«Jeltoqsan 86-1»
«Jeltoqsan 86-2»
«Jeltoqsan 86-3»
Dúısenbi kúni ortaq leksıa fızıka páninde otyrǵanymyzda, aýdıtorıaǵa birtalaı jasqa kelip qalǵan, shashy appaq kisi kelip «Rahmetov» osynda ma?,- dedi.
Joǵarǵy jaqta otyrǵanmyn, oıymda esh nárse joq:
-Iá, menmin dedim.
Syrtqa shyǵyp ketýimdi ótindi. Syrtqa shyǵa salysymen hal jaǵdaıymdy surap, densaýlyǵym jaıyn surady. Iegimniń isigi basylyńqyrap qalǵanyn aýzyna alǵanynan keıin, qazaqtyń úlken kisisi bolǵanyn eskerip, oıymda esh nárse joq, bolǵan, kórgen jaılarym jaıly Komsomol kóshesimen asyqpaı sóılesip kele jatyrmyz. Bundaı sumdyqty buryn sońdy kórmegen aqymaq basym, alańdaǵy áskerı kúshter men mılısıa, erikti jasaqtardyń jastarǵa jasaǵan aıaýsyz, adam túrshigerlik áreketteri men qyrǵyn salǵandary jaıyn qyzý áńgimelep kele jatyp, qazirgi Jeltoqsan kóshesiniń qıylysyna kelip, sol jaqtaǵy sur úıdiń aldyna kelgen kezimizde, álgi shaldyń «biz kelip te qaldyq»,- degeni.
Mańdaıshasyndaǵy jazýyna qarasam «Prokýratýra po osobo vajnym delam KazSSR»,- degen jazý. Sonda ǵana baryp, basqa pále tilden degen halyqtyń danalyǵy esime sart ete qalǵany. Boıym men oıymdy tez jıyp alyp, ishke endim. Ákki shalǵa esh nárse bola qoıǵanyn bildirmeı baqqanymmen, kabınetine jaıǵasyp, qaǵazdaryn alyp shyǵa bastaǵanda-aq bir nárseniń bolaryn ishim seze qoıdy. Ol áli de bolsa sol qalpynan taıar emes, jáı-jáı sóılep, bolǵan nárselerdi qaǵaz betine túsirip jatyr. Bitti aý áıteýir. Qolyma usynyp, tanysyp shyǵyp, astyna qol qoıýymdy surady. «Svıdetelskıe pokazanıamen» tolyq tanysyp shyqtym, aıtqanymnan ózge sózder kezdespegeninen keıin, qolymdy qoıdym. Tek BUU-ǵa qatysty hat jaıyn jasyryp qalǵan edim. Myna ıegim men aıaǵyma qatysty «osvıdetelstvovanıege» qashan jiberesiz, - dep suraq ta qoıyp qoıamyn. Búginge osymen bitti, erteń kelesiń dep, jyly shyǵaryp saldy. Esikten shyǵyp bara jatyp, bir kabınetten Tuńǵyshbaı Jamanqulov aǵamyzdy da kórip qaldym. Osyndaı elge tanymal aǵamyz da júr eken, suraǵyna jaýaptaryn alyp, qoıa beretin bolar degen jyly oımen dalaǵa shyǵyp, jataqhanama aıańdadym. Ertesinde ondar shamasynda álgi shaldyń aldynda otyrmyn. Kóptegen sýretterdi ákelip aldyma jaıyp tastady. Bir-eki tanys stýdentterden basqa Hasen aǵamyzdyń sýreti de bar eken. Biraq keshegi jibergen olqylyqtardan keıin, ózime endi tis jarmaý, albaty qujattarǵa qol qoımaý jaǵyn shegelep tastaǵan edim. Megafonmen saırap turǵan kezimdegi foto aıǵaq shyǵa kele me eken degen kúdik te bar edi. Esiktiń aldyna temeki shegýge shyqsam, kýrstasym Júrsin de tur eken. Pasportymdy alýǵa kelip turmyn deıdi. İstiń nasyrǵa shabaıyn dep turǵanyn baıqap qalǵandyqtan, «pasport-masport» degendi qaıtesiń, osy turǵan jerińnen «qash», artyńa qarama, bir mánisi keıin de bola jatar,- dep keńes berip, qaıta kirdim. Kirsem, keshegi «osvıdetelstvovanıem» jaıyna qalyp, qujattarymdy «svıdetelden podozrevaemyıǵa» aýdaryp jatyr eken. Sol kezdegi, álgi ákki shaldyń maǵan jasaǵan aramdyǵyn kórip, úlken býynǵa degen kózqarastarym tóńkerilip biraq túskeni.
