Táýelsizdiktiń eń basty jetistikteri qandaı? Shırek ǵasyr ishinde bizde táýelsiz sana qalyptasty ma? Qazaqtyǵymyzdy, azattyǵymyzdy qaıtsek máńgi saqtap qalamyz? Osy mańyzdy máseleler tóńireginde BAQ.kz portaly QR UǴA akademıgi, fılosofıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Ǵarıfolla Esimmen suhbatyn jarıalady.

Profesordyń aıtýynsha, qazaqtyń baǵy da, baılyǵy da – Táýelsizdik. Al osy halqymyz san ǵasyrlar armandaǵan egemendigimizdiń basty jetistikteri – erkin oılaý, erkin áreket jasaý múmkindigi.

«Táýelsizdiktiń eń basty jetistigi - erkindik, erkin oılaý, erkin oılaǵanda ótirik aıtpaý, úshinshi - erkin is-qareket jasaý. Men Táýelsizdikke deıingi qoǵamda ómir súrgen adammyn. Ár salada qyzmet atqardym. Táýelsizdikke eseıip jettim. Sol kezge deıin bizde erkin oılaý degen bolǵan joq. Aǵalarymyzdyń toqsan paıyzy ótirik aıtty. Basylym betterinde ótirik aıtyldy. Kitaptarda ótirik sózder kóp boldy. Bári shekteýli boldy. 1986 jylǵa deıin meniń bir maqalamdy respýblıkalyq basylym shyǵarmady. 39 jasqa deıin bir maqalamdy shyǵara almadym. Erkindik bolmaǵandyqtan osyndaı jaǵdaıǵa tap boldyq. Sondyqtan táýelsizdik qajet edi, ony biz ańsap kúttik», - dep eske alady aǵamyz.

Sosıalısik qoǵam qazaqqa kóp qasiret ákeldi degen nyq senimde Ǵarıfolla Esim. Keńes úkimeti halqynyń qamyn kúıttegen qazaqtyń birtýar uldaryn jazyqsyz atty, jazalady. Aınaldyrǵan 70 jylda óz tarıhymyzdy, tilimizdi, dinimizdi, dástúrimizdi, mádenıetimizdi umyttyq.

«Sosıalızm kezinde din týraly «Qudaı degen joq, din apıyn» degen bir-aq sóz boldy. Eger siz din týraly bir durys sóz aıtatyn bolsańyz, siz ınstıtýtty bitire almaısyz. Sizdi shyǵaryp jiberedi. Ol kezde «Ǵylymı ateızm negizderi» degen pán boldy. Osy pándi tapsyra almasańyz, sizge dıplom bermeıdi. Ateısik qoǵam boldy. Eń soraqysy - qaıratkerlerimizdi atyp tastady, túrmede shiritti. «Halyq jaýy» degen uǵym boldy. Sonda halyqtyń jaýy kim? Shákárim Qudaıberdiuly, Álıhan Bókeıhan, Maǵjan Jumabaev, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın sekildi tulǵalardy halyq jaýy etti. Mundaı halyq jaýy dep jala jabylǵan adamdardyń sany 60 myńnan asty. Sosıalızm kezinde 3-4 mln halqymyzdan aıyryldyq», - deıdi akademık.

Mine, nebir almaǵaıyp zamandy bastan ótkergen qazaq 1991 jyly qasterli Táýelsizdigin aldy. Táýelsizdikpen birge qazaqtyń óshkeni janyp, ólgeni tirildi. Keńestik úkimettiń zobalań saıasatynan ábden qaljyraǵan halyq keýdesin aıqara tynystady. Sodan óz qazaǵyn Prezıdent etip saılap, egemen el retinde dańǵyl damý jolyna ber burdy.

«Táýelsiz el boldyq. Qazaq Táýelsizdik ne ekenin qany men janymen bilip keldi. Bul bizdiń ata-babalarymyzdyń asyl armany. Bul jaı sóz emes. 1991 jyly 1 jeltoqsanda búkil halyq bolyp jınalyp, ózimizge Prezıdent saıladyq. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev boldy. Eń taza saılaý sol boldy. Bárimiz ábden sharshap qalǵanbyz. Kolbın degen boldy, ábden mazamyzdy aldy. Ózimizdiń qazaǵymyz, ózimizdiń ortamyzdan shyqqan Nursultan Nazarbaev Prezıdent bolǵan kezdegi bizdiń qýanyshymyzdy kórseńiz! Mine, sodan beri 25 jyl ótti. Táýelsiz Qazaqstan retinde tarıhqa endik», - deıdi el aǵasy.

Sózsiz, Táýelsizdik jyldary ishinde kóp jetistikterge jettik. Ár salada qyrýar jumys atqaryldy. Biraz dúnıeni meńgerdik. Keıbir máselede úırenetin elden, úıretýshi elge de aınaldyq. Biraq, profesordyń sózinshe, biz budan da zor jetistikke jetýimiz múmkin edi.

