«Qazaq medısınasy qaryshtap damyp keledi. Jańa tehnologıanyń tegeýrini aldynda eshbir aýrý alqynyp tura almas» dep dúrkireımiz. Shyndyǵynda, qazirgi densaýlyq salasynyń tatymdy tushshysynan góri aıtar ashysy basymyraq bolyp tur.Keńirdekten alǵan keıbir aýrý túrleri «emim joq» dep elirip-aq barady. Al, meniń myna aıtaıyn degen ahýalym, ótirik-shyny aralas emshiler haqynda. «Otandyq medısınanyń áleýeti álsiz tanylǵan syrqat túrlerine shıpa taptym» dep, dertinen qalaı aıyǵaryn bilmeı degbiri qashqan jurtqa aramza moldalyq jasap júrgender qatary kóp-aq. Bulaı deýimniń naqty sebebi bar.
«Aqtóbe qalasynda kez kelgen aýrýdy qulan taza saýyqtyryp jiberetin keremet áýlıe bar» degendi ótken jazda qulaǵym shalǵan edi. Alǵashynda mán bermedim. Áıtse de, ýaqyt ozǵan saıyn álgi áýlıeniń daqpyrty dabyraıyp, «ólip bara jatqan adamǵa dem salyp tiriltipti-mis» degen syndy ańyzdar aqyl kózin tumshalap, soqyr senimge baǵyndyrdy. Arnaıy Aqtóbege jol shegip, meken-jaıyn taýyp bardym. Otarbada otyz saǵat jolsoqty bolyp jetken edim. Tańǵy saǵat toǵyzda áýlıeniń úıiniń aldyna shoǵyrlanǵan kóptiń arasynda uzaq-sonar kezekke men de turdym. Elý bir jastaǵy áýlıeniń shynaıylyǵyna shúbásiz senýmen boldym. Kópshilik arasynda «ata» atanǵan emshiniń kómekshileri kóp eken, tipti. Onsyz da joldan silem qatyp sharshaǵan maǵan olardyń ómir jaıly, adamgershilik týrasyndaǵy ýaǵyzdaryn tyńdaý aýyrǵa soqty. Araq pen temekiniń kesirinen týyndaıtyn qazirgi qoǵamymyzǵa asa jaqyn nebir azǵyndyq túrleri kómekshiler aýzynan tozaqtyń kárindeı estildi. «Myna turǵan bárińde kúná bar» dep jer tepkilegen egde er adam ol kúnálardan qutylýdyń, aq jolǵa ıe bolýdyń tásilin taýyp aıtty: «Atanyń myna sýretin 500 teńgege satyp alyp, taza bir jerge, qoıyn qaltalaryńa, aqsha júrmeıtin ózge de adal tusqa jasyrsań, ámanda jolyń bolady!» Eshkim umtylyp shyǵa qoımaǵan soń, kómekshi aıǵaıǵa basty: «Nege jalyndyrasyńdar?! Alyńdar! Aqshasy joq adamdar da bolady. Olarǵa 200 teńgeden satyp alýǵa ruqsat!» Osylaısha kishkentaı kólemdegi áýlıe Janarystyń fotosýreti 200-500 teńgeden saýdalanyp, teńgeler topyrlap, kómekshiniń dorbasyna túsip-aq ketti. «Aqsha men alypsatarlyq júrgen jerde qaıdan ıman bolsyn?» dep ishim qylp ete qaldy. Áıtse de, áliptiń artyn baǵyp, ún-túnsiz tura berdim. Sálden soń egdeleý kelgen úsh-tórt áıel ishke bas suqty. Emin-erkin enteleı kirgenderine qaraǵanda olar da atanyń kómekshileri tárizdi. Bir áıel qaıta tysqa shyǵyp, ózin «Bıbigúl» dep tanystyrdy da, kelgenderdi ázireıildeı tergeı jóneldi. Qoıatyn suraqtary: «Qaıdan keldiń? Atadan ne suraısyń? Aýrýyń ne dep atalady? Turmysta barsyń bar? Ajyrassań, nege ajyrastyń? (Nege otbasyn qurmaı júrsiń?)» Zirk-zirk