Tústen keıin ákki shal sol kezdegi "Selınnyı" dep atalatyn kınoteatrdyń janyndaǵy SIVS-ǵa aparyp toǵytqan edi. Temir tordy alǵash kórýim. Sart-surt ashylyp, jabylǵan temir esikter qulaǵyma ersi estilgenimen, tómenge túsip kele jatyp, esigi aıqara ashylǵan úlken kameranyń ishindegi qaısar rýhty qaryndastarymnyń (shamamen 100-150 deı) qosyla shyrqaǵan áni erkime kúsh-qýat bergenin qaıtyp qana jasyraıyn. Kıim-keshegimdi tolyqtaı sheshindirip, tintip belbeý men taǵy birdeńelerin alyp qalyp, uzyn dálizdiń oń jaǵyndaǵy shetki kameraǵa engizdi. Jalǵyz emes ekenmin, orystyń orta jastan asqan azamaty qarsy aldy. Atyn aıtyp, qolyn sozyp, tanysyp jatyr. Atymdy aıttym da, " topchan" sıaqty aǵashtan jasalǵan úlken kamerama kýrtkammen bas kıimimdi jastana jambastaı kettim. Álgi orysym esik jaqta birdeńelerin jaǵyp, byqsytyp jatqanyn baıqadym. Sálden keıin, "Aıda súda, chıfernem, rasskazyvaı, kakımı sýdbamı",- dep shaqyrdy. Basqasyn túsinsem de "chıfernemy" nesi, ol ne degeni dep janyna jaqyndasam, ystalǵan Alúmını kójege toly qazaǵymnyń kádýilgi sháıi eken. Yp-ystyq, qop-qońyr ashshy sháıdi kezektese urttap otyryp, anany-mynany aıta otyryp, bitirdik-aý áıteýir. Bir-eki kún sol joldasymmen birge boldym, kúni boıy tergeýshilerden tergeýshiler, suraqtardan suraqtar, áıteýir bitpeıtin suraqtar, kamerańa kirseń álgi orysym óziniń qaı-qaıdaǵy "kosmopolıtızmimen" , obshym tóńirek toly ızm-der. Adam balasynyń úsh kúnnen keıin, kózi kórge de úırenedi degeni ras pa deımin.
