...Atty emespiz, jaıaýmyz

   Jaıaýdan da baıaýmyz

   On bes kúndeı júrgende

   Omby jaqqa taıaýmyz.

   Áke-sheshem bar edi,

   Jasy jetken kári edi.

   Osynaý ánge salǵyzǵan

   16-nyń zary edi...

(«Samaltaý» Qazaqtyń halyq áni)

Bıyl Qazaq ult-azattyq kóterilisine 100 jyl tolyp otyr. Bul oqıǵa 300 jyldaı Reseı ımperıasynyń bodanynda bolǵan qazaq ultynyń tarıhynan oıyp oryn alǵan eleýli serpilis bolǵan edi. Keńes Odaǵy kezeńinde «Qazaq ulty Reseıge óz erkimen qosylǵan» degen dalbasa áńgimeni estip, oqyp óstik. Esterińizde bolar, «óz erkimizben qosylǵanymyzǵa» 250 jyl toldy dep talaı meıramdap, toılap, issharalar ótkizdik. «Aqqa qudaı jaq» degendeı, ýaqyt bárin oryn-ornyna qoıyp beredi eken. Aram pıǵylmen jasalǵan kez kelgen istiń aıaǵy qurdymǵa ketetini belgili. «Lenın bizdiń atamyz, saıasynda jatamyz» dep te án saldyq-aý. Sol Lenın qazir qaıda? Sol Keńes Odaǵy qaıda ketti? Bir ortalyqtan basqarylýǵa qarsy bolǵan 15 el aqyry  «Ortaq ógizden, ońasha buzaý artyq» dep, táýelsizdikterin alyp, 15 derbes memleket bolyp ketti.

1917 jyl kelip, kedeıler teńdik aldy dep qýanyp, baı-qulaqtardy qýdaladyq. Onyń izinen 1929-33 jyldar arasynda qoldan jasalǵan asharshylyq, jut, odan keıingi ultymyzdyń jartysy joıylǵan repressıa, ekinshi dúnıejúzilik soǵys, Tyń ıgerý, 40 jyldaı jasalǵan ıadrolyq synaqtar jáne t.b. tarıhı aqtańdaqtar qazaq ultyn jer betinen joıyp jibere jazdady. Áıteýir, áýpirimmen aman qaldyq. 1900 jyly burynǵy Keńes odaǵy terıtorıasynda 194 ult bolǵan eken. (Statısıkalyq málimetterdi qarańyz). 1990 jylǵy sanaq boıynsha sol ulttardan 101 ult qalǵan. Sonda 93 ult qaıda ketti?! Jylyna bir ulttan joǵalyp otyrǵan eken. Asımılásıa (orystandyrý) saıasatynyń izi aıqyn kórinip turǵan joq pa ?!

Jer betinde óz táýelsizdigin ala almaı, óz shekarasyn syza almaı, óz týyn jelbirete almaı júrgen qanshama ult bar. Bizdiń baǵymyzǵa oraı egemendik aldyq, tilimiz memlekettik til boldy, shekaramyz syzyldy. Astanamyz Saryarqa tórine jaıǵasty. Sol úsh ǵasyr kórmegen qýanyshtyń býyna mastanyp júrip, ulttyq ónerimizdiń mártebesin túsirip alǵandaımyz. Sóz tyńdaıtyn qulaq azaıdy, kıeli sahna bı alańshasyna aınalyp bara jatyr, dombyra men qobyzdyń qadiri ketip, sahnadan shettep qaldy, ashyq-shashyq kıingendi maqtaıtyn, jabyq kıingendi dattaıtyn boldyq, sóılegendi myljyń, úndemegendi bilimsiz kórdik. Aqsha adamnan bıik minberge shyqty. Osyndaı kezeńde bolashaq urpaqty tezge sala alatyn, tárbıeleı alatyn  ulttyq ónerimizden, tilimizden aırylsaq, bolashaǵymyzǵa balta shapqan bolar edik, bul  keleshektiń aldynda úlken keshirilmes kúná bolar edi.