etip júrip, óziniń kóp balaly ana ekenin de aıtty. «Ol balalardy ata bergen» dep jáne qosyp qoıdy. Saıtandaı sap etip taǵy bir áıel keldi de, «qazir ata shashý shashady. Soǵan osy turǵandar 200 teńgeden jınap beresińder. Atanyń óz qolymen shashqan shashýynan bir kámpıt alsań da, tilegińniń oryndalǵany», – dep jumsaq únmen jylpyń qaqty. Kóńilimdi torlaı bastaǵan kúdik odan ármen keýleı jóneldi. Dertine daýa izdep kelgen 30-40-taı jan eken, sonda shamamen 7-8 myń teńgedeı jınap alady. Sonshalyqty quny qymbat netken shashý boldy? Atanyń ózin kórmeı, asyǵys qorytyndy shyǵarmaıyn dep, sabama tústim.
Aqyry ishke kirdik-aý. Sol baıaǵy «kóp balaly anamyn» degen áıel «qurmetti halqym» dep bastap, búgingi qoǵamnyń kertartpa tustaryn túgendeı jóneldi. «Balany az tabasyńdar, araq ishesińder, júris júresińder» dep jelkelep aldy.«Qatty sóılesem, renjimeńder. Halyqpen jumys bolǵan soń, solaı bolady da» dep sál sypaıylyq tanytty. Kirgender 3h4 kólemindegi fotosýretke túsýge mindetti eken. Ol naýqas toltyratyn anketa úshin qajet. Quny – 200 teńge. Atalǵan anketa paraqtaryn taratyp, «ózderiń jaıly tolyq málimet jazyńdar. Qolyńda aýrýyń jaıly dáriger qorytyndysy bolsa, kóshirmesin anketa paraǵyna qosyp tigińder. Úıden jazyp, tústen keıin alyp kelińder», – dep eskertti. Sosyn, qulshylyq bastaldy. Qulshylyq sózderin kómekshi áıel jattatýmen boldy. Sadaqa jáshigine baryp, ózimiz qalaǵan mólsherde sadaqa tastadyq. Osy jerde «ata oqyǵan, dárilik qasıetteri bar» dep oramaldar, ıissýlar men ıismaılar satyldy. Bul zattardy «qaıtseń de al» dep eshkim alqymnan almasa da, emdelýge kelgender qaltalaryna qarap alyp jatty. Ol zattarǵa da qol sozbaı, atany taǵatsyzdana kútip men otyrmyn. Járdemshi áıeldiń ýaǵyzyn tyńdasam, bylaı eken: «V ǵasyrda Qydyr ata ómir súrgen. Ol óziniń arýaǵyn on eki myń ǵalamnyń ishinen osy bizdiń áýlıege qondyrdy. Sondyqtan, ata áýlıe, ári «Qydyr atanyń súıikti balasy» atandy. Senderge emdi eń birinshi Alla, sosyn Qydyr atanyń arýaǵy, sonymen birge tiri arýaq-bizdiń ata Janarys Jaqsylyquly jasaıdy. Osy otyrǵan qalyptaryńda sender em alyp otyrsyńdar…». Quddy bir ózi kózimen kórip, qolymen ustaǵandaı etip aıtyp otyr. Osy sát bir mosqal tartqan er adam kirip kelip, «men – aýyl ánshisimin. Atanyń shaqyrýymen em alýǵa kelgen kisilerge dástúrli ánder aıtyp, kóńilderin kóteremin. Kelmesem, ata túsime kiredi. Búgin de sóıtip kep qaldym», – dep tańdaıy taq ete qaldy. Dombyramen áldebir ándi ashshy daýyspen oryndap shyqty. Sonda baıaǵy kómekshilerdiń biri tek turmaı, aýyl ánshisiniń qaltasyna aqsha saldy. Bul jınalǵan qalyń jurtqa kórsetilgen emeýrin ekenin birden bildim. Dombyrasyn bezildetip shal keter