Exclusive.kz portaly 1986 jylǵy jeltoqsanda bolǵan oqıǵanyń muraǵattaǵy serıalaryn jarıalady. Altynbek Sársenbaıuly qoryndaǵy muraǵattarǵa súıenip jasalǵan arnaıy jobanyń bir sany qazirgi prezıdenttiń sol kezdegi suhbatyna arnalǵan. 

Nursultan Nazarbaevtiń 1987 dyly «Drýjba narodov» jýrnalyna Qazaq KSR Keńes Mınıstriniń tóraǵasy retinde bergen suhbatyn «Qamshy portaly» oqyrman nazaryna usynady.

                                                                                                              Aıyǵý

KOKP OK múshesi, Qazaq KSR-nyń mınıstrler keńesiniń tóraǵasy, Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Drýjba narodov» jýrnalynyń arnaıy korespondenti A.Nıkıshınniń suraǵyna jaýap beredi.

- Nursultan Ábishuly Alma-Atadaǵy 1986 jylǵy oqıǵadan keıin az ýaqyt ótken joq. Qazaqstandaǵy bolyp jatqan qoǵamdyq ahýaldy qalaı sıpattaıtyn edińiz?

- Múmkin, bir aýyz sózben «aıyǵý» dep. Osy jyldar boıy kóp taýqymetter, kóp shyndyqtar onjyldyqtar boıy aıtalmaı keldi. Qazir aıyǵýdyń kezeńi.

- Siz bul sózge qandaı maǵyna beresiz?

- Búgingi kúnderi biz suraqty órshelene qoıýdamyz: jyl saıyn qabattalǵan negatıvti oqıǵalardyń, úrdisterdiń túbiri qaıda? Olar ótken jylǵy qysta bolǵan oqıǵanyń sebepkeri ǵana bolyp qoımaı, respýblıkany ekonomıkalyq, áleýmettik, moraldyq jaǵynan artqa tastady. Qaıta qurý taǵdyry – munyń bárin biz jaqsy túsinemiz jáne ótken qatelikterdiń olqylyqtaryn qalaı toltyratynymyzǵa baılanysty.

- Qaıta qurýǵa qatardaǵy jumysshydan bastap, birinshi dárejeli basshyǵa deıin, bárimiz at salysýymyz qajet dep aıtamyz. Biraq, eger osy basshy dep otyrǵanymyz ózin masqara etip, para alýdan batpaqqa belshesinen batsa, qaıta qurý týraly qandaı áńgime bolýy múmkin? Sizdiń pikirińiz?

- Bul jaǵdaıǵa eki pikirdiń bolýy múmkin emes: urlady, zańdy buzdy – qaıta qurý jaıly áńgime emes, qylmystyq jaýapkershilik jaıly, qatań jaza jaıly áńgime. Biraq basqa da jaıttar bar. Bireý berilgen tapsyrmany oryndaı almady, talanty jetpedi, shamasy jetpedi. Ol qaıta qurýdyń qarsylasy emes. Eger ol basshy bolsa, qatardaǵy  jumysshy ornyna qaıta jiberemiz. Ondaılarǵa ýaqyt berip, bir márte shans berýimiz qajet. Ókinishke qaraı, basqa basshylarda ózine tıesiliden basqany ala bersem deıtin ádet bolyp ketken. Qazaqstanda aýrýhana, polıklınıka, perzenthnalar tapshy kezde úlken sommaly qarjy sán-saltanatty ákimshilik mekemelerge, mýzeılerge, saraılarǵa, bedeldi nysandarǵa talan-tarajǵa túsip ketti. Oblys ortalyqtarynda ártúrli rezıdensıalar paıda boldy. Olardyń qurylysyna memlekettiń qarjysyn zańsyz paıdalanyp kelgen. Bunyń bárin halyqtan jasyryp kelgen. Bul jaıly men Qazaqstan Kompartıasynyń 16-sezinde, bir jyl buryn aıtqan bolatynmyn, al jaǵdaıdy endi rettestire aldyq. Az ýaqyttyń ishinde densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qaraýyna tapsyrylyp, balalar ortalyqtary men kóp balaly otbasylarǵa 800-ge jýyq ártúrli vedimistik rezıdensıalar, kotejder berildi. Endi osy nysandarmen myńdaǵan jumysshylar men olardyń balalary qoldana alady.

- Qurylysty kóptep sala berýge bolady, biraq eger turǵyn úıler tártip boıynsha úlestirilip berilmeıtin bolsa, turǵyn úı tapshylyǵy báribir sol qalpynda qalatyn sıaqty. Men bul jaıly jaıdan-jaı aıtyp otyrǵan joqpyn, sizdiń respýblıkańyzda osy suraq turǵysynan  qatelikter men erkinsýler bolyp jatqan soń aıtyp otyrmyn.

