin óz qalaýymen sheshýge tyrysý birqatar rýlar men taıpalardyń «qazaq» dep atalatyn biregeı saıası ultqa aınalýyna negiz boldy.
Dala erkindigi ıdeıasy osylaısha, bizdiń ata-babamyzdyń ulttyq tutastyǵynyń basty saıası tiregi boldy. Sondyqtan, saıası bostandyqqa ıe bolý jolyndaǵy qozǵalys pen «Qazaq» ultynyń qurylýyn tarıhtaǵy qazaq ultshyldyǵynyń qaınar kózi dep baǵalaǵan jón. Osydan baryp, Qazaq handyǵyn ulttyq-demokratıalyq qaǵıdatqa negizdelgen alǵashqy qazaq memleketi dep qarastyrýǵa bolady. Bul turǵyda ult demokrattarynyń búgingi quryltaıyn alǵashqy qazaq memlekettiliginiń saıası negiziniń tarıhı murageri dep ataýǵa bolady.
Qazaq Respýblıkasynyń ulttyq-demokratıalyq qozǵalysy «Alash» partıasynyń negizgi ıdeıalaryn ustanatyn bolady. 1917 jylǵy shilde-tamyz aılarynyń óliarasynda Jalpyqazaqtyq İ quryltaı shaqyrylyp, «Alash» partıasy tarıh sahnasyna shyqty. «Alash» partıasynyń ulttyq ustanymy bes túrli tujyrymǵa negizdeldi.
Birinshi ustanym: jer, jer jáne jer. Jersiz Otan joq. Álıhan Bókeıhanovtyń uıǵarymy boıynsha: «Qazaqtyń baıyrǵy jerin qashan qazaqtar óz betinshe ǵylym men tehnıkaǵa súıenip tolyq ıgermeıinshe, jer jeke menshikke de, qonystanýshylarǵa da berilmeıdi».
Iaǵnı, bul ustanym: Jer – Otan, al, Otandy satýǵa da, sheteldikterge jeke menshikke berýge de bolmaıdy. Sol jer úshin ár qazaqtyń namysy jyrtylyp, ol jerge ár qazaqtyń teri men qany tógilgen – degen tujyrymǵa saıady.
Ekinshi ustanym: jerdiń astyndaǵy, ústindegi, aspanyndaǵy barlyq ıgilik qazaq memleketine qyzmet etýi kerek. Á.Bókeıhanovtyń aıtýynsha: «Onyń ár bir túıir tasy ár qazaqtyń óńirine túıme bolyp qadalý kerek» bolatyn. Iaǵnı, bul – óz jeriniń ıgiligin – áýeli óz eli ıgiligine aınaldyrsyn, odan assa ǵana jatqa salaýat – degen emeýirindi tanytady.
Úshinshi ustanym: Á.Bókeıhanovtyń jobasy boıynsha, «Qazaqtyń jerinde óndirilgen «bir ýys jún sol memlekettiń azamattarynyń ústine toqyma bolyp kıilýi» kerek, ıaǵnı, tolyqtaı ekonomıkalyq táýelsizdik pen birlikke qol jetkizýge umtylýy tıis edi.
Tórtinshi ustanym: qazaq memleketinde memleket qurýshy ulttyń til, din, dil ústemdigi bolýy kerek, ıaǵnı, H.Dosmuhamedovtiń paıymdaýyna júginsek, «ulttyq mádenıet ústemdigi saqtalýy» tıis bolatyn.
Besinshi ustanym: túpki maqsat - táýelsiz ǵylymǵa, ulttyq salt, dástúrge negizdelgen zańǵa súıene otyryp, aldyńǵy qatarly elderdiń álemdik tájirıbesine súıene otyryp ulttyq-demokratıalyq memleket qurý.
Ulttyq damý men tutastyqtyń negizi -
konstıtýsıalyq mártebe, til, din, jer jáne ekonomıka.
Qazaqstandaǵy memleket quraýshy ulttyń – Qazaq halqynyń konstıtýsıalyq mártebesin resmı túrde qaıtarý, ulttyq-demokratıalyq memleket qurý baǵytyna bet burý basty másele.
