Bıyl Reseı ımperıasyndaǵy memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysqa túbegeıli ózgeris ákelgen, tórt ǵasyr derbes ómir súrgennen keıin otar qamytyn kıgen Qazaq memlekettiligin jańǵyrtýǵa jol ashqan Aqpan revolúsıasyna 100 jyl tolady. Otarlyq ezgiden azat boldyq dep qýanǵan qazaq halqynyń kóńilin Álıhan Bókeıhanov: «Bostandyq kúni týdy», – dep bildirdi. Jer-jerde jurt úlken serpilispen ózderiniń basqarý organdaryn qura bastady. Ahmet Baıtursynovtyń jazǵanyndaı, qazaq halqy Aqpan revolúsıasyn qanshalyqty túsinýshilikpen shattana qarsy alsa, sodan jeti-segiz aıdan keıin bolǵan Qazan tóńkerisine sonshalyqty túsinbeýshilikpen qarady. Ezilgen halyq úshin patshanyń taqtan qulaýy óte-móte qýanyshty jańalyq edi. Monarhıanyń tarıh sahnasynan ketkenine bir ǵasyr bolǵan osy dataǵa oraı jazýshy Beıbit Qoıshybaevtyń qazaq ult-azattyq qozǵalysy tarıhyn baıan etken rısálásinen shaǵyn úzindi berip otyrmyz.
Orys patshalyǵy ishten irip kele jatty. Ozbyr samoderjavıelik qasań tártipke, halyq muqtajdyqtaryn qamtamasyz ete almaǵan monarhıanyń ámirshil rejımine kónbegen narazylyq ereýilderi búkil ımperıany jaılady. Maıdan dalalarynda da abyroısyzdyq kóbeıdi. Jaýyngerler soǵystan bastartyp, elge qashýdy jıiletti. Uly tóńkeris taqalyp kele jatty. Uly tóńkeris qazanyn Qazaq dalasynda On altynshy jylǵy Maýsym jarlyǵyna moıynsunbaýdan bastalyp, halyqtyń ult-azattyq kóterilisine ulasqan qarsylyq oshaqtarynyń ot-jalyny da sharpydy. Jáı sharpyǵan joq, revolúsıa órtin ústemeleı tústi.
Ásirese revolúsıashyl Petrograd aıryqsha dúbirlep-gýildep jatty. Astanada ushqyn tússe boldy, tez tutanyp, laýlaı janatyn ahýal ornaǵan-dy. Azyq-túlik tapshylyǵy kózge urdy. Dúkender aldynda tań qarańǵysynan kezek alyp, kún uzaq shubatylyp turǵan adamdardyń ashý-yzasy kemerinen asyp bara jatty. Olar úkimettiń bılikten ketýin talap ete bastady.
1917 jylǵy aıazdy aqpannyń 23-juldyzynda qaladaǵy toqyma fabrıkalarynda isteıtin jumysshy-áıelder ereýil jasady. Kún beısenbi edi. Ereýildeýge tap sol kúndi tańdap alýlary tegin emes-tin. Sodan jeti jyl ilgeride, sosıalıs-áıelderdiń Kopengagende ótken ekinshi halyqaralyq konferensıasynda, osy kún áıelderdiń halyqaralyq yntymaqtastyq kúni retinde belgilengen edi. (Kúntizbeniń eski júıesin – Iýlıı kalendaryn 1918 jylǵy aqpanǵa deıin qoldanǵan Reseıdegi 23 naýryz bul kezde Grıgorıı kalendaryn qoldanatyn batys elderinde 8 naýryzǵa sáıkes keletin. Petrogradtaǵy revolúsıalyq oqıǵalar osy halyqaralyq áıelder kúni bastaldy. Biz Aqpan revolúsıasy dep ataıtyn 1917 jylǵy aqpan aıynyń sońǵy kúnderindegi uly tóńkeristiń bolǵan ýaqytyn batysta Naýryz revolúsıasy deıtini sondyqtan.) Mereke bolatyn. Sondyqtan da olar jumysty tastap, úkimetten azyq-túlikpen qamtamasyz etýdi «Nan ber!» degen jalǵyz da ashshy uranmen talap etken qalypta kóshelerge shyqty. Olardy er-azamat jumysshylar qoldady.
Eshteńeden taryǵyp kórmegen patshaıym halyqtyń dúkennen áldebirdeńe ala almadyq dep sonshalyqty býyrqanýyna tańyrqap:
– Bularǵa ne jetpeıdi? – dese kerek.