- Bári durys. Ashkózdiliktiń qabynýy respýblıkadaǵy biraz basshylardy jaıpap ótti. Ásirese, bul turǵyn úı suraǵyna kelgen kezde jandana tústi. Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtettiniń birinshi hatshysy D.A.Qonaevtyń burynǵy kómekshisi Bekejanov, burynǵy OK-nyń is basqarýshysy Statenın «óz adamdaryna» turǵyn úıdi kezekten tys berý týraly  bastyqtarynyń atynan buıyryp otyrǵan, al olardyń buıryqtary buljytpaı oryndalyp otyrdy. Respýblıkalyq Memlekettik josparlaý komıtetiniń burynǵy basshysy Muhamed-Rahımov barlyq erejeler men qaǵıdalardy eskermesten óziniń dostary men tamyr-tanystaryna syılyqqa berip kelgen. Áleýmettik ádilettilik negizderi turǵyn úıdi úlestirýde tamyr-tanys, týysqandyq sıaqty nárselermen almastyrylyp ketti. Jáne munyń bári 20 jyl boıy úıge kezekke turǵan 3 myń jarym-jan otbasy men soǵys ardagerleri turmysqa jaıly turǵyn úıge qol jetkize almaıtyn qalada oryn alyp jatyr. Qalalyq atqarý komıteti eki jarym jylda soǵysqa qatysýshy múgedekterge, tipti, 1 metr de turǵyn alańy berilmegen, burynǵy basshylardyń salǵyrttyǵy ádetke aınalyp, shetki aımaqta qyzmet etý barysynda úılerin týystaryna tastap ketip otyrǵan. Qala ortalyǵynan bes bólmeli jabdyqtalǵan úıde eki-úsh adam tursa, basqa 10-12 adamdyq otbasylar esh jaǵdaısyz shaǵyn bólmede turýǵa májbúr bolǵan.

- Endi osy páterlerdi úlestirýdi qolǵa alsaq...

- Osy máseleni qolǵa alyp, tártip ornatýǵa tyrysyp júrmiz, senińiz. Suraq bylaı qoıylyp tur – alynǵan turǵyn alańy otbasy quramyna sáıkes kelýi kerek. Tártipti ornatatynymyzǵa senimdimin, bul jerde qalys qala almaımyz, óıtkeni turǵyn úı máselesi órshelenip tur, sondyqtan bul iste asyra silteý adamdarda qazirgi basshylarǵa kúmánmen qaraıdy.  Qazir mańyzdysy, basshylar turǵyn úıge degen talap kúsheıtiletinin túsiný kerek. Máseleni sheshý jolyn iste kórsete bilý kerek.

- Siz KOKP-nyń XXVII sezinde sóz sóıledińiz, ol naqtylyǵymen, zerektiligimen este qaldy. Oǵan qosa, máseleni sheshýden qashqan Qazaqstan partıa basshysynyń baıandamasynyń aıasynda...

- İske úlken qaýip týdyratyn kadrlyq aqaýlarǵa kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Aýyl sharýashylyǵyna ondaǵan mıllıon rúbl aýdaryldy, negizgi óndiris qorlary úsh esege artty, ónim óndirýde ózgerister bolmady. 1982-1986 jyly aýyldarda jartydan astam keńshar bastyǵy men ujymshar tóraǵasy aýysty. Eńbek ónimdiligi, tabystylyq, taýar óndirýge jumsalǵan aqsha, ónim sapalyǵy kóptegen sharýashylyqtan tasa bolyp qalǵany kezdeısoqtyq emes. Taýar óndirilýge jumsalǵan aqsha 7 mıllıard rúblge jetip, Gosbankke 12,3 mıllıard rúbl qaryz boldyq. Biraq esep berýde bári durys dep kórsetedi, eń soraqysy Kompartıanyń OK baıandamasynda da bári durys dep kórsetilgen.

-  Kompartıanyń OK basshylyǵy she?