Til. Táýelsizdik alǵan jıyrma bir jyldyń ishinde memlekettik til memlekettik qurylymnyń negizgi tiline aınala almady. Onyń negizgi sebebi memlekettik tildi damytý baǵytyndaǵy memlekettik saıasattyń dármensizdigi jáne qulyqsyzdyǵy dep túsingen jón. Ony memleket qurýshy ultqa degen qıanat dep baǵalaýǵa bolady. «Memlekettik til týraly» zańnyń oryndalmaýy, memlekettik tildi damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń jumys istemeýi, memleket saıasatynyń orys jáne aǵylshyn tilderiniń múddesin ashyq qorǵaýy memlekettik tildiń damýy men qoldanys aıasynyń tarylýyna alyp keldi. Memlekettik tildi damytýdyń memlekettik baǵdarlamalarynyń oryndalmaýy onyń jappaı qoldanysqa engizý merzimin keıin shegere berdi.
Búgingi tańda qazaq tili orys tiliniń yqpalynan shyǵa almaýymen qatar aǵylshyn tiliniń bodaýyna aınalyp barady. Tili áli shyqpaǵan balaǵa bala baqshadan, birinshi synyptan bastap aǵylshyn tilin úıretý – qazaq tiliniń joıylýyna aparatyn tóte jol. Oǵan kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy.
Din. Memleket quraýshy ulttyń tarıhı dini – ıslam. Qazirgi tańda qazaq jerindegi ıslamnyń turaqtylyǵyna qaýip tónip otyr. Keıbir alpaýyt memleketterdiń búkil álemdik geosaıasattaǵy orny men ustanǵan saıasatynyń nátıjesinde ıslam dini terorızm men dinı ekstremızmniń bastaýy retinde qarastyrylatyn boldy. Terorızm, dinı ekstremızmmen kúres tabıǵı qazba baılyqtary mol memleketterdi otarlaý men óz yqpalyna kóndirý quralyna aınaldy. Imperıalısik demokratıany damýshy, álsiz memleketterge tyqpalaý arqyly olardyń ekonomıkasyna ıe bolý saıasaty qyzý júrgizilýde. Damýshy memleketterge qysym jasaý men soǵys ashýdyń bir joly – dinı ekstremızmmen kúres syltaýy. Bul geosaıası tasqyn jolynda turǵan damýshy memleketterdiń dinı, senim-nanym bostandyǵyna orasan zor ozbyrlyǵyn ákelýde.
Qazaqtardyń túrli dinı baǵytqa boı aldyrýy, onyń ishinde Islam dinin ustanatyndardyń bólshektenip, bir-birine qarsy bolýy úlken qaýipti týǵyzady. Sondyqtan qazaqtar úshin ıslamnyń hanafıt mazhabynyń dástúrli ustanymdary negizinde biryńǵaı musylman qaýymdastyǵyn qurýǵa múmkindik jasaý kerek.
Jer. Jer men jerdiń asty, ústindegi baılyq sol jerge ıe memlekettiń saıası da, ekonomıkalyq ta táýelsizdiginiń kepili. Jerdiń tutastyǵyn saqtaý – «Qazaq Respýblıkasy» ulttyq-demokratıalyq memleketiniń táýelsizdigin saqtaýdyń eń negizgi alǵy sharty. Memlekettiń qazba baılyqtaryn shet memleketterdiń jáne sheteldik kompanıalardyń baqylaýǵa alýy – sol memlekettiń táýelsizdigine, memlekettik qaýipsizdigine tóngen tikeleı qaýip. Ulttyq-demokratıalyq ıdeıa bul máselede solqyldaqtyqty kótermeıdi.
Ekonomıka. Qazirgi tańda bizdiń elimizde resýrstarymyzdy sheteldik kompanıalarǵa satý jáne qaıta satýdan turatyn saýdagerlik ekonomıkalyq saıasat beleń alyp otyr. Bıliktegi jáne bıliktiń aınalasyndaǵy toptar halyq baılyǵy esebinen paıdaǵa kenelip jáne ony memleketten tys jerlerge tasyp ketýde. Ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisi deńgeıiniń tómendigi; el ónerkásibiniń shıkizat eksporttaýǵa baǵyttalýy; syrtqy ekonomıkalyq qyzmettegi eki tarap standarttardyń oryn alýy otandyq ónim shyǵarýshylar, kishi jáne orta bıznesti qurdymǵa jiberip otyr.
Memlekettiń ekonomıkalyq saıasaty birinshi kezekte otandyq ónim óndirýshilerdi, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa baǵyttalýy tıis.
