Qytaıdyń ishki syryn qaramaqqa kánigi jurt ońaı baıqaı bermeıdi. Bylaıǵy jurt qytaıdy birtutas, birińǵaı, birtildi, birtıipti xalyq dep sezinedi. Shyntýaıtynda, qytaı óte kúrdeli ult. Júzden astam tarıxı etnos pen onnan astam ulys, xalyqtardyń qyryq quraq quraýynan qalyptasqan xalyq. Sondaı kúrdeli dúnıeniń biri - qytaıda qalyptasqan "ońtústik pen soltústik" aıyrmashylyǵy. Uzaqtan beri daýy tarqamaǵan ishki qaqtyǵys dep habarlaıdy ult.kz
Birinshi, ońtústik qytaılyqtardyń pikirinshe soltústik qytaılar taza qytaı emes, qoıǵyrtpaq qytaı, ol qytaılar kóne kóshpendi ǵun, túrki, moǵol-tatarlar men manjýrlardyń uzaq ýaqyt aralasýynan qalyptasqan hám keıin qytaılanǵan xalyq.
Ekinshi, ońtústik qytaılyqtardyń pikirinshe soltústik qytaılar tili men aksenti taza qytaıdiń tili men aksenti emes. Ǵun, túrki, moǵol men manjýlardyń yqpalynda qalyptasqan dúbára, shubar, qoıǵyrtpaq tilge jatqyzady. Kómenes úkimet qytaıdyń birtutas aksenti retinde soltústik qytaılyqtardyń sóıleý aksentin zańǵa engizgendikten kúshpen úıretip jatyr.
Úshinshi, ońtústik qytaılyqtardyń tanymynda soltústik qytaılar qytaıdyń tól órkenıetimen ómir súrmeıdi, salt-dástúri dúbára, kóshpendi ǵun, túrkilerdiń yqpalynda kóp qalǵan, solardyń sarqynshaǵyn ıleıdi dep sanaıdy da Shyn qytaıdyń órkenıeti ońtústikte dep esepteıdi.
Tórtinshi, ońtústik qytaılyqtar qytaıdyń baıyrǵy ıeroglıfyn qoldanyp jatyrmyz dep soltústik qytaılyqtardyń ıeroglıfke jasaǵan reformasyna moıynsal bolmaıdy. Soltústik jeńil ıeroglıfty (简体字) qoldanady, ońtústik buǵan kúni búginge deıin narazy, olar klasık baıyrǵy ıeroglıfty qoldanady (繁体字).
Besinshi, ulttyq demokratıa, ulttyq burjýazıa men batysshyl saıası elıta kóbinde ońtústik qytaılyqtardyń arasynda qalyptasty. Olar batystyń órkenıet sáýlesiniń yqpalyna erte ushyrady. Sol sebepti, qytaıdyń ulttyq burjýazıasy men elıtasy ońtústik teńiz jaǵalaýyndaǵy qalalar men eldi-mekende órken jaıdy. Tipti qytaıdyń ult zıalylary qurǵan ultshyldardyń Gomındań úkimetiniń ortalyǵy da ońtústik qytaılyqtardyń aýmaǵynda boldy. Japondar qytaı astanasy Nankındi basyp alsa da olar astanasyn taǵy da ońtústik óńirdiń iri saıası qalasy Chýn Chınge kóshirdi. Al, soltústik qytaı máskeýdiń kómegimen jańa úkimetiniń astanasyn Moǵol-tatar qaǵanatynyń jalǵasy qubylaı bıligi men iri qaǵanat Sın manjýlarynyń saıası, mádenı ortalyǵy Pekınge aýysqan. Oǵan deıingi saıası ortalyq Ian An'da soltústikt qytaıdyń aýmaǵynda bolǵan.
Altynshy, qazirgi qytaı bıligi ishinen eki topqa bólinedi. Biri, reformashyldar (ońtústikshilder), kelesi biri partıaǵa, MAO-ǵa adal kóneshilder. Qytaıdaǵy nebir saıası kúrester osy eki iri toptyń taıtalastyǵynan bolyp jatady.
Jalpy, sosyn qytaı tilinde eki myńnan astam aksent, onnan astam aýmaqtyq dıalekt saqtalǵan. biz kórsetkender "ońtústik-soltústik" aıyrmashylyǵynyń syrtqy kórinisi ǵana. Olar óz ishinen taǵy basqa túrli aıyrmashylyq pen qaıshylyqtarǵa bólinedi.