Kez kelgen ónerdiń, tek qana ónerdiń emes, kez kelgen qubylystyń sharyqtaý shegi de, toqyraý shegi de bolady. Kúı óneriniń sharyqtaý shegi HVİİİ-HH ǵasyrlar desek artyq aıtqanymyz bolmas.

1997 jyly Reseıde, Edil (Volga) ózeni boıyndaǵy qalalarda ótken İ Halyqaralyq Túrkitildes halyqtarynyń  festıvaline qatystym. Sonda Shyńǵysqan týraly kitap jazǵan, saha-jaqut ultynyń jazýshysy Nıkolaı Lýgınovpen tanystym. Túri azıalyq bolǵanmen, aty-jóni mynadaı. Ol kezde jastaý edim, tynysh otyrmaı, «sizdiń túrińiz slaván emes, nege aty-jónińiz oryssha» dedim. Ol kisi biraz oılanyp, muńly júzimen maǵan qarady da, kóptegen tarıhı maǵlumat aıtyp berdi. Saha-jaqut halqynyń ómir súretin jeriniń tabıǵaty baı, janýarlar álemi mol aımaq bolǵan. Buǵy, bulan, elik degendeı... Bulǵynnyń, sýsardyń terisiniń óte qundy, qymbat, baǵaly ekenin bilemiz. Aıta berse, tabıǵat baılyǵy jetip artylady. Mine, sol shuraıly jerlerdi basyp alý úshin, Reseı ımperıasy neshe túrli aıla-sharǵyǵa barǵan. Aqyry, bolmaǵan soń, er adamdaryn qyryp, áıelderine zorlyq kórsetip, balalaryn jetimder úılerine ótkizip, shoqyndyryp, basqa esim bergen. (Kelimsekter amerıkalyq úndisterdi qalaı joıǵanymen uqsastyǵyn baıqańyz). Biz bir-aq mysal keltirdik. Reseıdegi basqa ulttardyń taǵdyry jaıly da kóp derekter taýyp oqýǵa bolady.

Bul áńgimeni nege qozǵap otyrǵanymdy aıtaıyn. Mundaı zaman qazaqtyń da basynan ótken. Úndi eliniń janashyry Djavaharlal Nerýdiń «Otar halyqtyń tarıhyn otarlaýshy el jazady» degen sózi bar. Qazaq ultynyń sońǵy 300 jyldyq tarıhy qatty burmalanǵan. Endi, sol úsh ǵasyrlyq tarıhymyz joǵaryda aıtyp ketken kúı óneriniń sharyqtaý shegimen tuspa-tus kelip turǵan joq pa? Al, endi aıtyńyzdarshy, saıasat pen tarıhty, tarıh pen kúı óneriniń tarıhyn sabaqtastyrǵanymyz durys pa, burys pa? Árıne, durys, sabaqtastyrý óte qajet.

Kúı degen ne? Osy suraqqa jaýap izdep kóreıikshi! Qazaq kóńil surasqanda, amandyq-saýlyq surasqanda «Kóńil kúıiń qalaı?», «Kúıli-qýatty barsyz ba?» deıdi. Kúıi nashar adam otbasyn qaraı almaıtyny sekildi, kúıi nashar halyqtyń da turmysy oń bolmaıdy. Kerisinshe aıtsaq ta bolady: «Turmysy, ál-aýqaty nashar halyqtyń kúıi bolmaıdy». Demek, «kúı» sózi tek bir adamnyń ǵana emes, bir otbasynyń, bir aýyldyń, bir óńirdiń,  odan qaldy jalpy búkil halyqtyń kóńil-kúıi, kúıinishi men súıinishi, qýanyshy men ókinishi, turmys-tirshiligi dep túsingen jón. Kúıshiniń kúıin tyńdaı otyryp, biz ulttyń taǵdyr-taýqymetinen, tarıhynan habar alamyz.

Qazaq halqynyń ult-azattyq kóterilisi tek sońǵy júz jylmen shektelip qoımaıdy. Táýelsizdikke umtylǵan el Reseı ımperıasyna qarsy jıi-jıi kóterilip otyrǵan. Qazaq kúıshi-kompozıtorlarynyń kúıleriniń attaryna zeıinmen mán bere otyryp, bolashaq urpaq sabaq ala alady.