Unjyrǵasy túsken qyzmetshisi jaǵdaıdy:
– Nan az, barshasyna jeter emes, – dep túsindiripti.
Sonda patshaıym:
– Onda, dúkenderden jetkilikti mólsherde tabylyp, turǵyndardyń bárine tıýi úshin, úlken bólke ornyna shaǵyn toqash pisirilsin, – degen usynys aıtsa kerek.
Tórt qubylasy túgel patshaıymnyń joqshylyqty bólke ornyna toqash úlestirý arqyly joıa salmaq bolǵan qylyǵy jaıyndaǵy mysqyldy ájýa jurt aýzynda kúıinishke tuna aıtylyp júrdi. Patshanyń erik-jigerin áıeli bıleıtini jónindegi kópten belgili sózderdiń rastyǵyna talaı mysaldar keltirilip, adamdar ashynǵan ústine ashyna tústi.
Aqpannyń sońyna qaraı tártipsizdikter tipti kúsheıdi. Tolqýdy basýǵa qarýly kúshter jumsaldy. Oǵan yǵa qoıar jumysshy qaýymy joq, qarsy sezimmen dúr silkinip, kóshelerde bekinister ornatty. Al atty kazaktar men qarýly soldattar kóterilgen halyqqa ashyq ishtartty. Ereýildi kúshpen basyp-janshý múmkin bolmaı qaldy. 27 naýryzda revolúsıanyń shyrqaý shyńyna bettegenin tanytqan soldat búligi oryn aldy.
Patsha úkimetinde esh bedel qalmady. Úkimet jaǵdaıdy bıleı almady. Bılik onyń ýysynan shyǵyp ketti.
Tipti aq patshanyń óziniń abyroıy aırandaı tógildi: onyń eldi tynyshtandyrý nıetimen bergen pármenderi oryndalmaı qala berdi!
Bir kezderi ol halyqqa ókilderin tańdap saılap astanaǵa jiberý arqyly zań shyǵarýǵa atsalysý quqyǵyn syılaǵan edi, biraq sonaý ózi týǵyzǵan ókildik mekemeni, tym erkinsip bara jatqanyn kórgen saıyn, ózi tunshyqtyryp otyrdy.
Birinshi Memlekettik Dýmany, depýttardyń Dýma qabyrǵasynda zańmen kózdelgen bes jyl merzim boıyna jumys isteýi túgil, alǵashqy sesıasyn aıaqtaýyna múmkindik bermesten qýdy. Ekinshisin de shapshań tarqatyp jiberdi. Ózi týdyrdy, ózi óltirdi. Dýmanyń damý baǵytyn derjavalyq pármendi qolymen ózgertti, uly orys memleketiniń jarqyn bolashaǵy úshin baıyrǵy da senimdi arnaǵa burdy – Úshinshi Dýmadaǵy ımperator dese ishken asyn jerge qoıatyn samoderjavıeshilder osylaı paıymdady. Solardyń basymdyǵy nátıjesinde úshinshi shaqyrylymǵa saılanǵan depýtattar zańdy bes jyldyq merzimdi bóten ý-shýsyz tolyq atqaryp shyqty. Patsha olardyń baıypty memlekettik iske qyzmet etý jolyna túskenine razy bolǵan.
Alaıda Tórtinshi Dýma olaı etpedi. Áýeli soǵys máselesine suǵyndy. Sonysyn kórgende ony patsha byltyr qýdy da jiberdi. Biraq birjola tarqatqan joq, qashan aıaqtalary belgisiz uzaq merzimdik kanıkýlǵa aıdady. Sodan Dýmany kúzde, shet aımaqtardyń dúrligýin basarlyq, maıdan taǵdyryna yqpal eterlik kúsh retinde, jańa sesıasyna shaqyrǵan. Beker shaqyrypty. Dýma eldi tynyshtandyrýǵa tyryspady, qaıta, búlikterge jel bere túskendeı boldy. Dýma tóraǵasy Rodzánko tónip kele jatqan qaýip-qater men patsha tarapynan jasalýy tıis shara jaıynda qyńqyldaýdy údetti. Sonda patsha Dýmany birjolata tarqatýǵa pármen etti.
Masqara! Memlekettik Dýma Memleket basynyń ámirin eleń qylmady! Patsha pármenine qasaqana, ol, monarh zańymen zańsyz dárejege túsirilgen Tórtinshi Memlekettik Dýma, pármen shyqqan kúnniń erteńine zańsyz májilis ótkizdi. Ótkizdi de, depýtattar ishinen memlekettik jáne qoǵamdyq tártipti jónge keltirýdi uıymdastyrýǵa tıis degen jeleýmen Dýmanyń Ýaqytsha komıtetin qurdy.