Osylaısha, qazirgi qazaq jeriniń kúrdeli túıinderin sheshý úshin ulttyq demokratıa ıdeologıasyn paıdalaný kerek. Memlekettik saıasat ulttyq-demokratıalyq maǵynaǵa ulasýy tıis. Osy maqsatta qoǵam, naqty aıtsaq, ult zıalylary, qoǵam belsendileri, ult demokrattary birigip, úlken saıası kúshke aınalýy qajet.
ULTTYQ-DEMOKRATIALYQ MEMLEKET
ORNATÝ QALAI JÚZEGE ASADY?
MEMLEKETTİK BILİK.
Qazaq ulttyq-demokratıalyq memleketi basqarý formasy boıynsha – Respýblıka.
Basqarýdyń respýblıkalyq formasy jalpyǵa ortaq, teń, týrashyl, ádil saılaý; bılikti bólisip atqarý; saıası demokratıalyq rejım degendi bildiredi.
Memlekettik qurylym – ýnıtarly, ıaǵnı, birtutas jáne ajyramas aýmaǵy bar biryńǵaı memleket. Respýblıkalyq basqarý prezıdenttik-parlamenttik aralas formada iske asýy kerek. Halyq jáne memleket atynan sóıleý quqyǵy Prezıdent pen Parlamentke beriledi, ári olardyń konstıtýsıalyq quzyretiniń sheńberinde júzege asyrylady. Olardyń eshqaısysy da óz qalaýynsha áreket ete almaıdy, tek Konstıtýsıa men zańdar sheńberinde qyzmet etýge quqyly. Memlekettik bılik prezıdenttik, zańnamalyq, atqarý jáne sot bıligine bóline otyryp, birtutas bolýy kerek.
Búgingi tańda Prezıdent bir qolǵa shoǵyrlandyrý arqyly memlekettik bıliktiń barlyq tarmaqtaryn ýysynda ustap otyr.
Halyq tańdap, saılaǵan Prezıdent pen Parlament bıliktiń joǵary organy retinde qarym qatynas ornatyp, bıliktiń bir jaqqa qaraı aýyp ketýin boldyrmas úshin parasatty tabandylyq pen qaıshylyqtar júıesiniń ózara árekettestiginen turýy tıis.
Prezıdent – memleket basshysy, ishki jáne syrtqy saıasattyń negizgi baǵyttaryn anyqtaıdy. Konstıtýsıa normalaryn buzǵany úshin jaýapkershilikke tartylady jáne saıası partıa múshesi bola almaıdy.
Parlament – joǵary ókilettilik jáne baqylaýshy quzyreti bar jalǵyz zań shyǵarýshy organ bolýy tıis. Parlament depýtattaryn saılaý bir mandatty okrýgtaǵy majorıtarly júıe boıynsha júrgiziledi.
Úkimet joǵary atqarýshy organ bolýy kerek. Úkimet quramyn Parlament qalyptastyrady. Úkimet Parlament aldynda jaýapty jáne Prezıdentke esep beredi. Úkimet músheleri saıası partıalarǵa múshe bola almaıdy.
Konstıtýsıalyq keńes Konstıtýsıanyń saqtalýyn baqylaıtyn joǵary organ bolýy jáne konstıtýsıalyq sot isin óz betinshe qorǵaý quqyǵy bar Konstıtýsıalyq sotqa aınalýy tıis. Konstıtýsıalyq sotqa ótinish berý sýbektileri keń aýqymdy bolady.
Sot bıligi shyn máninde táýelsiz jáne tek Konstıtýsıa men zańdarǵa baǵynady.
Máslıhattar jergilikti búdjetti baqylaý jáne ákimge senimsizdik votýmyn tanytý quqyǵyna ıe bolady.
Óńirlerdiń ákimderin Respýblıkanyń Premer-Mınıstri taǵaıyndaıdy, onyń aldynda jaýapty bolady, halyq pen Prezıdentke esep beredi jáne saıası partıalarǵa múshe bolýǵa quqyq berilmeıdi.
Aýdandar men basqa da deńgeıdegi ákimderdi tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birliktegi halyq saılaıdy. Saılaýshylar aldynda jaýapty jáne óńirlik ákimderge esep beredi, saıası partıalarǵa kire almaıdy.
Jergilikti ózin ózi basqarý júıesine jergilikti búdjetten belgili bir deńgeıde qarjy bóline otyryp, naqty quzyrettilik beriledi.
