Islamdaǵy neke uǵymy, máni men mańyzy, sharttary men jaýapkershiligi qandaı? Sonymen qatar ıslamdaǵy talaq uǵymy, ol qandaı jaǵdaıda aıtylady? Biz búgin osy jáne ózge de saýaldar tóńireginde ıslamtanýshy Abdýsamat Qasymmen suhbattasqan bolatynbyz.
– Sońǵy kezderi BAQ betterinde neke, talaq máseleleri jıi kóterilip júr. Aqparat legi atalmysh máselege eldegi dindarlardy kinálaýda. Osy jaǵdaıǵa baılanysty óz pikirińizdi bilgimiz keledi? Shynynda bul dindarlardyń kinási me?
– Shyntýaıtqa kelgende, ıslamdy durys ustanatyn shańyraqta ajyrasý qubylysy óte az oryn alady. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, sońǵy jyldary sotta qaralatyn azamattyq isterdiń basym kópshiligi – neke buzý eken. Ajyrasýǵa aryz berýshiler sany jyl saıyn artýda. Ásirese, osy eki-úsh jylda, 20-30 aralyǵyndaǵy jastar arasynda ajyrasý óte kóp delingen. Al, endi, ótinish bildirýshilerdiń deni názik jandylar kórinedi. Olardy oǵan ıtermeleıtin eń basty sebep – jumystyń joqtyǵy. Eri jumys tabalmaı nemese jumystan shyǵyp úıde otyryp qalady. Osynyń saldarynan urys-keris, arty ajyrasýǵa alyp keledi.
Sharıǵat boıynsha, neke buzý quqy kóbine otaǵasyna berilgen. Otanasy keıbir jaǵdaılarda ǵana ajyrasýdy talap ete alǵanymen, jalpy alǵanda oǵan tikeleı talaq etý múmkindigi berilmeıdi. Bul - áıel zatynyń názik tabıǵatyn, ári asa sezimtaldylyǵyn eskergendikten bolsa kerek. Tipti, paıǵambarymyz (s.ǵ.s) orynsyz talaq talap etken áıelge «peıishtiń ıisin de sezbeıtin bolady» dep qatań eskertken. Bul – qıt etse, «ajyrasamǵa» basyp, sotqa júgire berýdiń haram ekendigin bildiredi.
Alaıda, buǵan qarap: «áıel zatynyń quqy shektelgen eken» deýge bolmaıdy. Islamda oryndy sebep bolyp jatsa, áıel kisi qazyǵa shaǵymdanyp, nekeni buzýyn talap ete alady. Odan basqa «húlǵ» joly arqyly erinen talaq alý quqy bar. Munyń báriniń ózindik úkimderi fıqh kitaptarynda egjeı-tegjeıli rettelgen.
Dinimiz sebepsizden-sebepsiz ajyrasýdy quptamaıdy. Bul – erli-zaıyptylardyń sońǵy sheshýshi qadamy bolýy tıis. Odan buryn, erli-zaıyptylar arasynda paıda bolǵan máseleni anyqtap, ony ońdy sheshýge tyrysý lázim. Ábý Dáýidtiń hadıs jınaǵynda keltirilgen bir hadıste ardaqty paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Ruqsat berilgenderdiń ishindegi Allaǵa eń unamsyzy ol – talaq» deı otyryp, jónsiz ajyraspaýǵa úndep otyr.
Sondyqtan da, elimizdegi ajyrasý qubylysynyń etek jaıýyn dindarlardan kórýdi óz basym aqylǵa syıymsyz dep oılaımyn.
– Islamdaǵy talaq uǵymyn túsindirip berseńiz? Talaq aıtý úshin qandaı talaptar qajet?
– Talaq tóńireginde rettelgen birtalaı talaptar bar. Olardy: Talaq aıtýshyǵa qatysty talaptar; Talaq aıtylatyn áıelge qatysty talaptar; «Talaq» týyndaý úshin kerekti talaptar dep bólsek bolatyn shyǵar. Olardyń da ózindik ereje-qaǵıdattary bar. Onyń bárin tizbektep aıtý myna suhbat úshin aýyr keler.
Biraq, mynany aıtýǵa bolady: Talaq aıtý quqy er kisige berilgenimen ony da sebepten-sebepsiz qoldaný – haramǵa jaqyn mákrýh sanalǵan. Keıbir ǵalymdarymyz ajyrasýdyń ózin jaǵdaıyna qaraı ýájip (ajyrasýǵa mindetti), mándýb (óz erki) jáne haram (ajyrasýǵa tyıym salynady) dep bóledi.
Otbasy – ózinshe bir memleket. Onyń irgesi ózara túsinistik, baýyrmaldylyq jáne súıispenshilikke qurylǵany jón. Sonda ǵana irgesi berik otbasy bolmaq. Biraq, keıde otbasy shattyqtan kóri qaıǵyǵa, baqyttan kóri qasiretke tolyp, erli-zaıyptylar úshin shańyraq «tozaqqa» aınalýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda olar arasynda paıda bolǵan máseleni anyqtap, ony ońdy sheshýge tyrysý kerek. Ońtaıly sheshimge kónbegen erli-zaıyptylar jaqsylyqpen ajyrasady. Biraq ta, sebepsizden-sebepsiz, álsizdik tanytyp, esh aıyby joq áıeline talaq aıtý – haram.