Soldattar top-top bolyp qala kezip júrdi. Bireýler unamsyz polıseılerdi ińir qarańǵylyǵymen de, tipti tapa-tal túste de, tup-týra telegraf baǵandaryna asyp qoıdy. Qalanyń ár tarabynan talaı generaldar men bıik áskerı shendiler tutqyndaldy. Olar júk mashınalarymen tasymaldanyp, Tavrıa saraıy qaqpasy arqyly tóńkerisshiler uıasyna kirgizilip jatty.
***
Osylaı retti de, retsiz de sapyrylysa týlaǵan revolúsıa tolqyny, aqyry, Ekinshi Nıkolaıdy taqtan túsýge májbúrledi.
Maıdandaǵy jaǵdaı máz emes edi, joǵarǵy bas komandashy retinde oǵan oqıǵa tetikteri shoǵyrlanǵan orynda – Mogılev qalasyndaǵy Stavkasynda ahýaldy saraptap, strategıalyq nusqaýlaryn berýge tıis-tin. Mogılevte joǵarǵy bas komandashynyń shtabyn general Alekseev basqaryp otyrǵan. Onyń maıdandardan tezdetip alyp turǵan aqparattarymen tanysý qajet, ýaqyt talap etetin qajetti sheshimder jasaýy kerek. Sondaı josparymen aqpannyń aıaǵyna qaraı altyn samuryqty kógildir poıyzyna minip, býyrqanǵan maıdan jaǵdaıymen tikeleı tanysýǵa bet alǵan-dy.
Naýryzdyń birinde poıyz Pskovqa keldi. Qala túbindegi eleýsiz beketke toqtady. Qalada Soltústik maıdannyń shtaby ornalasqan bolatyn. Onyń vagonyna maıdan qolbasshysy general Rýzskıı keldi.
– Uly Mártebelim, – dedi ol, – soldattar revolúsıalyq buzylý úderisiniń yqpalyna túsip alǵan, áskerı tártipke moıynsunbaıdy. Maǵan soǵysqa kirýden qashqan júzdegen jaýyngerdi trıbýnalǵa berýge týra keldi. Bizdiń Soltústik maıdannyń sory Rıga men Dvınsk bolyp tur. Ábden nasıhatpen ýlanǵan osy eki quzǵyndar uıasyn men, komandashy retinde, bizdiń áskerimizdiń shabýylǵa bettegen jolynda jatqan kedergi dep bilem. Bul tarapta birinshi kezekke saıasat shyqty, Uly Mártebelim, soǵys maqsatyn munda oılaýdy qoıǵan...
Infanterıa generaly Nıkolaı Vladımırovıch Rýzskıı alpystyń úsheýine kelgen, orys-túrik soǵysyna da, japon soǵysyna da qatysqan, baıyrǵy ám tájirıbeli áskerı adam bolatyn. Dúnıejúzilik soǵys bastalǵaly da alǵy shepte. Áýeli Ońtústik-Batys maıdanda úshinshi armıa qolbasy boldy, odan Soltústik-Batys maıdandy basqardy, sońǵy kezderi – Soltústik maıdan qolbasshysy. Ol áskerbasylardyń birqatary tárizdi, patsha tulǵasyna narazy sezimde edi. Eldegi jappaı jaılaǵan keleńsizdik úshin, ásirese Sibir mujyǵy Raspýtınniń Saraı ishine bılik júrgizýine jol bergeni úshin ony ishteı kinálap, unatpaıtyn. Kóńiline Memlekettik Dýma tarapynan shyqqan ókimet bıliginiń dármensizdigin doǵarý jaıyndaǵy úndeýi jaǵyp júrgen-di.
Imperatorǵa jalpy jaǵdaıdy baıandap bolyp, maıdan stavkasyna oralysymen ol Petrogradpen sóılesti...
Patsha poıyzy Pskov túbindegi Dno (ataýy áldeneniń túbi, tabany, asty uǵymyn bildiretin sózben maǵynalas) temirjol beketinde turǵan. Tańǵajaıyp ta úreıli sáıkes kelýshilik... Taǵdyrdyń ózi alyp ımperıa qojaıynynyń bıik taqtan aıaq astyna quldyrap qulaıtynyn osy tylsym sáıkestikpen – onyń asyl temirmen shegendelgen, bes qarýy boıyna asýly tańdaýly jasaqpen qorǵalǵan, jaıly da senimdi kólik-turaǵy kelip toqtaǵan osy bir beket atymen megzegen sekildi. Bekettiń atyna á degende eshkim mán bermegen-di, óıtkeni asa mańyzdysy – sonda oryn alǵan taqtan bastartý syndy tarıhı oqıǵa bolatyn...