Besinshi kúni degende janymyzdaǵy kameraǵa engizgeni. Kirip barsam onshaqty ózimniń qara kózderim - býntovshıkterim, kózime ystyq bolyp kóringeni sonshalyqty, bostandyqqa shyqqandaı sezimge bólendim. Janymda menen keıin 10 jylǵa bas bostandyǵynan aırylǵan marqum Asylbaev Moldaǵalı aǵamyz, atý jazasyna kesilip, keıinnen aqtalǵan – Myrzaǵul Ábdiqulov jáne 16-ǵa da tolmaǵan, ASHI birinshi kýrs stýdenti Orazbaev Dýman. Keıinnen úsh jylǵa bas bostandyǵynan aırylyp,óziniń túrme jolyn balalar kolonıasynan bastaǵan. Balalar kolonıasynyń sol kezdegi jaıyn, tek túrme kórip kelgender jaqsy túsinedi. Moldaǵalı aǵamyzdyń denesi kókala qoıdaı, tereń dem alýǵa shamasy kelmese de, bizderdiń rýhymyzdy kóterý úshin, óziniń qandaı sebeptermen osyndaı kúı keship otyrǵanyn jaıly áńgimelep berdi. Ol kisi osy Almaty oblysynyń týmasy kórinedi. Sol kúnderi Almatyǵa dostaryna qydyryp kelip, bolyp jatqan dúnıelerdi óz kózimen kórý úshin Alańǵa keledi. Boıy uzyn, asa kórikti, kıgen kıimi de erekshe, basyndaǵy qarakól tymaǵynyń arqasynda jaǵalylar bul kisini aınalyp ótip, keıbireýleri amandasyp ta qoıatyn sıaqty. Janynda tólqujaty bolmaǵandyqtan, kópshilikpen bul kisini de osy Selınnyıdyń astyna ákeledi. Kirgenderdiń barlyǵyn derlik sheshindiretin. Maıkesin sheshine bastaıdy, astynan (jas kezindegi bir sapardan qalǵan) búkil denesine salynǵan meshittiń sýreti(nakolka) shyǵa kelgende taıaqtyń astyna qalady. Qatty taıaqtap tastaǵandary sonshalyq, on kún ótse de ózine kele almapty.
Osynda Myrzaǵul da óziniń qalaı «jeltoqsandyq» bolǵan jaǵdaıyn baıandap bergen edi. Ol kisi de sol ýaqytta, Almaty oblysynda turatyn kórinedi, negizi Qyzylorda jaqtan, qolynda kári sheshesi, bala-shaǵasymen turyp jatsa kerek. Aınalysatyn kásibi fotograf. Sol kúni jol jónekeı janynda qaryndasy bar, Tastaq bazaryna kirip aýylyna bazarlyq alyp, ótip bara jatyp bir pyshaq ta satyp alady. Sodan avtobýsqa otyryp Saıranǵa túser kezinde, shopyr artqy esikti jaýyp, barlyqtaryn aldyńǵy esikten shyǵaryp jatady. Aldyndaǵy orystar shyǵyp endi bunyń kezegi kelgende jolyn kes-kesteı tosqan jas orystyń jigiti balaǵattap jiberedi. Bundaı sózdi kútpegen Myrzaǵul aǵamyz qolyna setkadan saby shyǵyp turǵan pyshaq ilinip, tartyp kep jiberip, shyǵa jóneledi. Shýyldaǵan halyq, sodan bul kisi qashyp otyryp, kúnniń tolyq qarańǵy bolǵanyn kútip kópirdiń astynda buǵyp jatady. Bir-eki saǵattan keıin, shý basyldy-aý degende, jatqan jerinen shyǵyp kóshe boıynda ańdyp otyrǵandardyń qolyna túsip qalyp, osynda toǵytylǵan eken. Ár nárseniń «áttegen-aıy» bar degendeı, bizder de, áttegen-aı sol jerde jata bergenińizde ustalmaıtyn ba edińiz dep, qısynsyz jubatyp qoıamyz. Bar sengenimiz, ortamyzdaǵy Dýmanymyz. Erteń seni bosatyp jiberetindeı jaǵdaı bolyp jatsa, anda bar da munda bar, árkim óz sálemimizdi qulaǵyna quıyp álekpiz. Men de aýyldan keletin dostarymnyń attaryn aıtyp (slýjaktarymdy), «Tamasha» oıyn saýyq dýmanyna alynyp qoıǵan bıletterimniń baryn aıtyp, meniń ornyma kirip shyǵarsyń,- dep qyzyqtyryp qoıamyn. Bári biz armandaǵanymyzdaı bolmaı shyqty. Tamashamyz ben Jańa jylymyzdy osynda ótkizdik.