Qoǵamdyq birlestikter zań aldynda teń dárejede, qoǵamdyq uıymdar memlekettik organdardyń isine aralaspaıdy, memleket qoǵamdyq birlestikterdiń ishki isine aralaspaıdy, memleket isine aralasýy olarǵa memlekettik organdardyń fýnksıasyn artý bolyp sanalady.
TİL JÁNE MÁDENIET
Qazaq Respýblıkasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdar men mekemelerde, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda tek memlekettik til qoldanylýy tıis.
Bala baqshalardaǵy tárbıe jumystary men jalpy orta bilim berý isinde bastaýysh synypta bilim berý tek memlekettik tilde júrgiziledi. Joǵary synyp, joǵary bilim berý jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýde ǵana shetel tilderi oqytylady.
Qazaq Respýblıkasynda ulttyq mádenıettiń, ónerdiń, basqa da rýhanı-ıntellektýaldyq qundylyqtardyń damýyna jaǵdaı jasalady.
Sheteldik aqparatyq ekspansıaǵa tosqaýyl qoıady. Tele-radıo arnalardyń, kıno jáne mýzyka kompanıalarynyń shet eldik jeke jáne zańdy tulǵalardyń ıelik etýine nemese basqarýǵa alýyna jol berilmeıdi.
Memleket Qazaq Respýblıkasyndaǵy dıasporalarǵa óziniń tilin, mádenıetin, ónerin damytýǵa jaǵdaı jasaıdy. Qazaq Respýblıkasynda adamdar men azamattardyń mádenı jáne tildik aıyrmashylyǵy boıynsha quqyǵyna qol suǵýǵa ruqsat berilmeıdi.
DİN JÁNE RÝHANIAT
Qazaq Respýblıkasynda ar-ojdan jáne dinı senim bostandyǵy qamtamasyz etiledi, tarıhı, dástúrli dinderdiń damýyna jaǵdaı jasalady. Tarıhı, dástúrli dinderge jatpaıtyn dinı sektalardyń jumys isteýine tıym salynady.
Dinı alaýyzdyq týǵyzýǵa, dinı ekstremızmge tıym salynady –ondaı áreketter zańmen qýdalanady.
Qazaq Respýblıkasy urpaq tárbıesinde tarıhı-ulttyq qundylyqtardy dáripteýge, balalar men jastardyń boıynda ulttyq rýh, namys, ıman, izgilik jáne atany syılaý, anany qurmetteý sıaqty baǵyttardy ustanady. Bala tárbıesinde ata-ananyń jaýapkershiligine úlken talap qoıylady.
Qazaq Respýblıkasynda «Ata ósıeti, áje tárbıesi» doktrınasynyń damýyna kúsh salady, ony bala jáne otbasyn tárbıeleýdiń temirqazyǵy retinde qarastyrady.
Qazaq Respýblıkasynda moraldyq-ónegelik salany damytý bizdiń ótkenimiz ben álemdik mádenıettiń úzdik úlgileriniń negizinde júrgizilýi tıis. Moraldyq turǵydan azǵyndaǵan «joǵary tap», «aqsúıek» ókilderiniń, jekelegen memlekettik sheneýnikterdiń qarapaıym halyqtyń múddesine, úmiti men suranysyna salǵyrt qaraýynyń damyp kele jatqan úrdisin joıý qajet. Moraldyq-ónegelik tazarý úderisine tek bilim berý mekemelerin tartyp qana qoımaı, barlyq qoǵamdy, onyń ishinde bıznes-qurylymdar men memlekettik uıymdardy jumyldyrý kerek.
JER JÁNE JER QOINAÝYNYŃ BAILYQTARY
Jer memlekettiń jáne Qazaq Respýblıkasy azamattarynyń menshiginde bolady. Ózge eldiń zańdy jáne jeke tulǵalaryna, azamattyǵy joq adamdarǵa jer satylmaıdy.
Jerdiń astyndaǵy, ústindegi, aspanyndaǵy barlyq ıgilik qazaq ultyna jáne Qazaq Respýblıkasyna qyzmet etedi. Qazaq jeriniń jer qoınaýy men tabıǵı resýrstaryn saýdaǵa salý saıasatyn toqtatý qajet.
Shet eldik zańdy nemese jeke tulǵalarǵa jer on bes jyldan aspaıtyn merzimge ǵana jalǵa beriledi. Jerdi jalǵa berý, onyń merzimin uzartý nemese uzartpaý týraly sheshim qabyldaý Parlamenttiń quziretinde bolady.