emes, sebebi, qaltasy qampaıǵan joq. Jáne bir terme aıtty. «Birde Aral jaıly bir termeni Nursultannyń aldynda shyrqaǵanmyn.Ol ornynan atyp turyp, «meniń Aral qalasy boıynsha ýákilim bol» dedi», – dep kópirip maqtanýǵa kiristi. A degende Nursultan dep qurdasyndaı aıtqanyna qarap, Elbasymyz jaıynda jaq ashpaǵan bolar dep shamalaǵanym beker shyqty. «Sodan beri Nursultannyń qabyldaýyna kezeksiz kirip júrmin», – dep masattanyp turǵanyn kórgende baryp, Elbasymyz jaıly ótirik-shyny belgisiz áńgime aıtyp turǵanyn ańdadym. «Em alyp qaıtyńdar» degen tilekpen ájeptáýir aqsha jınap alǵan termeshi shal jónine ketti. «Konsert» munymen bitpedi. Belgisiz jas jigit ortaǵa shyǵyp, «Ata týraly shyǵarylǵan» dep bir ándi oryndady. Onyń da qaltasyna maǵan júzi tanys kómekshi aqsha saldy. Kórgenin aınytpaı isteıtin halyqpyz ǵoı, otyrǵandardyń arasynan álginiń áreketin qaıtalaýshylar kóbeıdi. Emshige kelgenimdi, joq álde merekelik keshke kirip ketkenimdi bajaılaı almaı otyrǵanymda, tús aýyp ketti. Sonda báz-baıaǵy «Batyr anamyz» teledıdardy qosyp, atanyń aldynda ózimizdi ustaý erejelerimen tanystyrdy. Myna bir sóz keýdemdegi kúdigimdi jandandyryp jiberdi: «Kelgenderge bir-birimen tanysýǵa bolmaıdy.» «Bir kórgen bilis, eki kórgen tanys» deıtin qazaq balasy emespiz be? Jón surassaq, aqyrzaman ornaı ma eken? «Tanyspańdar» dep tyıym salǵandaryna qaraǵanda, sezikti buryn sekirediniń kerin keltirip otyr-aý, shamasy. «Batyr ana» ortaǵa shyǵyp, atanyń keremttigi haqyndaǵy oqıǵalardy jipke tizdi: 1. Ata rak, týberkýlez, SPID aýrýlaryna em tapqan. Emi-qudirettiń kúshi. 2. Ómiri bala týmaǵan, jatyry keýip qalǵan áıel atanyń bir qabyldaýynan keıin egiz ul týǵan. Esh tolǵaqsyz qınalmaı bosanǵan áıel «balany men týdym» dep keýdesin kergende, ata onyń jatyrynan toǵyz jarym lıtr qan ketirgen. Bul qubylysqa dárigerler qaıran qalǵan. Aqyry áıel atadan keshirim suraǵanda, qan sap tyıylǵan. 3. Amerıkadan Nık degen jigit kelip, atadan bala surap, tilegine jetip qaıtty. 4. Sender aqshalaryńdy qımaı turǵanda, joldaryń jabylyp, baqytsyz bolyp qala beresińder. Al, Reseıden orystar kelip, atanyń sýretterin jáshik-jáshik etip satyp alyp ketip jatyr. 5. Ata synǵan súıekti qalpyna keltirip, bir aqsaqty tyń etti. Sóziniń dáleli retinde áıel áldebir medısınalyq qorytyndylardy kórsetýmen boldy. Saǵat úshti kórsetip, «ash bala toq balamen oınamaıdynyń» keri týa bastady. Kómekshi áıel oǵan da qaramastan, kamerany qosqyzyp, árbir kelýshige atadan ne suraıtynyn, áýlıege qalaı amandasý kerektigin úıretip, «daıyndyq» jasaı bastady. Áıel zaty «Sálemetsiz be, Qydyr ata?» dep amandasatyn bolsa, erkek kindiktiler «Armysyz, Qydyr atanyń súıikti balasy áýlıe ata?» dep sálemdesýi shart