«Múmkin emes tyńdaýyń

Eljiremeı balqymaı.

Sózben jazbaı tarıhyn,

Kúımen jazǵan halqym-aı» - dep Qadyr Myrzalıev aǵamyz jyrlaǵandaı, qazaq halqynyń tarıhy jaıly mol maǵlumatty biz kúı ónerinen taba alamyz. Endi, joǵaryda atalǵan kezeńde shyqqan qazaq kúıleriniń attaryna sholý jasaı otyraıyq.

Ult-azattyq kóterilisi jaıly sóz qozǵaǵanda biz búkil eldi dúr silkindirgen Isataı-Mahambet kóterilisine soqpaı kete almaımyz. Mahambettiń «Isataıdyń Aqtabany-aı», «Jumyr, Qylysh», «Qaıran Naryn»  kúıleri sol zamandardan syr shertedi, qazaq halqyna izgi oı tastaıdy.

Qurmanǵazy atamyz kedeı bolǵan jan, baılardyń malyn baǵady. Baı mezgilimen aqysyn bermeıdi. Endi, ol bala-shaǵasyn baǵý úshin baıdyń malyn urlaıdy. Baı aýlnaıǵa nemese gýbernatorǵa shaǵymdanady. Sóıtip Qurmanǵazy birneshe ret túrmege túsedi. Sony aıǵaqtaıtyn kúıler bar. Atap aıtsaq: «Pábeski», «Arba soqqan»,  «Kóbik shashqan», «Qosh, aman bol», «Túrmeden qashqan», «Qyzyl qaıyń», «Aman bol sheshem, aman bol», «Qaıran sheshem», «Aqbaı», «Laýshken», «Erteń ketem» jáne t.b  Adaılardyń kóterilisine arnalǵan «Adaı» kúıi, Isataı-Mahambet kóterilisine arnaǵan «Kishkentaı» kúıi, «Kisen ashqan» kúıi bodan eldi bostandyqqa jeteleıtin kúı, «Jiger» kúıi qazaq halqyna rýhanı kúsh beredi, «Serper» kúıi qazaq halqynyń táýelsizdik alatynyna úmit uıalatady.

1916 jyl edi. Birinshi dúnıejúzilik soǵys júrip jatqan kez bolatyn. Orys áskeriniń jendetteri qazaq dalasyna kelip, zorlyqpen er adamdardy okop qazýǵa degen jeleýmen aıdap alyp ketip jatady. Qazaq halqynyń basyna túsken sol zulmatty kózimen kórgen Seıtek «16-jyl», «Zaman-aı» dep kúıler tartady. «16-jyl» atty kúıi sımfonıadan kem túspeıdi. Seıtektiń «Seksen er» kúıi de 1919 jyly Ordada bolǵan qandy qyrǵynda qaza tapqan seksen qazaqtyń batyryna arnalyp jazylǵan. Qazanǵaptyń «Jurtta qalǵan» kúıi de, Dınanyń «16-jyl» kúıi de osy oqıǵaǵa baılanysty shyqqan.     

Qazaq aıtady: «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan» deıdi. Mine, bıyl 2016 jyly Aq patsha Nıkolaı Romanovtyń bıligine qarsy turyp, táýelsizdikke umtylǵan qazaq halqynyń ult-azattyq kóterilisine tolǵan 100 jyl ultymyzǵa nendeı sabaq berdi degen oryndy suraq týyndaıdy.

«Ótkenge topyraq shashsań, bolashaq seni taspen atady» degen sóz bar. Biz táýelsizdigimizdiń baıandy bolýyna bar úlesimizdi qosýymyz kerek. Qazaq ulty jatsa da, tursa da bostandyq alýdy oıynan tastaǵan emes. Sol derbestik jolynda talaı batyrlarymyz basyn tikti, qanyn tókti, bolashaq úshin janyn berdi. Táýelsizdikti ulyqtaý –  bizdiń qasıetti paryzymyz.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi Erbolat Mustafaev