Jer asty qazba baılyqtaryn ıgerý men eksporttaýdy memleket júzege asyrady.
Qazaq jeri Aral men Semeıdegi alapat apattardyń saldaryn tartty. Halqymyzdyń birneshe býyn urpaǵy Aral men Semeıdiń aınalasyndaǵy ekologıalyq apattardan zardap shekti. Respýblıkamyzdyń basqa da óńirleri ekologıalyq apat saldaryn az tartqan joq. Osy zulmattyń qazaq jerine jaıylýyn toqtatatyn ýaqyt jetti!
EKONOMIKA, QARJY JÁNE KÁSİPKERLİK
Qazaq Respýblıkasy ekonomıkalyq júıesiniń eń negizgi ustanymy áleýmettik baı, qýatty qoǵam qurý bolyp tabylady. Osy maqsatqa jetýdiń basty ekonomıkalyq quraly: memlekettik organdardyń kásibı biliktiligin, olardyń qoǵamnyń túrli salalaryn joǵary deńgeıde damytý múmkindikterin arttyrý; qurylymdalǵan ekonomıka (ekonomıkanyń naqty bólikterin damytý sharalary, munaı jáne basqa da shıkizattardy óndirý táýeldiliginen arylý); jańa óndiris oryndaryn jáne daıarlaý, qaıta daıarlaý kýrstaryn engizý negizinde jańa jumys oryndaryn ashý; ǵylymı negizi bar, joǵary tehnologıaly jáne basqa da qajetti alǵashqy jobalarǵa, shaǵyn fermerlik sharýashylyqtarǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndńretin kásiporyndarǵa paıyzsyz nesıe berý arqyly qoldaý kórsetý; ekonomıkanyń, aýyl sharýashylyǵynyń shynaıy sektorlary shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary úshin tómengi paıyzben nesıeler bólý.
Ekonomıka salasyndaǵy memlekettik saıasat otandyq jáne ulttyq iri, orta jáne shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalatyn bolady.
Otandyq jáne ulttyq bıznes, orta jáne shaǵyn kásipkerlik memlekettiń qorǵaýynda bolady.
Qala quraýshy, iri kásiporyndardyń (munaı, gaz, qara jáne tústi metal, ýran óndirýshi) shet eldik jeke jáne zańdy tulǵalardyń ıelik etýine, basqarýǵa alýyna tyıym salynady. Buryn shet eldik jeke jáne zańdy tulǵalardyń ıelik etýine, basqarýyna berilgen kásiporyndar memleketke qaıtarylady.
Shet eldik jumysshy kúshin paıdalaný Úkimettiń qatań baqylaýynda bolady jáne shet eldik jumysshylarǵa otandyq jumysshylarǵa qaraǵanda qandaı da bir artyqshylyqtar berýge (jalaqysynyń joǵary bolýyna, áleýmettik qamtamasyz etý men qoldaý isinde) tıym salynady.
Aýyl sharýashylyq keshenin damytý, aýyl sharýashylyq ónimderin óndirýshilerdi qoldaý ulttyq memlekettik ekonomıkalyq saıasattyń negizgi salasy bolyp tabylady. Bul ekonomıkalyq saıasat qazaqtyń dástúrli qoǵamynyń altyn besigi – aýyldy jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. Osynyń esebinen biz Qazaqstannyń aýyldaǵy turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn eleýli túrde jaqsarta alamyz.
Aýyl sharýashylyq keshenin damytýshy, aýyl sharýashylyq ónimderin óndirýshi jeke jáne zańdy tulǵalarǵa salyqtyq, qarjylyq, ákimshilik-uıymdastyrýshylyq memlekettik qoldaýlar kórsetiledi.
Qazaq Respýblıkasyndaǵy qarjy ınstıtýttaryn shet eldik jeke jáne zańdy tulǵalardyń ıelik etýine, basqarýǵa alýyna tıym salynady.
Qazaq Respýblıkasy azamattarynyń shet elderde qarjy saqtaýyna, shet elderde jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlikter ustaýyna shekteý qoıylady.
Ulttyq ekonomıkanyń damýyna, ulttyq múddege saı kelmeıtin qandaı da bir halyqaralyq, memleketaralyq ekonomıkalyq odaqtarǵa, uıymdarǵa múshe bolýǵa jol berilmeıdi.
Ústememen nesıe berýge shekteýler qoıylady. Ulttyq qarjy júıesin qalyptastyrýda ıslam qarjy júıesi engiziledi.