«Búgingiden de kóp jetistikterge jetýimiz kerek edi. 25 jyl az emes. 1945 jyly dúnıejúzi bolyp Germanıa, Japonıany soǵysta jeńdik. Imperıalısik Japonıa kúıredi, Germanıa bólinip ketti. 25 jyldan keıin Germanıa Eýropany asyraı bastady. 25 jyldan keıin Japonıa álemdegi eń myqty ekonomıkalyq elderdiń birine aınaldy. 25 jyl bir jaǵynan az bolsa, ekinshi jaǵynan az da emes. Demek, 25 jylda nege biz sondaı tabystarǵa jete almadyq degen suraq týyndaıdy. Sebebi – sosıalızm. Sosıalızmniń tánimizge, janymyzǵa sińip ketken ádet-daǵdylarynan shyǵa almaýshylyqtan biz biraz múmkindigimizdi iske asyra almaı qaldyq. Men muny anyq aıtamyn. Sosıalızmnen tezirek ketkende, biz de sondaı jaǵdaıǵa jeter edik», - degen senimde Ǵ.Esim.

Al qoǵamdyq sana, onyń aıtýynsha, búginde ala-qula sıpatqa ıe. Sosıalızmdi ańsaıtyndar áli kúnge deıin bar. Lıberaldyq kózqarastaǵy adamdar jetkilikti. Sondaı-aq kóp máseleni kóterip júrgen ultshyldardyń pikirine qoǵam qulaq asady.

«Ókinishke qaraı, lıberaldyq kózqarastaǵy azamattar qazir sheshýshi bolmaı tur. Tasada olar. Reseıde lıberaldy jaman adam degenge aınaldyryp ákeldi. Sonyń salqyny bizde de bar. Sodan keıin bizde ultshyldar bar. Ultshyldardy men eki topqa bólemin. Ultshyldyqty tý qylyp ustaıtyn ásire ultshyldar bar. Olar túbinde halyqqa paıda ákelmeıdi. Sodan keıin naǵyz ultshyldar bar, olar negizinen lıberaldyq baǵyttaǵy azamattar. Qazir osyndaı azamattar ósip kele jatyr. Ulttyq sananyń táýelsizdigin nyǵaıtatyn osy ultshyldar», - deıdi ol.

Táýelsizdik alsaq ta, áli kúnge deıin qoǵamnyń syzdap turǵan bir jarasy – bul orysshyldyq. Onyń yqpaly kúshti. Dáýreni áli júrip tur. Budan bólek, qazir beleń alǵan batysshyldyqtan da saq bolý qajet dep sanaıdy el aǵasy.

«Orystandyrý óz nátıjesin berdi. Shyrshaǵa barý, jańa jyl toılaý, araq ishý, oryssha sóıleýdi mán kórý, qazaqsha sóılegendi tómen dep esepteý - mine orystandyrý saıasatynyń jemisi. Nege ekenin bilmeımin, biraq áıelderdiń arasynda kóp kezdesedi. Balalarymen oryssha sóılesip bara jatqanyn kóp kóremin. Áli kúnge deıin qazaq balalary orys mektepterinde oqıdy. Qazaqsha sóılegisi kelmeıtin otbasylardy da kórdim. Bılikte otyrǵandardyń ishinde de bar. Ekinshi baǵyt - batystyq. Batystyń ǵana qundylyqtaryn alamyz degen qatelik. Árıne, bul bilim, órkenıet, tehnologıa. Ony alý kerek, biraq bilim retinde ǵana boıymyzǵa sińiremiz, al oıymyzǵa, sanamyzǵa sińirýdiń qajeti joq».

«Endi tek qazaq bolyp ómir súrý kerek» deıdi profesor. Sonda táýelsizdigimiz tuǵyrly, eldigimiz máńgi bolady. Ári táýelsizdikti baǵalap qana qoımaı, egemendikti óz máninde túsiný asa mańyzdy.

«Qazaq bolyp ómir súrsek, táýelsizdik qalady. Eń basty nárse –qazaqtaný, tolyq qazaq bolýymyz kerek. Qazaq bolyp ómir súrsek, qazaq bolyp álemdi qabyldasaq, biz táýelsizdikti joǵaltpaımyz. Al eger qazaqtyqtan qashatyn bolsaq, táýelsizdiktiń máselesi qıyn bolady. Táýelsizdikti baǵalap júrmiz. Biraq ony tolyq tereńinen túsinip júrmiz dep aıta almaımyn. Men kafedrada muǵalimderge, áriptesterime jarty bettik esse jazdyrdym. Sonda ańǵarǵanym, táýelsizdikti baǵalaımyz. Biraq sony tereń túsindik pe degen másele shyǵa keldi. Táýelsizdik degen ár adamnyń boıyndaǵy asyl qasıetteriniń shyǵýynyń múmkindigi ǵoı. Egemendi el bolý degen táýelsiz adamdardyń birigip, jaqsy qoǵam quryp, álemdik mádenıetke shyǵý degen sóz ǵoı. Qazaq eli basqa memleketterdiń sońynda qalmaı, aldyńǵy qatarly eldermen bir deńgeıde ómir súrý degen sóz ǵoı. Búginge deıin Táýelsizdiktiń qyzyǵyn kórip kelgender endi oǵan qyzmet etýi kerek. Ótkende osyny Elbasy da aıtty. Ǵasyrlar boıy ańsaǵan azattyǵymyzdy saqtap, nyǵaıtý, máńgi etý óz qolymyzda. Osyny eshqashan umytpaıyq!», - dep aıaqtady áńgimesin profesor.

Aıymgúl Ábileva