Jańa jyldyń basynda, qańtardyń besinde meni túrmege alyp shyǵyp, «karantın hatasynan» biraq shyqtym. Túrme dep osyny aıtyńyz. Qolym artymda, júrip kelemiz, júrip kelemiz, birese ońǵa, birese solǵa, shaqyr-shuqyr temir esiktiń ashylǵany men sharq-shurq etip jabylǵany, bitetin emes. Bir kúnnen keıin "kamerama" bir qazaq jigiti kirip, men seniń advokatyń bolamyn, pálembaı túleńbaı degen, erteń seniń sotyń degeni. Qýanyp kettim, ne bolsa da tezirek bitýin kútip júrgen edim. Ertesimen bir bólke qara nan, qaǵazǵa oraýly eki «seledka» qolymda, «avtozak» degen pálemen sottan biraq shyqtym. Qandaı sottan?
Qaz SSR Joǵarǵy Sotynyń ashyq túrde jarıalanǵanymen, syrttan eshkim de kire almady. Olar, negizinen maǵan qarsy kýágerler – QazMÝ-dyń birinshi kýrs stýdentteri edi. Ómir birde betin, birde aınalyp kelip basqa jerin tosady degeni ras eken...
Sot barysynda kýágerlik etkenderdiń barlyǵy derlik meniń jaǵymda boldy, bergen jaýaptarymdy tolyǵymen quptaıtyndaryn, tipti, Qyrshybaeva Roza qaryndasymnyń sot bıligine tikeleı qarsylyq bildirgeni meniń esimde «taıǵa tańba basqandaı» qalyp qoıypty. Kópshiliginen tergeýshiler orys tilinde alǵan eken, sonymen núktesi men útirin ajyratý bastalyp ta ketti. Biraq derligi jeme –jemge kelgende meni jaqtap shyqty. Kýágerlerdiń kóptigi sonshalyq, Sot otyrysy kelesi kúnge qaldyryldy. Qudaı qalasa erteń Sot zalynan bostandyqqa shyǵamyn degen oı da jylt ete qaldy. Talaı jyl ańsaǵan oqý ornymmen qoshtasýyma týra keletin boldy, aǵam Qaıyrǵazydan uıat bolatyn boldy dep te qoıamyn, ishimnen.
Kelesi kúngi sot barysynda aramyzdaǵy komýnıs qyzymyz – Mýstafına Gúlmıradan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty degendi osyndaı aıtsa kerek. «Men olar jıylyp barmaqshy bolyp turǵandarynda, qaıtyńdar, qaıtyńdar dep birneshe ret aıtqanmyn. Olar meni tyńdaǵan joq, Qurmanǵazynyń avtorıteti myqty bolatyn, meni tyńdamaı ketip bara jatty»,- demesi bar ma. Ondaı sóz múlde oryn almaǵan edi. Jataqhanamyzda mynadaı aýyz birshiligi myqty, «drýjnyı pervachtardy» kórgenimiz joq,- degen sózderdi joǵary kýrstardan birneshe ret estip te qalǵanmyn. Jataqhananyń ishindegi dıskotekada ortany bermeıtinbiz, joǵarǵy kýrstardyń jigitteri bizdiń qyzdarǵa jaqyndaýdan jasqanatyn. Bul azdaı taǵy bireýi Gorbachevtyń «qaıta qurýy» jaıyndaǵy aıtqan sózderine qatysty jyǵyp berdi. Omarov Ádiljan baýyrym óz sózderin ózi jańylyp basyna pále tilep aldy. Jalǵan kýágerlik bergeni úshin eki jyldy arqalap aldy. Al lozýngpen ustalǵan uzyn tura Serik baýyrym, advokattarynyń qoly uzyn bolǵanynan ba, 16-dan jańa asqany eskerilgen be, sotqa deıin bosap ketken eken. Bir jaǵynan oǵan da qýandym. «Sasqan úırek, quıryǵymen súńgıdi»,- demekshi, fakúltettiń dekany – Sársembınov myrza Sotqa mynandaı minezdeme beripti: « Rahmetov K.A pokazal sebá tolko s otrısatelnoı storany. Vstýpıtelnye ekzameny sdal na ýdovletvorıtelno ı horosho». Ol zamanda mektepti altyn medalmen bitirgender, alǵashqy emtıhannan «úzdik» baǵa alǵan kezde qalǵan emtıhandardan bosatylyp, avtomatty túrde JOO stýdenti atanatyn. Ol kisi meniń dáp solaı qabyldanǵan jigitterdiń basshysy bolyp, jataqhananyń jarty jumystaryn tegin jasap bergenimdi úsh-tórt aıdyń ishinde qalaı esinen shyǵaryp alǵanyna tań qaldym. Onyń esesine orys ultty kýratorymnyń taısalmaı jaqsy minezdeme bergenin qalaı aıtpasqa. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tassyn. Jamannyń jamanshylyǵyn aıt, quty qashsyn».