Naýryzdyń ekisi kúni tańerteń ımperator vagonyna maıdan komandashysy general Rýzskıı kirdi. Tóte jelimen Petrogradtaǵy Dýma tóraǵasymen sóılesken eken, uzyn taspadan patshaǵa sony oqyp berdi. Baıyppen óz paıymyn qosa aıtty.
Rodzánko qaladaǵy jaǵdaıdyń asqynyp turǵanyn habarlapty. Shıelenisken ahýaldy Dýma sheshe alar emes. Óıtkeni sosıal-demokrattar partıasy qurǵan jumysshy komıteti tóbege shyǵypty. Olardyń qaı zamannan kóterip kele jatqan urany ımperatorǵa ábden málim, solardyń azǵyrýǵa tunǵan úgit-nasıhaty bútkil eldi jaılap alǵan, qazir bar kemshilikke bas aıypker retinde patshany atamaıtyn adam joq. Osyndaı qıyn jaǵdaıdan eldi aman alyp shyǵý úshin Uly Mártebeli patsha aǵzamnyń taqtan bastartqany óte qajet bolyp tur.
Rýzskıı muny búkpelemeı, qysylyp-qymtyrylmaı, ımperatormen betpe-bet, kózbe-kóz turyp-aq atap aıtty.
Mine ne deıdi ol! Zor qońyr daýysy úshin Memlekettik Dýmanyń tóraǵasy bolýyn patshanyń ózi qalaǵan Rodzánko! O Qudaıym meniń! Ekinshi Nıkolaıdyń ózi dúnıege keltirgen halyq ókildigi mekemesinde zańnamalyq-shyǵarmashylyq jumys isteýge óz pármenimen el ishinen tańdap saılatqan depýtattarǵa óz yqylasymen basshy etken Rodzánko! Mine sol osylaı deıdi! Al myna Soltústik maıdandy basqarýǵa taǵaıyndaǵan generaly úninen de, júzinen de qynjylys tanytpaı, sazarǵan túrmen sony qoldap otyr. Qalyptasqan jaǵdaıda tek solaı etken jón deıdi. Jáne osy bir opasyzdyq usynysty esh qınalmastan, qobaljymastan, jany aýyrmastan maquldaıdy...
Patsha aýyr sezimmen biraz oıǵa shomyp otyrdy. Sosyn ishteı áldebir sheshim qabyldady da, aldyndaǵy shaǵyn qalypty kókshil paraqqa áldebir jazba túsirip, Rýzskııge qaraı jyljytty. Jazǵan mátinin tóte jelimen stavkaǵa tezdetip joldaýǵa ámir etti.
Mogılevta Joǵarǵy bas qolbasshy shtabyn basqaryp otyrǵan general Alekseev maıdan dalalaryndaǵy barlyq komandashylardyń pikirin telegrafpen shuǵyl surastyrsyn. Patshanyń qaǵazǵa túsirgen tapsyrmasy osyǵan saıatyn. Qarsysynda otyrǵan maıdan komandashysy jazbany papkasyna salyp aldy da, Pskovtaǵy stavkasyna ketti.
General Rýzskıı tús aýa oraldy. Mogılev tikeleı baılanysynyń aıaqtalǵany sol eken. Stavka shtabynyń bastyǵy general Alekseev barlyq orys armıalary men soǵys-teńiz flottarynyń komandashylaryn telegrafpen surastyryp úlgergen kórinedi. Shamamen saǵat eki jarym shamasynda kúlli suraý salǵan áskerı basshylar jaýaptaryn berip bolypty. Rýzskıı patshaǵa sonyń nátıjesin habarlady.
– Uly Mártebelim, qolbasylardyń barshasy Sizdiń taqtan bastartqanyńyz durys dep sanaıdy. Tek Qara teńiz flotynyń komandashysy admıral Kolchak qana qalys qaldy.
Admıral Kolchaktyń taqqa bergen antyna adaldyǵy İİ Nıkolaıdyń júregine jyly tıdi.
Biraq ol jalǵyz edi...
Bári, tipti. Joǵarǵy bas qolbasshy shtabynyń bastyǵynan bastap, myna týra óziniń ımperatory ám bıik áskerı bastyǵynyń aldynda máseleni tóndire baıandap turǵan maıdan komandashysyna deıin, bári-bári bir jaq bolatyn. Muny patsha tereń túısindi. Rýzskııdiń beıtarap saryndy sózine qulaq sala turyp, barshasynyń ózara sóz baılasqandaı bir aýyzdy bolyp bara jatqanyna kózi jete tústi.
