Tarıh ár zamanda ár qoǵamda memlekettiń júrgizgen saıasatyna sáıkes burmalanyp otyratynyn kózimiz kórip otyr. Mysaly, elimizdiń mektepteri men JOO-ynda oqytylyp jatqan tarıh oqýlyqtaryn alyp qarasaq onda qazaqtarǵa Reseıdiń 300 jylǵa jýyq kórsetken qorlyq-zorlyǵy, qazaqty tilinen, dininen, ata-baba dástúrinen aıyrýdyń nebir soraqy sharalary, qazaq dalasyna, aýyldaryna orystar jasaǵan qandy qyrǵyndar, qazaqtardyń oǵan qarsy jankeshti qarsylyqtarynyń birde-biri aıtylmaıdy. Onyń bári bir-eki sóılemmen «jyly jaýyp» qoıa salynǵan. Onyń esesine búkil tarıh «jońǵar shapqynshylyǵy» dep atalatyn ótirigi men rasy mıdaı aralasyp ketken nebir bulyńǵyr ýaqıǵalarǵa toly.
Búgingi qazaq tarıhy áli de Reseıdiń yńǵaıyna jyǵylyp, ony birese tatý-tátti kórshimiz, birese baýyrlas el degen sıaqty kisi kúlerlik jýyp-shaıýǵa toly tarıh. Al sany kóp, qarýly kúshi basym ımperıalıs, kolonızator memleket óz tarıhynda óz ultyn eń bir erjúrek, soǵysta jeńilmeıtin, eń bilimdi, eń aqyldy, eń ádil, basqalardy jarylqaýshy uly memleket, uly ult retinde kórsetip jazady. Mysaly, patshaly Reseı, Keńestik Reseı kezinde de tarıh oqýlyqtarynda orys ulty qazaqty jabaıylyqtan jaryqqa shyǵarǵan «velıkıı rýsskıı narod» atandy.
Áneý bir kezde Reseı prezıdenti Pýtın orys tarıhynyń oqýlyqtaryn túgel qaıta jazýǵa, jańasha baǵytta jazýǵa pármen berdi. Biletinderdiń aıtýynsha, endigi orys tarıhy boıynsha Reseı eshqashan tatar-mońǵoldardyń qolastynda bolmaǵan, orystar eshqashan soǵysta jeńilip kórmegen bolyp shyǵýy tıis. Sonda ózderi tatar-mońǵol dep ataıtyndardyń tabanynda bolǵan 300 jylǵa jýyq ýaqytty Pýtın nemen toltyryńdar dep otyrǵanyn bir Qudaı biledi. Biraq bul ári nadandyq, ári baryp turǵan shovınısik jáne basqa halyqtarǵa kúlki bolatyn tarıh bolýy da múmkin. Tipti, myna bir sýrettiń ózi-aq Reseıdiń jańa jazylmaqshy tarıhyna kúmán týdyrýy da yqtımal-aý.
«Knázdiń ant berýi» dep atalatyn bul sýretti qylqalamshy V. Orlov-Petrov 1912 jyly salǵan. Munda orystardyń Máskeý knázi Altyn Orda hanynyń ókilderine ant berý sáti beınelengen. Tasta adam tabanynyń altynnan quıylǵan tańbasy beınelengen. Ol kezde Reseı bólek-bólek knázdikterden turatyn. Eger orystyń bir myqtysy ózara talas-tartystan jeńip shyǵyp, knázdiktiń ámirshisi, ıaǵnı, knáz bolatyn bolsa, osy Altyn Orda hanynyń tabanyna tizerlep otyryp bas ıip, ant beretin bolǵan, Zań solaı. Bul «knázdik tańba» dep atalady. Reseıdiń Pýtınniń tapsyrmasymen jazylatyn tarıhy ne derin kim bilsin, biraq Kostomorov, Solovev jáne basqa da orys tarıhshylary Altyn Orda Reseıdi basqaryp turǵan kezde orys knázderi osy tabanǵa ant bergennen keıin baryp knáz atanatynyn jazyp ketken.