- Biz bárimiz toqyraýdan shyǵý amalyn tabamyz, respýblıka ómirin qalpyna keltirý jumystary bastalady dep kútkenbiz. Biraq joq, olaı bolmady. OK basshylyǵy jáne onyń keıbir bólimderi birge shara qoldaný, kemshilikter men kedergilerdiń joıýdyń ornyna syndardy joqqa shyǵardy. Al biz shyndyqty týra aıtamyz dep, jaramsyz, unamsyz adamdardyń qataryna jattyq. Buryndary ondaılardy qyzmetinen aýystyratyn, biraq sáýir aıynyń alqalyq jınalysynan keıin buǵan kúsh jetpeıtin bolyp qaldy. Qazaqstan Kompartıasynyń sezinde trıbýnada turyp: «Ǵylym Akademıasy biraz ýaqyt boıy synǵa ushyramady, óıtkeni ony Qonaevtyń aǵasy – A.Qonaev basqaryp otyrdy», – dedim. Ekonomıkalyq ósýdiń qarqyny tómendeý sebepteriniń biri ǵylym men ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń tómendeýi. Al ony bizdiń Ǵydym Akademıasy, onyń biraz ınstıtýtynda tamyr-tanystyq órshelenip tursa, eger kadrlar týysqandyq jolmen alynatyn bolsa, eger jalǵan esep bolsa, kózboıaýshylyq bolsa, eger istelmegen ister isteldige sanalsa qalaı qamtamasyz etetin edi. 12 jyl boıy qazaqstandyq ǵylymdy osylaı basqaryp keldi. Ǵylym Akademıasynyń prezıdentiniń ózi A.Qonaev maskúnemdilikke salynyp, aptalap jumysta boı kórsetpeıtin. Eńbegine qaraı akademıkterdi kótermelemeıtin, kóbine partıa prınsıpterine de qaraılamaıtyn. Qazaqstan KP Ortalyq Komıteti búrosyna da syn aıtylmaı ótpedi. Qaıda barmasam da, olqylyqtar kezdesti. Jeke ambısıalary júre bastaǵanda, jumys ústeý múmkin emes bolatyn. Biraq siz munyń bárin jýrnalǵa qalaı túsiretinińizdi bilmeımin. Barlyǵy jaıly qalaı jazyp shyǵýǵa bolady? Nazarbaev – qaıta qalyptastyrýdyń uly azap shegýshisi dep pa? Kerek pe ózi?

- Nursultan Ábishuly, Qazaqstandaǵy qaıta qurylý jaıly suraq qoıǵanymda, sizdiń bul iske qalaı kinámshil qaraıtynyńyzdy túsinemin. Elimizde qaıta qurylý júrip jatyr. Presa da qaıta qurylyp jatyr. Keshegi qupıalar búgin málim bolyp jatyr. Qoǵamdaǵy kertartpa áńgimelerden qutylý úshin shynaıy málimet kerek. Búgin biz tyıym salynyp kelgen jamylǵynyń syryn ashamyz. Qoǵam budan jaman bolmaıdy, kerisinshe ádildikke senimderi nyǵaıa túspek. Bul qaıta qurý úshin kúres jáne ol jarıalanýshylyqtyń faktisi bolý kerek.

- Eger siz suraqty osylaı qoıyp otyrsańyz, onda men sizdiń jaqtasyńyzbyn. Men Qaraǵandy metalýrgıa kombınatynda toǵyz jyl jumys jasadym, on segiz jyl partıalyq, komsomoldyq jáne keńestik jumystarda istedim. Osy jyldar ishinde men 85-jyly sáýirde sol kezdegi basshyǵa qarsy shyqqanymnan bastap osynshama anonımdik hattar alyp kórmeppin. Qonaev maǵan: men kimderdiń kózin qurtpaǵanmyn jáne seniń de kózińdi joıamyn dep aıtty. «Meniń jolymnan ket, sen karerıstsiń, eshteńe shyqpaıdy, osyny esińde saqtap al!». Men: «Taq úshin talaspaımyn. Men mamandandyrylǵan metalýrgpyn jáne eger OK meni basqa jumysqa qajet dep tapsa, men daıynmyn» dedim.

Ol maǵan: «Menen kóresińdi kóresiń!», –  dedi. Iá, men rasymende kórdim. Bári boldy: qaýesetter, jala, qoqan-loqy, ótirik. Uıymdastyrý jaǵyn bul istiń «mamany» Bekejanov moınyna aldy...

- Alma-Atadaǵy páterlerdi úlestirý isin «dóńgeletip» alyp ketken kisiniń ózi me?

-Iá, Qonaevtyń kómekshisi, Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetetiniń VIII Plenýmynda áshkerelendi. «Antınazarbaevtyq kampanıany» uıymdastyrýdy qolǵa alǵan. Qyzym ýnıversıtette oqıdy, al medınstıtýtta kúıeý balam oqıdy. Olardy birinshi kýrstan besinshi kýrsqa deıin tekserip júrgen, qyzymnyń sabaqtan qalǵan kúnderi bar-joqtyǵyn, ákesiniń arqasynda qabyldaý emtıhandarynan ótip júrgen joq pa, kúıeý balamnyń medınstıtýtta buzaqylyq qylyqtary boldy ma, medınstıtýtqa qalaı tústi? Bárin birin qaldyrmaı tekserip otyrdy. Meniń ár qadamym tekserildi. Meniń aǵam keńsharda jumysshy bolyp isteıdi, temir ustasy. Úsh balasy bar, áıeli asqanada jumys isteıdi. Adamdary ol jerge de jiberilip, meniń jaǵdaıymdy paıdalanyp júr degen kúmánmen aǵamnyń turyp jatqan úıiniń ár santımertirine deıin ólshep, zańsyz turǵyzylǵan dep aıyptaýǵa baryn saldy...