Dýmanyń dýyldap turǵany anaý. Samoderjestiń, el basshysynyń pármenine pysqyrmaı, qoǵamdy jańasha qozdyryp tur...
Imperator svıtasynyń gvardıalyq ekıpajynyń komandıri kontr-admıral Uly Knáz Kırıll Vladımırovıch, ne túlen túrtkenin, kúni keshe ǵana ózi jáne ózine senip tapsyrylǵan gvardıalyq ekıpaj jańa úkimetti qoldaıdy dep jarıa etti. Onysy azdaı, Imperator Úıiniń osynaý múshesi Patsha Aýyly (Patsha Selosy, Sarskoe Selo, qazirgi Pýshkın qalasy) garnızonynyń barlyq bólim bastyqtaryna óziniń gvardıalyq ekıpajdy bastap jasaǵan qadamyn qoldaıtyndyqtaryna senim bildirgen hat joldady, sosyn keýdesine qyzyl bant taǵyp, gvardıalyq ekıpajdy Dýma tóraǵasy Rodzánkonyń qaramaǵyna tikeleı ózi alyp keldi. Bul jaıyndaǵy alyp-qashtylaý habar ushyǵy Dno beketinde vagonda otyrǵan İİ Nıkolaıǵa da jetken.
Demek, bul da jalǵyz...
Patsha muńdy janarymen Rýzskııge qadala qarap:
– Jaǵdaı túzelýden ketti me deımin, Nıkolaı Vladımırovıch, – dedi.
– Siz qazirgi ahýaldy aıqyn paıymdap otyrsyz, Uly Mártebelim, endi bekem sheshimge kelgenińiz durys, – dedi Rýzskıı senimmen, – qazirgi sátte Sizdiń taqtan bastartýyńyz bizdiń kóp qasiret shekken súıikti otanymyzdy qutqarýǵa baǵyttalǵan ıgi shara bolmaq. Táýekel etińiz!
Soltústik maıdan komandashysy búkilreseılik patshany – osynaý jahandy sharpyǵan zor soǵysta Joǵarǵy bas qolbasshylyq laýazymdy ózi atqaryp otyrǵan ımperatordy – kúlli bıliginen bastartýǵa shaqyrdy. Jaǵa ustatarlyqtaı batyldyq. Álde ózine-ózi senimdi satqyndyq... Imperator oıǵa batty. Generaly bıik ámirshisin qorǵaýdy oıyna da alar emes, ol ony ózin-ózi joıýǵa ıtermelep tur. Aldynda basqalardyń pikiri jaıynda habar jetkizýshi sekildi kórinse, endi, tipti, patshany ózderiniń sol ortaq oılaryn oryndatý jolyna ashyq úgitteı bastaǵany aıqyn ańǵaryldy.
– Túsinem, general, – dedi İİ Nıkolaı ustamdy sóılep. – Rossıany kúıreý qaterinen aman saqtap qalý úshin, armıany maıdan dalalarynda ustap, soldattardy sabyrǵa shaqyrý úshin, soǵysty jeńisti shyńyna jetkizý úshin men osy qadamǵa táýekel etýim kerek. Men kelisemin. Solaı dep habarlańyz.
***
Memlekettik Dýmada aınaladaǵy astan-kesten oqıǵalarǵa ımperator tarapynan jaǵdaıǵa saı áreket jasaýǵa tyrysýshylyq baıqalmaıtyny qynjylyspen áńgime bolǵanda, Dýmadaǵy revolúsıashyl partıalar ókili depýtat Kerenskıı:
– Ejelgi Rımde Brýt ne istegen bolsa, bizge de sony jasaý kerek! – dedi.
Muny aıtyp turǵan – zańger, advokat, Tórtinshi Dýmaǵa trýdovıkter tizimimen ótken depýtat, trýdovıkter fraksıasynyń tóraǵasy, sosıal-demokrat, keıingi kezderi – sosıalıs-revolúsıoner, Petrosovet (Petrokeńes, Petrograd jumysshy jáne soldat depýtattarynyń keńesi) tóraǵasynyń orynbasary Aleksandr Fedorovıch Kerenskıı.
Shoshynatyn sóz. Memlekettik Dýmanyń ońshyl jáne lıberal músheleriniń kóbi ishterin tartty.