Ulttyq-demokratıalyq memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń basty basymdyqtarynyń biri orta topty damytý jáne orta top deńgeıindegi ómirdi qamtamasyz etý bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynda eńbek múmkindikterin iske asyrý úshin naqty jaǵdaılar jasaý arqyly ózin ózi eńbekpen qamtý saıasatynan arylatyn bolady. Osyǵan oraı memleket barlyq qajetti alǵysharttardy jasaıdy: jańa óndirister ashý; aqysyz kásibı daıyndyq, qalaýy barlardy jáne KTÝ oqýyn tóleı almaıtyndardy arnaıy kýrstarda jáne t.b. qaıta daıarlaý.
SYRTQY SAIASAT
Qazaq Respýblıkasynyń syrtqy saıasaty beıbitshilik, tatýlyq, ózara kelisim negizderine baǵyttalady. Qandaı da bir memlekettermen, halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynas ornatýda, halyqaralyq qujattarǵa qol qoıýda ulttyq múddeniń saqtalýyna jáne qorǵalýyna basymdylyq beredi.
Qazaq Respýblıkasynyń syrtqy saıasatynda Orta Azıa elderimen ekonomıkalyq jáne áleýmettik-mádenı yqpaldastyq ornatýǵa basymdyq beriledi. Qazaq Respýblıkasy túrkitildes memlekettermen tyǵyz saıası, ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı-ıntellektýaldyq yntymaqtastyq ornatý boıynsha óte kóp kúsh jumsaýy kerek.
Qazaq Respýblıkasy shet elderdegi qazaqtardyń tarıhı Otanyna oralýyna barlyq jaǵdaı jasaıdy, qoldaý kórsetedi.
DEMOGRAFIA JÁNE HALYQTY ÁLEÝMETTİK QORǴAÝ
Qazaq memleketiniń tabıǵı negizi bolyp tabylatyn qazaq ultynyń sanyn artyrý Qazaq Respýblıkasynyń áleýmettik-demografıalyq saıasatynda basty basymdyqqa ıe bolady. Bul mindet Qazaq Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń basty quraly bolyp esepteledi. Solaı desek te qazirgi bıliktiń ustanyp otyrǵan saıasatynyń saldarynan bizdiń sheteldegi qanshama qandastarymyz eki jyldan beri óziniń tarıhı Otanyna qaıta almaı júr.
Qazaq Respýblıkasynda kóp balaly analarǵa rýhanı-moraldyq jáne materıaldyq kómek, qoldaýlar men kótermeleýler turaqty júrgiziledi. Bala týylýyna baılanysty tólenetin tólem quny artatyn bolady, otbasynda 4 bala dúnıege kelse ıpotekalyq nesıeni joıý engiziledi, áleýmettik az qamtylǵan jas jáne kóp balaly otbasylar tegin turǵyn úımen qamtamasyz etiledi.
Jastarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý boıynsha jobalarǵa qarajat quıatyn jeke jáne zańdy tulǵalar úshin salyq tóleý kezinde jeńildikter qarastyrylatyn bolady.
Áleýmettik ádildik qaǵıdatyn iske asyrý kezinde Keńes Odaǵynyń komýnıstik júıesinde oryn alǵandaı, sińirgen eńbeginiń mólsherine qaramaı, kiristi teńestirip bólý saıasatyna aınalyp ketpeýi kerek. Adamdardyń eńbektegi, bıznestegi jetistigi eshqandaı jaǵdaıda da qaıta qaralmaıdy jáne eksproprıasıalanbaıdy – zańdy jeke menshik, jeke eńbek jetistigine qol suǵylmaıdy.
Barlyq jeke, búdjettik uıymdar, memlekettik organdar qyzmetkerlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne basqa da quqyqtaryn shektegeni úshin jaýapkershilikke tartylady.
Ulttyq-demokratıalyq Qazaq Respýblıkasynda eshqandaı shekteýsiz barlyq azamattarǵa elıtarly orta jáne joǵary bilim sapasy men standarttaryna qol jetimdi bolady. Osy oraıda bilim alýǵa yntaly daryndy azamattarǵa erekshe basymdylyq beriledi. Bilim deńgeıi boıynsha qashyqtyq aıyrmashylyǵy, halyq tobynyń baı men kedeı arasyndaǵy quqyqty qorǵaý saıasaty men ıdeologıasy múltiksiz saqtalatyn bolady.