Kartınada tabannyń aldynda tizerlep, bas ıip otyrǵan adam İİ-Vasılıı knáz. Bul Máskeý knázin jurt Moskovskıı Temnyı dep ataǵan. Bul ant berý rásimi 1446 jyly bolǵan. Osy İİ-shi Vasılıı knáz Dmıtrıı Shemákın degen úmitkermen knázdik úshin talas-tartysta sol 1446 jyly jeńip shyqqan. Altyn Orda handarynyń tasqa basylǵan tabanyna bas ıip, osynshalyq kemsitýshilikke tózip, osynshalyq namyssyzdyqqa sheıin baryp ant berip, knáz ataný Máskeý úshin turaqtylyqqa, tynyshtyqqa berilgen kepildik edi. Orystardyń tilimen aıtqanda tatar-mońǵoldar basqarǵan Altyn Orda memleketiniń úrdisi boıynsha Vasılıı Temnyı Altyn Orda ámirshisi tabanynyń tańbasynyń aldynda júrelep otyryp hannyń qolynan mór alýy kerek, mórge «knázdik tańba» qosa tapsyrylady. Sosyn handyqqa adal qyzmet etetini týraly taǵy da ant sózin aıtyp shyǵady .
Knáz Vasılıı Temnyı Máskeýde 1425-1462 jyldar aralyǵynda bılik qurdy. Ol zamanda orys aýqattylary bir knázdikke ámirshi (knáz) bolý úshin biriniń ústinen bir Altyn Orda ámirshilerine aryzdar jazyp, para berip bir-birimen qyryq pyshaq bolyp qyrqysyp jatatyn. Mysaly, tarıhshylardyń aıtýynsha osy Máskeý knázdigi úshin sýrettegi İİ-Vasılıı óziniń baýyry Iýrııge jaýyǵyp, ony jeńip knáz bolǵan. Sol Iýrııdiń Kosaı jáne Dmıtrıı degen uldary da Máskeý knázdigi úshin İİ-Vasılıımen kúresip, onyń kózin aǵyzyp jibergen. Vasılıı İİ sodan bastap Temnyı, ıaǵnı, soqyr atanǵan kórinedi. Patshaly Reseı zamanynda «Bolys boldym minekeı, bar malymdy shyǵyndap» dep oıazǵa, al Keńestik Reseı kezinde raıkom, obkomǵa, odan ári Máskeýge aryz aıdaǵan qazaqtardy kinálaımyz-aý. Sóıtsek, bul ózi bir ulttyń ezgisinde bolǵan ekinshi ulttardyń bárine tán qulminez degen kesel eken ǵoı. Sol zamanda Altyn Orda úlken ımperıa bolyp, ıaǵnı 1240-1495 jyldar aralyǵynda búgingi Reseı aımaǵyn túgelimen ashsa alaqanynda, jumsa jumyryǵynda ustap turdy. Orys knázderi túgel Altyn Ordaǵa alym-salyq tólep turdy. Knázderdi taǵaıyndap, bekitetin de Altyn Ordanyń ortalyǵy Saraı-Berke edi. Al sýrettegi knázdiń aıaqqa jyǵylýy, tize búgý sonaý Shyńǵys han zamanynan kele jatqan úrdis-salt. Qazaqtardaǵy jeńilgen adamnyń «tize búgýi» sózi de sol dáýirden beri qoldanylyp keledi.
Osy kúni eki sózimizdiń birinde «Qazaq handyǵy» degendi qaıtalaýǵa qumarmyz-aý. Al, Jánibek pen Kereı qosylyp, Qazaq handyǵyn qurǵannan keıin-aq Altyn Orda ishten bólshektenip, basynan baǵy taıa bastady. Ǵalymdardyń aıtýynsha Jánibek han Shyńǵysqannyń balasy Joshydan týǵan Baraq hannyń uly eken. Qazaqtar Jánibek dep ataǵan onyń shyn aty Ábýsaıd bolypty.
Sonymen orys sýretshisi V. Orlov-Petrov salǵan bul sýrette İİ-shi Vasılıı knáz Altyn Ordanyń qaı hanyna ant berip jatyr. Bul týraly tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor Zardyhan Qınaıatuly bylaı deıdi.