Ras, onyń ekiniń biri bile bermeıtin qupıa qyzmeti de bar edi. Ol Reseı masondyǵynyń jetekshileriniń biri bolatyn. Samarada Álıhan Bókeıhanovpen de sol mason lojasyndaǵy baýyrlas retinde tabysqan. Keıin ol Rossıa masondary joǵarǵy keńesiniń múshesi bop saılandy. Jalpy, lojadaǵy baýyrlastyq ony jastaı bıik laýazymdarǵa jetektep bara jatqan-dy. Al osynaý halyq ókildiginiń músheleri ishinde lojalas yqpaldy baýyrlar edáýir edi...
Dýma músheleriniń osynaý jas ta qyzba áriptesi sheshendikke salynyp, alys zamanda astyrtyn sóz baılasqan qyryq tórt respýblıkashynyń dıktator Sezarge qarsy shyǵý tarıhyn eske aldy. Kópshilikke málim, sondaǵy astyrtyn sóz baılasqandardy uıymdastyrýshylardyń biri bolǵan Mark Brýt bar bılikti bir qolǵa shoǵyrlandyryp, jeke bıleýshige aınalǵan monarh Sezarge birinshi bolyp qanjar salypty delinetin ańyz bar-dy. Mine sol ańyzdy jadta oıatý arqyly bul depýtat halyq ókilderi mekemesin bıik dárejeli qylmysqa ıtermelep turǵandaı boldy.
Kezinde túrli býyndaǵy memleket qyzmetindegilerge qastandyq jasaýymen birden-bir terrorshyl uıym retinde tanylǵan eserler qataryna osy revolúsıa kúnderi kirgen, ári álemdik qudaısyz, dinsiz baýyrlastyq qurýdy ańsaıtyn tańdaýly «tas qalaýshy sheberlerdiń» qupıa uıymy jetekshileriniń biri, joǵary dárejeli mason Kerenskıı Reseı ımperatoryn óltirýge áriptesterin ashyqtan ashyq shaqyryp tur. Joq, bul demokratıalyq ózgerister sıpatyna kelińkiremeıdi. Patshamen zańdy arna aýqymynda kelissóz júrgizý kerek.
İV Memlekettik Dýmanyń Aqsaqaldar keńesi qurǵan Ýaqytsha komıtet jaǵdaıdy talqylaı kelip, Ekinshi Nıkolaı aıaldamastan taqtan bastartýǵa tıis dep sheshti. Taq murageri jaıyndaǵy zańdy eskerip, patsha óz ornyna taqqa otyrýǵa on tórt jasar er balasy Alekseıdi qaldyrady dep uıǵardy. Al patshazada áli jas bolǵandyqtan, onyń janynda İİ Nıkolaıdyń týǵan inisi uly knáz Mıhaıl regenttik qyzmet atqaratyn bolsyn. Revolúsıoner Kerenskıı Ýaqytsha komıtettiń bir múshesi retinde oǵan amalsyz kóndi.
Patshanyń taqtan bastartý manıfesi mátininiń jobasyn Ýaqytsha komıtettiń múshesi Shýlgın jazdy. Alaıda Petrosovet mátinge eskertpe jasady. Revolúsıashyl sosıal-demokratıalyq uıymdar keńesiniń atqarý komıteti patshanyń bılikten eshqandaı qosymsha shart jasamaı, birjolata ketkenin qalady. Degenmen másele Ýaqytsha komıtet belgilegen zańdy aýqymda qarastyrylýǵa tıis, bulaı bolýyn talap etýge qalalyq revolúsıalyq organnan góri jalpyhalyqtyq Dýma áldeqaıda quqyly. Dýmanyń Ýaqytsha komıteti osylaı uıǵardy.
Sodan týyndaıtyn jalpy nusqaýmen Komıtet qazir patsha poıyzy aıaldap turǵan Pskovqa delegasıa jiberýdi qosh kórdi.
Delegasıa quramyna eki adam taǵaıyndaldy.
Biri – elý bes jasar Memlekettik Keńes múshesi Aleksandr Ivanovıch Gýchkov. Ol «17 qazan» partıasynyń qurylǵaly bergi turaqty serkesi. Rodzánkoǵa deıin úshinshi Dýma tóraǵasy bolǵan saıası qaıratker. Soǵystyń ekinshi jylynan beri ortalyq áskerı-ónerkásip komıtetiniń tóraǵasy.