Meniń advokatym oryssha eki sózdiń basyn qosa almaıtyn bireý bolyp shyqty. Sondyqtan da Sot barysynda kóbine ózimniń quqyǵymdy ózim qorǵaýyma týra keldi. «Lenındik ult saıasaty jasasyn!», «QazSSR konstıtýsıa qaǵıdalary saqtalýy tıis!»,- degen urandardyń aspannan alynbaǵanyn, biri jaqynda ǵana birinshi kýrsta mindetti túrde oqytylatyn «SOKP tarıhy» leksıa kýrstarynan alynsa, ekinshisi, 16 – 17 - 18 jeltoqsandaǵy Alańnan alynǵan dáleldep álekpin. Ekeýi de jaqynda ǵana bolǵandyqtan esh jańylmadym. Maǵan tańylǵan aıyptarmen kelispeıtinimdi ashyq aıttym. Memlekettik aıyptaýshy - Jarmahan Tuıaqbaı aǵamyzdyń birneshe ret aýzymdy japqanyn nesine jasyraıyn.
Sot zalynan shyǵam degen úmitim sýǵa ketip, Qaz SSR Joǵarǵy Soty otyrysy Q.T.Kenjebaevtyń tóraǵalyǵymen, jeti jyl bas erkimnen aıyryp, kúnásin kúsheıtilgen eńbekpen túzeý kolonıasynda ótkizsin degen Úkimin shyǵaryp kep jibergeni. Ne senerim, ne senbesimdi bilmeı, basym meń-zeń bolyp otyryp qaldym. Osy kezde, zaldan «Qurmanǵazy jasyma, basyńdy tik usta»,- degen tanys daýys shyqqan jaqqa jalt qarasam, meniń jańa jyldaǵy «Tamasha» toı dýmanyna kútken, aýyldan kelgen dostarymnyń biri – Serik eken. Saýsaqtarym birigip, judyryq bop jumyla qalǵan oń qolymdy kóterip, qup kórgenimdi baıqattym. Zaldan kisen salyp, «avtozakka» otyrǵyzyp alyp shyqansha, Seriktiń sańqyldap aıtyp jatqan «nastavlenıelerin» toqtatarlyq Joǵarǵy Sottan adam tabylmaǵanyn kórgennen bolar, «Qurmanǵazy myqty bol!», «Qurmanǵazy, Qurmanǵazy!»,- aıǵaılap shyqqan tanys daýystardy birtalaıǵa deıin estip bara jattym...
Óstip, bizderdiń de tar jol taıǵaq keshýimizdiń bastalatynyn kim bilgen?... Álgi orysym "ýtka" bolyp shyqty, ondaılardyń talaıyn túrmede, UKK túrmesi men etaptarda kezdestirdim.
Eki kúnnen keıin Máskeýden shyǵatyn ortalyq «Komsomolskaıa pravda» gazeti , jerden jeti qoıan tapqandaı, Almatydaǵy alańdaǵy oqıǵaǵa baılanysty onyń alǵashqy uıymdastyrýshysy quryqtalyp, QazMÝdyń birinshi kýrs komsomol jetekshisi Q. Rahmetov jeti jylǵa sottaldy, ádil jazasyn aldy,-dep biraýyzdan shýyldap qoıa bergen bolatyn...
(Jalǵasy bar)