Bul Shyńǵys han dáýirinen kele jatqan salt. Mońǵoldarda aıaqqa jyǵylý (hól dor sógdóh), tize búgý (óvdóg sógdóh) salty 1920 jyldarǵa deıin bolǵan. Atalǵan sýrette máskeýlik knáz İİ Vasılıı soqyrdyń Altyn Orda hany Uluǵ Muhammedtiń taban izine jyǵylyp ant berip turǵan ýaqıǵa kórsetilgen. Uluǵ Muhammed Toqaı Temir áýletiniń Qyrym handarynyń urpaǵy. Ol Edige sultannyń bekter-begi bolyp júrip, Edigege basyn aldyrǵan İshkilik-Hasannyń uly, Altyn Ordany 1428-1446 jyldarǵa deıin (arasynda úzilis bar) bılegen uly han. İİ Vasılııdiń daýyna baılanysty Uluǵ Muhammed D. Shemákaǵa Begish atty elshisin jiberedi. Biraq, Shemáka elshini keshiktirip qaıtarmaı qoıady. Ashýǵa mingen Uluǵ Muhammed «elshini óltirdi» degen aıyppen Shemákany taqtan taıdyryp, İİ Vasılııdi tutqynnan bosatady. Bul İİ Vasılıı úshin tym qymbatqa túsedi. Ol Uluǵ Muhammedke 200 myń rúblge deıin tólem tólep, Uluǵ Muhammedtiń uldary Qasym men Úısipke Mıshjar (qazirgi Moskva) aýmaǵyn syıǵa beredi. Sóıtip, İİ Vasılıı óziniń baǵynyshtylyǵyn moıyndap, 1445 jyly qazan aıynda Uluǵ Muhammedtiń tabanynyń sýretine jyǵylyp ant berip, «Máskeýdiń uly knázdigine» qol jetkizedi. Sýrette osy ýaqıǵa kórsetilgen. 1446 jyly Uluǵ Muhammed ólip, onyń uly Qasym inisi Úısipti óltirip, İİ Vasılııden syıǵa alǵan Mıshjar ólkesine baryp qonys tebedi. Osylaısha Qasym handyǵynyń negizi qalandy. Qasym Mıshjardyń atyn «Máskeý keremli» dep atady (H. Halıd). Kreml–«keremly» mońǵolsha «qamal» degen sóz.
Bizdiń nazarymyzdy sýrette erekshe aýdarǵan nárse–munda qaı jaqtyń–ústem, qaı jaqtyń baǵynyshty ekeni aıqyn kórinip turǵandyǵy. Altyn Orda handyǵy ókilderiniń turysy shetinen asqaq, aıbatty. Olar knáz bolý úshin tizerlep otyrǵan Vasılııden bastap, onyń janyndaǵylarǵa yzǵarlana, ses kórsete qarap tur. Al orys ókilderiniń bireýi ǵana kópshiliktiń arasynda keýdesin tik ustap tur. Qalǵandarynyń óńi synyq, kóńili pás. Reseı nelikten óz tarıhyn qaıtadan jazýǵa kiriskenin osydan keıin qalaı túsinseńiz de óz erkińiz.
Osy sýrettiń uzaq jyldar boıy jurttan jasyryn ustalyp kelgeniniń ózi-aq tarıhtyń kim kúshti bolsa, sonyń yńǵaıymen burmalana beretinine dálel bola alady. Tipti, orystyń nebir ataqty aqyn-jazýshylarynyń, qaharman qolbasshylarynyń arǵy ata-babalary túrik tektes halyqtardan taraıtyny da, solardyń birazy ıslam dinin qabyldaǵany da aıtylmaıdy. Kórip otyrsyz, orys «bratandardyń» aqyl-oıynyń ordasy Kreml degen sózdiń ózi mońǵoldyń kereml-qamal degen sózi eken. Moskva, Volga degen sózderdiń ne maǵyna beretinin surasańyz birde-bir orys adamy soǵan áli de naqty jaýap bere almaıdy. Al táýelsizdik alǵanyna 25 jyl tolǵan Qazaq Eli áli kúnge óz tarıhyn naqtylap jazyp shyqqan joq. Almatyda «Altyn Orda» degen yzy-shý, qym-qýyt bir bazar bar. Onda eýropalyq áıelderdiń aýy bir-aq eli ishkıimi men emshekqabynan bastap (bústgalter-tós ustaýshy degendi bildiredi), shoshqanyń