Gýchkov eldegi joǵarǵy bılik azdy, azǵyndady dep sanaıtyn. Solaı sanaǵandyqtan da – patshany áýlettik tóńkeris jasaý jolymen taqtan taıdyrý josparyn qurǵan. Byltyrdan beri sony pysyqtaýmen jáne qaıtkende júzege asyrýdy oılaýmen júrgen. Bıyl sonyń retin qudaıdyń ózi keltire saldy. Memlekettik Dýma músheleriniń ishindegi aǵa urpaq sanatyndaǵylar dúrligińki shaqtaǵy el basqarý jumysyn retteý úshin saılaǵan Ýaqytsha komıtettiń quramyna ony da qosty. Ol Komıtetke yqylastana kirdi. Óıtkeni óziniń el taǵdyryna ıgilikti áser etýdi kózdegen oıyn júzege asyrýǵa tikeleı múmkindik týdy dep eseptedi. Sondyqtan da patshamen kózbe-kóz sóılesip, kelissóz júrgizý jaıyndaǵy tapsyrmany óziniń otan aldyndaǵy paryzyn sezingendik keıippen qarsy aldy.
Komıtet delegasıasynyń oǵan serik bolǵan ekinshi adamy Dýmadaǵy birqatar fraksıadan quralǵan Progresıvti blok múshesi, ultshyldar fraksıasy serkeleriniń biri, jazýshy, jýrnalıs Vasılıı Vıtalevıch Shýlgın edi. Ol ázirlegen mátin – patshanyń taqtan týsýi jaıyndaǵy manıfes jobasy – ımperatorǵa aldyn ala tanystyrylýy úshin, telegrafpen stavkaǵa jóneltildi.
Delegasıanyń maqsaty – Komıtette kelisilgen mátin mazmunyn patshanyń qabyl alýyna, sóıtip, qol qoıýyna qol jetkizý. Sol úshin bul eki ókil onyń tikeleı ózimen Dýma Komıteti atynan kelissóz júrgizbekke jáne bastartý manıfesine qol qoıǵyzyp, sonaý qundy qujatty ózderimen birge alyp qaıtpaqqa mindettendi. Tapsyrma aıqyn. Ekeýi shuǵyl jolǵa shyqty.
***
Pskovqa kelgen delegasıany áýeli general Rýzskıı qabyldady. Patshanyń búgin tús aýa maıdandardaǵy áskerbasylardyń da bedeldi ám yqpaldy oılaryn estigendigin, jaǵdaıdy ishteı ábden saralaǵanynan shyǵar, bılikten bastartýǵa kelisip otyrǵanyn habarlady. Stavkadan túsken bastartý mátininiń jobasyn patshaǵa bergenin aıtty. Sodan soń ımperator poıyzy turǵan beketke Dýma Komıteti ókilderin ózi bastap ákeldi. Dýma delegasıasynyń kelgenin patshaǵa málim etti. Delegasıa músheleri Gýchkov pen Shýlgınniń qol qoıýǵa daıyndap, ózderimen birge ala kelgen taqtan bastartý manıfesiniń mátinin jetkizdi.
Imperator ońasha oılandy. Kóp keshiktirmeı olardy áńgimelesýge shaqyrdy. Dýmada bolǵan sońǵy jańalyqty surastyrdy. Osy ótken túnde Dýma Komıteti men Petrosovettiń atqarý komıteti úkimet basyna laıyq delingen kandıdatýralardy uzaq talqylaǵan. Patsha sol májiliste úkimetti basqarýǵa Rodzánko men Lvovtyń birin tańdaýǵa týra kelgenin estidi.
Patshanyń aldynda otyrǵan depýtat Shýlgın Dýma tóraǵasy Rodzánkony úkimet basynan kórgisi keldi. Alaıda kadetter kósemi Mılúkovtyń tabandy túrde qatty tartysty. Tamaǵy jyrtylǵansha aıtysty. Dýmalyq komıtet pen qalalyq keńes atkomy músheleriniń birlesken otyrysyna qatysýshylardy, túptiń túbinde, óz ılanymyna jyǵa bildi. Sóıtip, jaqtastarynyń kópshilikke aınalýy nátıjesinde, premer laýazymy knáz Lvovqa tıip tur. Tańdaý osylaı Rúrıkovıchter tuqymynyń búgingi urpaǵyna tústi. Bul sheshimdi patsha da qoldasa, ońdy bolar edi...
Sosyn patsha taǵy da ońasha qaldy.
Delegasıa qabyldaý bólmesinde sarylyp uzaq otyrdy. Olar ımperatordyń sońǵy sheshimi men áreketin kútti. Kabınetke patshanyń kóshpeli keńsesiniń qyzmetkerleri álsin-álsin kirip-shyǵyp júrdi.