- Sonymen, anyqtaı aldy ma?

- Joq, barlyǵy zań boıynsha boldy, aǵamda bir metr de artyq bolǵan joq. Olar munymen toqtap qalmady. Materıaldyq jáne eńbek resýrstarynyń jetispeýshiliginen «bedeldi» nysandar merziminen buryn salyndy. Óıtkeni barlyǵy qarbalas, qaýyrt ádistermen jasaldy. Mundaı qurylysqa aqsha qaıdan keldi? 1976-1986 jyldary memleket qarjysynan 16 mıllıon rúbl Qazaqstan Kompartıasynyń Ortalyq Komıtetiniń mekemesine, Ortalyq Komıtettiń baspasyna, demalys úıleriniń salynýyna jiberildi. Al negizi bul aqshalar Alma-Atany órkendeýine aýdarylǵan aqsha edi!

- 86-jyldyń jeltoqsanynda batystyq radıo úni Alma-Atadaǵy oqıǵaǵa túsinik bere otyryp, Qazaqstan Kompartıasynyń Ortalyq Komıtetine birinshi hatshy bolyp qazaq emes, orys saılanǵany oqıǵanyń týýyna túrtki bolǵan dep otyr...

- Naqty aıtatyn bolsaq, jastar basshylyqta orystyń otyrǵanynan emes, orys bolsa da Qazaqstannan shyqqan azamat bolsyn dep qarsy shyqty. Tipti, úmitker kandıdattardyń atyn aıtty. Mundaı aqparat qaıdan keldi? Joǵarǵy basshylyq yqpalyn saqtap qalǵysy kelgeni anyq. Eger saılaıtyn bolsaq, ulty mańyzdy emes, biraq óz zańyn qorǵaı biletin, respýblıkaǵa emin-erkin ıelik ete alatyn bolýy kerek. Alma-Atada aqpanda pres-konferensıaǵa qatystym. Sonda maǵan osy suraqty qoıdy. Men bizde partıa ulttyq nyshandarǵa, jeke múddege qaraı qurylmaıtynyn, jyldar boıy respýblıkada jınalyp qalǵan, aıtylmaı júrgen máselelerge qaraı qurylatynyn aıttym. Jeltoqsandyq oqıǵa – bul eń aldymen jarıalylyq, qaıta qurý, qoǵamnyń demokratızasıasy saldarynan bılikten aıyrylý qaýpi bolǵandyqtan jasalǵan dúnıe. Muny qaıta qurýdyń jaýlary bılikti ustap qalǵysy kelgendikten jasaǵan. Bul maqsatqa jetý úshin, olardyń oılarynsha, barlyq amal-tásildi qoldanǵan durys dep sheship, oılanbastan ultshyldyqty óz maqsattaryna qoldandy.

- Biraq alańda jumysshylar da boldy ǵoı. Oqıǵanyń qatysýshylarǵa shyǵarylǵan aıypty jáne onyń ishinde jumysshylar da bolǵanyn bárimiz oqydyq...

- Bir anadan qara da týady, han da týady. Ekstremısterdiń arandatýshylyǵyna ilinbegen sanaýly ǵana top Qazaqstannyń jumysshy tabyna kúmán keltire almaıdy. Men M.S. Gorbachevtyń 1986 jyly jeltoqsanda Qazaqstan turǵyndaryna aıtqan joldaýyn alǵyspen eske alamyn. Saıası búroda «qazaq ulty tabıǵatynan ınternasıonaldy jáne arandatýshylardyń yjdahatyna qaramastan respýblıkadaǵy ınternasıonalızmge syzat túspegen» degen bolatyn. Muny teriske shyǵarý jastardyń qoly arqyly ózderiniń las oıyndaryn júrgizbekshi bolǵan arandatýshylardyń jetegine erý degen sóz. KOKP OK halyqqa kelgende lenındik saqtyq pen sezgishtikti árdaıym kórsetip otyrǵan jáne kórsete beredi. Bizdiń halyq, Qazaqstannyń jumysshy taby muny baǵalaıdy jáne jaqsylyqty jaqsylyqpen qaıtarady.

Derekkóz: «Drýjba narodov» jýrnaly,  № 9, 1987 jyl