súbesi men qaratuıaǵyna sheıin satylady. «Altyn Orda» týraly bizdiń búgingi urpaqtyń biletini osy bazar ǵana. Al sol qýatty ımperıanyń handary men bekteriniń, sardarlary men sarbazdarynyń urpaqtary –búgingi qazaqtar. Myna bizder! Bizdiń búgingi urpaqtarymyz, áıteýir, arǵy tegimiz saq, ǵun, túrki ekenin ǵana biledi. Onyń berjaǵynda osy «Altyn Orda», Qazaq handyǵy, Qyrym handyǵy, Noǵaı ordasy sıaqty irgeli de qýatty memleketterimiz bolǵanyn bile bermeıdi. Al. Edige, Toqtamys, Oraq, Mamaı, Qarasaı, Qazı syndy bekter men handardy, bahadúrlerdi bilmeıtin osy kúngi Nýrık, Shýrık, Alık, Malıkter Kýtýzov pen Sývorov týraly ótirik-shyny mıdaı aralas jasandy tarıhty jatqa aıtady. Olar tipti, Edil patshany Attılla, Tumar hanymdy Tomırıs dep kóne grek, latyn ataýlarymen atap, ul-qyzdaryna da sondaı at qoıýda. Patshaly Reseıde, Keńestik Reseı de orys balalaryn kózin ashqannan orystyń abyroı-bedelin bıik qyp kórsetetin tarıhty oqytý arqyly tárbıelep keldi. Endeshe Reseıdiń «jańa tarıhynda» orys atalyp ketken Lermontovtyń túbi shotlandıalyq Lermont, Pýshkın túbi – arab, (efıop), Tolstoıdyń – nemis (orystar onyń atasyn áýeli «tolstyı», ıaǵnı, «tolyq», «semiz» dep atap, keıin Tolstoı bop ketken) Karamzınniń – Qara myrza ekenin, Esenınniń – arǵy atasy Esennen taraǵanyn t.t. aıta qoıýy ekitalaı. Demek, 1380 jyly D.Donskoı tatar-mońǵoldarmen emes, Toqtamysqa jaqtasyp Mamaımen shaıqasqanyn, Qazaq handyǵy Moskovıa knázdyǵyn Qyrym handyǵynyń qaramaǵyna bere salǵanyn, 2-shi Ekaterına patshaıymy orys emes Sofá Aýgýsto Frederıko degen nemis qyzy ekenin, Ivan Groznyıdyń, kıeli knáz Olegtiń dýlyǵalarynda, kúni keshegi partrıarh İ-Aleksıdiń bas kıiminde Allah, Muhammed, Bismıllahı ır-rahman rahım degen jazýlar turǵanyn sol I. Groznyıdyń ózi Altyn Ordanyń vasaly bolǵan. bolǵanyn búgingi orys urpaǵy budan bylaı bilmeı baıaǵysynsha «My – velıkıı narod» deýmen óteri haq. Endeshe, búgingi orys urpaǵy qashan 1-Petr taqqa otyrǵansha, ıaǵnı, 1700 jyldarǵa sheıin Rossıa, ıaǵnı, Reseı degen memleket bolmaǵanyn da bilmek emes. Sol 1-Petrdiń ózin Reseı ámirshisi etip qoıǵan da eýropalyqtar bolatyn. Iá, tarıhta Reseı yqylym zamannan kele jatqan uly memleket, al orys uly halyq dep oqytylyp keledi. Kez-kelgen orys túgil,oryssha oqyǵan qarakóz qazaqtardyń bylaıǵy qazaqtar aldynda ózin óktem ustaýy da sol tárbıeniń jemisi. Bul oraıda biz orystan osyny ıaǵnı óz tarıhymyzdy durystap oqytýdy úırensek te bolar edi. «Ol úshin úkimet basynda eń áýeli óz ultyn, óz qazaǵyn qurmetteıtin azamattar otyrýy kerek-aý» degen oıǵa ketip, kóńili túskiriń irkitteı irip júre beredi.
Tipti, biz «Ult tarıhy» degen pán engizsek te artyq bolmas edi.
Qysqasy, biz búgingi qazaq balalary ata-babasy erlikke, sán-saltanatqa toly uly memleketter qurǵanynan habardar bolatyndaı tarıh jazyp, sony oqytsaq ol qaı tárbıe quralynan da kem túspes edi-aý!