eken. Osynyń bárine «shıryqqan daıyndyq» júrip jatty. Ómirde bulaı tynysym tarylmaǵan shyǵar. Arman bolǵan atam saǵat tili tórtke taıaǵanda, tóbe kórsetti. Iilip sálemdesip jatyrmyz. Áýlıege tán belgi baıqamadym. Djınsy shalbar, jún kúrteshe, basynda shoshaq qalpaq. Em alýshy alǵashqy adam kishkentaı qyzyn ertip kelipti. Soqyrishek otasynan keıin qyzynyń ishi aýyra beretin bolypty. Dárigerler naqty dıagnoz qoıa almaǵan soń, ataǵa kelipti. Ata bylaı dep em aıtty: «Keshke sheıin kespe qýyryp bere berseń, balanyń ishi aýyrmaǵanda qaıtsin? Balańa beshbarmaq jasap ber». Býyn aýrýymen aýyratyn bir áıelge «syrtqa shyǵyp, taza aýamen tynystap qaıt» degen daýa aıtty. Balanyń oıynyndaı bir túrli kórinis boldy. Alaıda kóptiń arasynan sekem alýshylar, shúbá keltirip kúmándanýshylar bolmady. Bir er adam shyǵyp, atadan araqtan qashýdyń emin surady. Ata oǵan «úılen» dedi. Úılense bar jaman qasıetinen, syrqatynan aıyǵyp sala beredi-mis. Sóıtti de, ata shyǵyp ketti. Kómekshiler mýzyka qoıyp, «bıleńder» desti. Bı kezinde «shıpa jıamyz» eken. Manaǵy jas jigit jáne bir ánderin qoımaı aıtyp turyp aldy. Onyń qaltasyna da aqsha salyp berdi «aqyldy emdelýshiler». Atamen júzdesý baqyty buıyryp, ol qaıta kirgende ornymnan turyp, ıilip sálem ettim. Áýlıe ata suraqtar qoıdy: «Qaıdan keldiń? Ne jumys isteısiń? Kelgendegi maqsatyń ne? Kúıeýge tıdiń be?» Ana bir araqqa táýeldi bolyp qalǵan baýyrymyzǵa aıtqan emin maǵan da aıtty. «Kúıeýge tı. Búkil syrqatyńmen qosh aıtysasyń. Kúıeýge tıý degen – tabıǵattyń zańy.» «Nege olaı deısiz?» dep aýzymdy asha bergenimde, men bir qylmys jasap qoıǵandaı, kómekshi bitken shý ete qaldy: «Oıbaı, ataǵa suraq qoıma!» «Saýal tastaý, qubylysqa jan-jaqty úńilý, zertteý – jýrnalıske tán qasıet», – dep jaýap qatqanymda, ata bir járdemshi áıelge «bunymen ońasha sóıles. Dalaǵa alyp ket» dedi. Ózin medbıkemin degen ol áıeldiń maǵan aıtqany – «atanyń qolynan bári keledi. Jol ashý da, dertińnen aryltý da. Tek surasań bolǵany. Al, seniń ata týraly jazýǵa nıetiń bar ma?» Nıetim jalyndap turǵanyn aıtyp, atamen suhbattasýǵa asyqqan edim. Medbıke «ataǵa suraq qoıýǵa bolmaıdy. Biraq, onyń ózi ruqsat bermese, jaza da almaısyń. Zańǵa qaıshy áreket etken bolyp shyǵasyń» dep úreılendirdi. Úrke qoımadym. Áli de baqylaı túspek bolyp, ishke kirdim. Ata beker turmaı, meniń ómirlik jarymdy «taýyp qoıypty». Emdelýshiler arasynan bir erkekti alyp shyǵyp, «ekeýiń jarasyp ketesińder» dedi. Atanyń ámirimen váls bılegen boldym. Áýlıeniń aıtqanyna kirshiksiz sengen be, ana jigiti qurǵyr «tanysaıyq» dep meni tergeı bastady. Mýzyka aıaqtalyp qalyp edi, ata «endi sen jigitti bıge shaqyr» dep qyspaqqa aldy. Osylaısha «baqyt taýyp», shıpa