– Neke uǵymy, máni men mańyzy, sharttary men jaýapkershiligi qandaı?
– Sharıǵatta «neke» qasıetti uǵym. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) «Pendeniń úılengeni - ımanynyń jarymyn toltyrǵany. Qalǵan jarymyn Allaǵa degen taqýalyǵymen tolyqtyrsyn» degen. (Baıhaqıdiń hadıster jınaǵy). Dinimiz úılenýdi mindettemegenimen árdaıym otbasy qurýǵa shaqyryp otyrady. Ony kóptegen paıǵambar hadısterinen baıqaý qıyn emes.
Islamda neke ómirlikke qıylady. Dinde «ýaqytsha neke» degen túsinik joq. Otbasyn saqtap qalý árbir musylman úshin úlken mindet. Dinimiz sol maqsatqa jeteleıtin otbasy quqyqtaryn, qaǵıdattaryn, otbasy-oshaq qasy ádepterin t.b. saýapty dúnıelerdi rettedi. Júzdegen hadıste erli-zaıyptylardyń baqytty ómir súrýine jol ashatyn tálim-tárbıe, ósıet-ónegeler aıtylǵan. (Ókinishke qaraı, olardyń kóbin amalǵa asyrmaýymyzdyń nátıjesinde otbasy kıkiljini artýda). Talaq – ıslam uǵymynda eń sońǵy sheshim.
– Sharıǵatta neke qıdyrar aldynda qyz balanyń ata-anasynyń ruqsaty qajet pe?
– Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) asyl sóziniń birinde: «Qamqorshysynyń ruqsatynsyz qıylǵan neke – neke emes» degen. Qamqorshyny sharıǵatta «ýálı» deıdi. Atalmysh hadıske súıenip ıslam ǵulamalarynyń birqatary: «Nekeni sharıǵı turǵyda zańdy dep esepteýimiz úshin ýálıdiń ruqsaty shart» degen. Olaı aıtqandardyń qatarynda Ábý Hanıfanyń (r.a.) shákirti Imam Muhammed te bar. Onyń (r.a.) tujyrymy boıynsha, ýálısiz qıylǵan neke «maýqýf nekege» jatady. Iaǵnı, ata-anasy quptamaıynsha tolyqqanda erli-zaıypty atana almaıdy degen sóz.
Ata-ananyń ruqsaty, ásirese jańa ǵana kámeletke jetken, ómirlik tájirıbesi az, endi ǵana esi kirip, etegin jıǵan jas boıjetken úshin mańyzdy dep oılaımyn.
– Keıbir dindarlar «ata - anasy namaz oqymasa» nemese «aqıdasy durys bolmasa» ýálı bola almaıdy deıdi. Bul pátýa qanshalyqty shynaıy?
– Namaz oqymaıtyn, biraq Allaǵa syıynyp, ózin Muhammed paıǵambardyń úmbeti sanap, namazdyń paryzdyǵyn joqqa shyǵarmaıtyn kisini biz kápir demeımiz. Namaz oqymaǵany úshin kúnáhar musylman deımiz. Ol namaz oqymaǵany sebepti Allanyń aldynda jaýap beredi. «Áhlı súnnet joly» osylaı. Sondyqtan da, musylmannyń namaz oqymaǵany sebepti «ýálılik» statýsynan ajyraıdy deý beker sóz.
– Sońǵy kezderi atyn ataýdyń ózi qorqynyshty musylman áıelderi Taıaý-SHyǵysqa «jynystyq jıhadqa» ketip jatyr degendi BAQ jıi aıtyp júr. Árıne, munyń ıslamǵa múlde jat uǵym ekendigi aqıqat. Desek te, osy másele qaıdan shyqty jáne mundaı pátýany olarǵa kim berdi?
– «Jynystyq jıhad» termıni 2013 jyldary qoldanysqa endi. Onyń shyǵýyn DAISH terorıstik uıymynyń paıda bolýymen baılanystyrýǵa bolady. Odan buryn sonaý sahabalar kezeńinen bastap eseptegende, kúni búginge sheıin jynystyq jıhadtyń ózi turmaq, ataýy da joq-tyn.
Qudaıdan úmiti bar eshqandaı musylman mundaı bassyzdyqqa barmasy anyq. Ári dál sondaı pátýaǵa eshbir aqyl-esi durys musylman qyz erip kete bermeıdi. Munyń bári uıymdastyrylyp jasalyp jatqan dúnıeler dep oılaımyn. Ondaǵy tikeleı maqsat – DAISH-tyń qataryn ózderi sekildi jaldamaly esersoqtarmen toltyrý. Onymen qosa, álemge ıslamdy turpaıy etip kórsetý.
Toqeterin aıtqanda, DAISH-ty kim qurǵan bolsa, pátýany da sol shyǵaryp otyr. Ondaı pátýa shynaıy ıman keltirgen musylmannan týyndaıdy deýge dátim barmaıdy.
