Amnesty International Halyqaralyq quqyqqorǵaý uıymy sırıalyq áskerı túrmedegi azaptaýlar týraly aqparat jarıalady dep jazady bbc.com.
Quqyqqorǵaýshylardyń málimetine saı, 2011 jyldyń qyrkúıek aıynan 2015 jyldyń jeltoqsanyna deıin 5000-nan 13 000-ǵa deıin jazasyn óteýshiler Saıednaıa túrmesinde azaptalǵan.
«Mundaı iri kólemdegi azaptaýlar joǵary laýazymdy adamdardyń tarapynan qarsylyqqa ıe bolmaǵyna óte tań qalarlyq jaǵdaı» deıdi baıandama avtorlary.
Amnesty International Saıednaıadaǵy áskerı túrmedegi quqyq buzýshylyqtar jóninde aqparat jınap, zerttedi. Zertteý barysynda olar atalmysh túrmede jazasyn ótegen, buryn túrmede jumys istegen qyzmetkerler, kúzetshilermen, burynǵy sırıalyq sotpen jáne áskerı gospıtálda jumys istegen dárigerlermen suhbattasqan. Sonymen qatar, 17 halyqaralyq jáne sırıalyq sarapshylarmen sóılesti.
Quqyqqorǵaýshylar sottan tys azaptaýlar men qyryp-joıý ádisterin halyqaralyq táýelsiz saraptama júrgizýdi usynyp otyr.
«Sottaý, azaptaý jáne ólim»
Saıednaıa túrmesinde jazasyn óteýshilerdi ustaıtyn eki ortalyq bar. Oǵan 10 000-nan 20 000 adamǵa deıin sıady.
Qyzyl korpýsta kóbine Sırıadaǵy shıelenistiń bastalǵan ýaqytynda tutqyndalǵandar otyrady. Al aq korpýsta sırıalyq armıanyń ofıserleri men soldattary jazasyn óteıdi.
«Qyzyl korpýstaǵylar qupıa sottan tys azaptaýlar kezinde jappaı darǵa asý arqyly óltirilgen» delingen baıandamady.
Sot bir mınýt nemese úsh mınýtqa sozylǵan. Sodan keıin birden ólim jazasyna kesken.
Saıednaıa nemese basqa da memlekettik túrmege úkimetpen kelispeıtin azamattar túsedi. Onyń ishinde jýrnalıser, saıasatkerler, quqyqqorǵaýshylar, dárigerler t.b. bar.
«Ólim jazasy Sırıanyń mýftıapen nemese qorǵanys mınıstrligimen jáne Memlekettik bas shtabtyń basshysymen kelisiledi. Olar Sırıa prezıdenti Bashar Asadtyń atynan áreket ete alatyndar» delingen quqyqqorǵaýshylardyń baıandamasynda.
Sırıa bıligi Amnesty International-ǵa elge kirýge tyıym saldy. Sondyqtan suhbatty telefon arqyly nemese Túrkıa elinde alǵan. Baıandama úshin 84 kýágermen sóılesken.
Kýágerlerdiń aıtqany
Saıednaıa túrmesiniń burynǵy jazasyn óteýshilerdiń eshqaısysy ólim jazasynan nemese azaptan qutyla almaǵan.
Saıednaıa túrmesinde ólim jazasyna kesilgenderdi ádette tústen keıin Sırıanyń basqa azamattyq túrmesine aýystyramyz dep aıtyp alyp ketedi eken. Odan keıin jertóledegi kameraǵa aparyp túnniń ortasyna deıin azaptap, urady.
Máselen, burynǵy túrme kúzetshisi quqyqqorǵaýshylarǵa mynany aıtyp bergen.
«Biz jazasyn óteýshiniń esimin ataımyz, olar fýtbolkalarymen betin jabady...Biz olardy bir qatarǵa turǵyzamyz da, olar bir-birinen ustap tómendegi kameraǵa barady. Olarǵa otyrýǵa tyıym salynǵan. Sondyqtan olar túregelip turady. Biz olarǵa aıqaılap, ura bastaımyz. Oıymyzǵa kelgenin jasaımyz. Sebebi olardyń báribir óletinin bilemiz» deıdi burynǵy kúzetshi.
Jazasyn óteýshilerdiń sózinshe olar ólim jazasyna kesilgenderdi qalaı uryp jatqanyn estıtin.
«Biz qatty tarsyldaǵan dybys estip jattyq. Saǵat 22.00 nemese 01.00-ge deıin tómennen adamdardyń shyńǵyrǵan jáne qınalǵannan aıqaılaǵan daýystaryn estip jattyq. Saıednaıada úndemeseńiz kóp soqqyǵa jyqpaıdy. Biraq jańaǵy adamdar jyndanyp ketkendeı aıqaılady. Bul ádettegi daýystar bolǵan joq. Terisin tirideı sypyryp alǵandaı shyńǵyrdy» dedi quqyqqorǵaýshy Nader (barlyq esimder ózgertilgen).
Ár aptada, keıde kúnde kamerada bireý aýrýdan, endi biri shólden, toıyp tamaq jemegennen jáne azaptaý kezinde alǵan jaraqatynan kóz jumady.
«Kamerada bireý kóz jumsa, ony kórpege orap, kameranyń aldyna jatqyzatynbyz. Tań erteń kúzetshiler únemi «ólgen adamdar bar ma?» dep suraıtyn» deıdi burynǵy jazasyn óteýshi Kárim.
Omardy joǵary synypta oqyp júrgende tutqyndaǵan. Túrmedegi azaptaýlar men qorlaý áreketterin sózben aıtyp jetkizýge kelmeıtinin aıtqan. Azaptaýlardan alǵan fızıkalyq aýrýlarǵa qaraǵanda, psıhologıalyq kúızelis aýyr bolǵanyn aıtady.
«Sizderge Saıednaıa túrmesinde bastan ótkergen azaptaýlaryn anyqtap aıtyp beretin adamdy tabý qıynǵa soǵady. Sebebi ony aıtýdyń ózi uıat...Men tipti kórgenimdi qandaı sózdermen sıpattap beretinimdi de bilmeımin».
Burynǵy jazasyn óteýshi Samır uryp-soǵýlar óte qatigez túrde jasalynatynyn, tipti shydaý múmkin emes ekenin aıtady.
Amnesty International-dyń quqyqqorǵaýshylarynyń málimetinshe, Sırıa úkimeti on jyldap osyndaı qorlaý áreketterin qoldanyp keledi.
Human Rights Data Analysis Group-tiń bergen aqaparatyna saı 2011 jyldyń naýryz aıynan 2015 jyldyń jeltoqsanynan deıin sırıalyq úkimet túrmede ortasha eseppen aıyna 300 adamy óltirip otyrǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda túrmelerde 17,7 myń adam óltirildi.