alýǵa bolady eken. Joldan sharshaǵanymdy aıtyp, sytylyp keteıin dep edim, kómekshiler «ataǵa qarsy kelýge bolmaıdy. Aıaq-qolyńdy qurystyryp tastaıdy», – dep ulardaı shýlasty. «Jigitpen tanysý oıymda joq» dep julqynyp edim, kópshilik qoımaı bıletti. Bılegen syńaı tanytyp júrip, mýzykanyń sońyna áreń jettim. Ata ornyna baryp, kók muqabaly qalyń kitapty qolyna aldy da: «Bul – kıeli kitap. Kózi nasharlaı bastaǵan bir qyz osy kitapty 120 ret oqyp, janaryn qaıtaryp aldy. Kitaptyń avtory – Nazarbaevtyń synyptasy (Dókeı avtordyń atyn atamady). Eger, osy kitapty meniń óz qolymnan 5000 myń teńgege satyp alatyn bolsańdar, búkil úrim-butaǵyń pále-jaladan, aýrý-syrqaýdan alys júredi», – dep jarnama jasady. Qulshynyp kelip satyp alǵandar sanynan kóńili tola qoımaǵan ata kitaptyń az qalǵanyn, jýyq arada qaıtyp shyǵa qoımaıtynyn aıtyp eskertýmen boldy. Sosyn, quny qymbat «qasıetti shashý» shashyldy. Atanyń ýystap pármenimen laqtyrǵan arzan tastaı kámpıtteri bireýlerdiń basyna tıip, endi birýlerdiń kózine tıip jatty. Ony emdelýshilerdiń «oıbaı, basym», «kózim-aı» degen daýystarynan ańǵardym. Kámpıtterdi kókten jaýǵan Allanyń nuryna balap, talasyp-tarmasyp alyp qoıdyq. Meniń qolyma eki kámpıt ázer ilikti. Kádimgi arzan muz kámpıt eken. Dereý jep qoıdym. Jemeske amalym joq, tańǵy saǵat toǵyzdan beri nár tatpaǵanmyn. Osyndaı qarbalas sátte ata zaldan shyǵyp ketipti. Bir jas jigit túıetaýyqtaı qoıtańdap kelip, «kózderińdi jumyńdar. Sómkelerińdi jerge tastańdar» dep buıryq etti. Oryndyqqa dúmin basyp otyrǵandar tegis buıryqqa baǵyndy. «Aıdyń-kúnniń amanynda tonalyp qalmaıyn» dep, sómkemdi qolyma alyp otyra berdim. Álgi kómekshi jigit jaqyndap kelip,«Bul – Qudaıdyń úıi. Bul jerde zattar joǵalmaıdy. Kózińdi jum. Sómkeńdi tasta», – dep jekirdi. Otyrǵandar bir kisideı kózderin jumyp, múlgip otyrǵanda, suǵanaq qoldarǵa erkindik tıeri haq. Shyǵyp ketýdiń ebin tappaı otyrǵanymda, medbıke kelip, «Cho tak sıdısh? Zakroı glaza!», dep shúldirlep zikir salmaq boldy. Sonda sary altyndaı sabyrym taýsylyp, shyǵyp kettim. Alystan at arytyp kelgenderdiń kóbi naýqas jandar. Dáriger daýasyn tappaǵan soń, «atadan qaıyr bolar» dep úmittenip kelgender. Aýrýhanada aq halattylar aqsha surap qylqyldasa, munda áýlıe dep senip kelgen atasy «baǵyńdy asham, jolyńdy asham» dep qaltalaryn qaǵýmen boldy. Sonda da sekem almaı, eń sońǵy bolyp óletin álsiz úmit jibiniń bir ushynan ustap otyra berdi, olar. Sonda 7 saǵat boıy jyn oınaq ortasynda otyryp men ne kórdim? «Bir ulym, ne bir qyzym otaý qurmady. Perzentterimniń jolyn ashshy!» – dep zarlaǵanda keýdesi zapyranǵa tolǵan qart anany kórdim. «Araqtan qutqarshy» dep eńkildegen erkekti kórdim. «Kúıeýim tastap ketti. Azamatymdy qaıtarshy!»