– Birneshe áıelmen neke qıdyryp, artynsha qumaryn qandyryp bolǵan soń talaq aıtyp tastap ketetin nemese dosyna «syılaı» salatyndardyń nekesin kim qıady? Olardyń mundaı soraqylyqqa barýyna ne sebep?
– Bul – durys dinı tálim-tárbıe berilmeýiniń nátıjesi. Kitaptarda kóbine negizgi shart-talaptardy aıtyp ótýi múmkin. Al, onyń janynda moraldyq normalary da bar. Ony túsindirip ótý úshin bilikti ustaz kerek. Nekeni tek, nápsi qumarlyǵy dep túsingen bolsa, ol adamnan ne kútýge bolady?
Sosyn, jasyryn eki-úsh adamnyń kózinshe nekeni qıdyra salý – nemquraılyqty paıda etip, jaýapkershilikten jurdaı kúı týdyrady. Jaýapkershilik bolmaǵandyqtan nekelesken áıelin de qadirlemeıdi. "Ońaı talaq ete salý" is áreketi oryn alyp jatatyny sol. (Alla biledi).
Sharıǵatqaı saı úılenem degen kisi – úılengendigin jarıa etýi kerek. Ardaqty paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Sharıǵatqa qaıshy úılený men sharıǵatqa saı úılenýdiń ara jigin aıyratyn nárse – dabyl qaǵyp, jarıa etý», - degen. (Tırmızı, Nıkah: 6).
Sondyqtan da, úılenem degen musylman ata-anasynyń aq batasymen, shama-sharqynsha dastarqan jaıyp, týǵan-týystardy, kórshi-qolańdy shaqyryp, shańyraq kótergenin bildirgeni durys. Bizde kelin túsirip, betashar jasap jatady. Sebebi, toı jasap, aǵaıyn-týystyń basyn qosyp úılengen otbasynyń – keregesi bekem, neke jibi berik. Oǵan qosa, eldiń batasymen, duǵa tilegimen qurylǵan shańyraqtyń otaǵasy da moınynda úlken jaýapkershiliktiń baryn sezinedi.
Dosyńa «syılaı salý» degendi sharıǵatpen esh úılestire almaımyn.
Joǵaryda da aıtyp óttik, ıslamda neke ómirlikke qıylady. Erteń ne bolmasa arǵy kúni talaq ete salamyn dep qıylǵan neke – sharıǵatqa saı emes. Hanafı mázhabynda ýaqytsha neke «fásıd neke» úkiminde. Iaǵnı, qıylǵan neke sharıǵat turǵysynan neke bolyp sanalmaıdy. Olaı isteý – haram.
– Er azamattyń otbasy aldyndaǵy mindeti men jaýapkershiligi qandaı?
– Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) óziniń bir hadısinde: «Árbiriń baqtashysyńdar. Ár baqtashy óziniń tabynyna jaýapty... Otaǵasy óziniń otbasynda baqtashy. Ol da óziniń tabynyna jaýapty (baǵyp-qaǵyp otyrǵan otbasy múshelerine jaýapty). Áıel óziniń eriniń úıinde baqtashy. Ol da óziniń tabynyna jaýapty (eri joqta tirshiligine ıe bolyp, otbasynyń otyn tútetip, balalarǵa bas-kóz bolýy)... », - deıdi. (Buharı men Múslimniń hadıs kitaptarynan).
Islam ul-qyzdy ata-anaǵa berilgen Allanyń rızyǵy dep úıretse, áıeldi Allanyń amanaty ekendigin eske salady. Quran Kárimniń Nısa súresinde Alla Taǵala: «Jubaılaryń senderden salmaqty (jaýapkershiligi mol) ýáde alǵan tuǵyn», - dep, olarǵa qıanat etpeýimizdi eskertedi.
Basqa bir aıatta: «...Sondaı-aq olarmen (áıelderińmen) jaqsy shyǵysyńdar. Eger olardy unatpaıtyn bolsańdar, senderdiń jaqtyrmaǵan nárselerińde Alla taǵala kóptegen qaıyr jasap qoıǵan bolýy múmkin» deı kele, unamaı qalǵan tusy baıqalsa, birden talaq etýge kóshpeı, sabyrlyq tanytyp, onyń jaqsy jaǵyn baıqaýǵa shaqyrýda. (Nısa súre, 19 aıat.).
Baqara súresinde: «Óz aralaryńda keshirimdilikti umytpańdar», - dep, keıde olqylyq kórgen bolsaq, janjalǵa ákelmeı, keshirimmen qaraýǵa nasıhattaıdy. (Baqara súresi, 237 aıat).
Ardaqty paıǵambarymyz: «Senderdiń eń jaqsylaryń – jubaılaryńa jaqsy bolǵandaryń...» dep buıyrady.
Aıta bersek, kóp. Munyń bári otaǵasynyń otbasy aldyndaǵy úlken jaýapkershiliginiń bar ekenin kórsetedi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Derekkóz:islam.kz