-dep qaıǵy jutqan jas áıeldi kórdim. «Úılene almaı júrmin. Otbasyn quryp bershi» dep bezildegen, jasy kelgen er-azamattardy kórdim. Sol kóz jasynan qaımyqpastan, dorbalaryna aqshany syqıtyp jınap, sýyq sóılep, sypyńdaǵan áýlıe Janarystyń kómekshilerin kórdim. Ózin-ózi Qydyr atanyń súıikti balasy jarıalaǵan áýlıe qanshama adamnyń taǵdyrymen oınaǵandaı bolyp júrgenin bile me eken? Já, «bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi». Áýlıesymaq Janarys Jaqsylyquly toıyp sekirsin, quzǵyn-qulqyny maza bermeı, «Myna kitapty satyp al. Sonda jolyń ashylady!» – dep jekirsin. Al, jańa ǵasyrdyń jańashyl qazaqtaryna ne joq?! Ketken kúıeýin «jalǵan pirden» suraǵansha, ózinen nege suramaıdy, sol kelinshek? Birde-bir balasy aıaqtanbaǵan qart ana «ózin-ózi áýlıe jarıalaǵan jetesizdiń» aıaǵyn qushyp, tilek tilep zar ılegenshe, nege óz betimen áreket jasamaıdy? «Úılene almaı júrmin» dep úni shyqpaı súmireıip turǵan sol bir jigittiń qyzǵa júzi shydap sóz aıtýǵa rýhy jetpeı me? Nege? «Araqtan qutqarshy» dep azar da bezer bolyp turǵan ana bir baýyrymyz sol ázázilden qutylýdyń jolyn óz júreginen nege izdemeıdi? Bul kórinisterden keńes kezinde «ókimet óltirmeıdi» dep jalqaýlanyp úırengen qazaǵymnyń jalbaǵaılyǵyn baıqadym. Al, «áýlıe emshiniń» bas salyp aqsha jınaǵany, suraq qoıǵyzbaı at-tonyn ala qashqany kóńilimdegi sońǵy úmitti de óltirdi. Tek júregimdi ashytqany –dáriger syrqatynan saýyqtyrar jolyn tappaǵan naýqas jandar elý bir jastaǵy ataǵa úmitti kózben mólıip otyrǵany. Eger, bizdiń otandyq medısına adam aǵzasynda bolar dertterdiń emin tapqan bolsa, qarapaıym qazaq áýlıe-ánbıe jaǵalap, tentiremes edi. Ǵylym qaýyrt damysa, medısına «Men!Men!» dep tursa, qalyń qazaq baqsysymaqtardan janyna saýǵa surap, sabylmas edi. Bir ǵajaby sol áýlıemen kórshi turatyn adamdar odan em surap eshqashan baryp kórmepti. Áıtse de, áýlıe «sharapaty» kórshilerine de tıýde: tún qatyp, kún qatyp, Aqtóbege bara qalsańyz, Qydyr atanyń súıikti balasynan em alǵyńyz kelse, onyń kórshileri sizdi páter jaldaýshy retinde qabyl alady. Páter jaldaý quny – táýligine myń teńge. Tarıhtan belgili, baqsy saryny, baqsy zikiri degen uǵymdardy ǵalymdar da teriske shyǵarmaǵan. Biraq, qazirgideı alaıaq pen jemqor qańǵyǵan ıtten kóp kesirli zamanda olardyń shyn-ótirigin kim anyqtaı alsyn? Ári áýlıe-ánbıe jaǵalap, alaqan jaıyp, tilek tileıtin eski zaman ótken. Basyń aýyryp, baltyryń syzdasa, aýrýhanaǵa bar, qazaq! Baǵyń ashylmaı bozdasań, jolyń ashylmaı tusaýly attaı kibirtikteseń, baqsyǵa baryp, aram terge túspe, eı, qazaq! Ár qazaqty bar páleden qutqaratyn – onyń ózi, qazaqy bıik rýhy men temirdeı tózimi!
Aızat Raqysheva
"Aqıqat"