İİ Nıkolaı patshalyq ǵumyrynda qol qoımaq sońǵy manıfesiniń mátinin tereń kúrsinispen taǵy bir oqyp, aqyrǵy túzetýlerin engizdi.
Ne kerek, tún ortasy shamasynda, delegasıa ishke shaqyryldy. Gýchkov, Shýlgın, Rýzskıı bastaǵan birqatar joǵary dárejeli laýazym ıeleri kabınetke kirdi. Mine olar Ekinshi Nıkolaıdyń aldynda tur.
Patsha júzi jabyrqaý bolǵanmen, sabyrly jáne jınaqy kórindi. Shaǵyn ústel janynda túregep turyp, áýeli óziniń memleket isin basqarýdaǵy sabaqtastyqty joǵaltpaı, onyń yrǵaqty jumysynyń jalǵasa berýin qamtamasyz etýdi kózdeıtin sheshimder shyǵarǵanyn habarlady. Sol maqsatyna oraı knáz Lvovty mınıstrler keńesiniń tóraǵasy jáne uly knáz Nıkolaı Nıkolaevıchti joǵary bas qolbasshy laýazymdaryna taǵaıyndaý týraly pármenderge qol qoıǵanyn aıtty.
Sosyn ústel ústinde jatqan telegraf blankine uqsaıtyn shaǵyn qaǵazdardyń birin qolyna alyp, sonyń betindegi mashınkaǵa bastyrylǵan mátindi aqyryn daýyspen oqyp shyqty:
– Stavka. Shtab bastyǵyna. Bizdiń otanymyzdy úsh jyldan beri basyp alýǵa tyrysýǵa umtylyp kele jatqan syrtqy jaýmen uly kúres júrgizip jatqan kúnderi Qudaı-Taǵala Rossıaǵa jańa da aýyr syn jiberdi. Bastalyp ketken ishki halyq tolqýlary tegeýirindi soǵysty odan ári jalǵastyrýǵa qatty zalalyn tıgizetin túri bar. Rossıanyń taǵdyry, bizdiń qaharman armıamyzdyń abyroıy, halyq ıgiligi, bizdiń qymbatty Otanymyzdyń kúlli bolashaǵy soǵysty qaıtkende de jeńisti shyńyna deıin jetkizýdi talap etedi. Qatygez dushpan aqyrǵy kúshin kúshene jumsaýda, bizdiń aıbyndy armıamyz ózimizdiń dańqty odaqtastarymyzben birge qımyldap, jaýdy birjolata tuqyrtatyn saǵat taqaý qaldy.
Ol bul joldardy senimmen oqydy. Tyńdaýshylar joǵarǵy bas qolbasshynyń óz Stavkasyna joldap otyrǵan hatynyń mazmunyn túsinistikpen tyńdap otyrǵandaı edi. Biraq sol joldardan keıin hat mátini bular kútken baǵytqa aýysyp, boılaryn bir dir etkizdi. Patsha ekinshi tilikshe qaǵazdan mynalardy oqydy:
– Rossıa ómirindegi osy sheshýshi kúnderde Biz halqymyzdyń tyǵyz birlesýi men barlyq halyqtyq kúshterdiń jeńiske tezirek qol jetkizýi jolynda toptasýyn jeńildetýdi óz arymyzdyń paryzy dep sanadyq ta, Memlekettik Dýmamen kelise otyryp, Biz Rossıa Memleketiniń Taǵynan bastartýdy jáne Ózimizden Joǵarǵy bılik tutqasyn bosatýdy ıgilikti iske baladyq.
Bastartý rásimine kýá bolyp turǵan delegasıa músheleri de, general Rýzskıı bastaǵan ózgeler de jeńildene tynystady. Eń basty sharýa sheshildi. Samoderjes taqtan ketetinin aıan etti.
Patsha qolyna úshinshi bóltek qaǵazdy aldy:
– Biz Ózimizdiń súıikti Ulymyzdan aıyrylýdy qalamaǵandyqtan, – osylaı degende ol daýsy sál dir etip bir kúrsindi de, artynsha qataıyńqyraǵan únmen oqýyn jalǵastyra berdi, – Óz muramyzdy Bizdiń Baýyrymyz Uly Knáz Mıhaıl Aleksandrovıchke beremiz jáne Onyń Rossıa Memleketiniń Taǵyna otyrýyna rızashylyǵymyzben oń batamyzdy beremiz.
Ýaqytsha komıtettiń otyrysynda patshanyń taqtan túsý reti muragerlik zań turǵysynan egjeı-tegjeıli áńgime bolǵan. Sol máslıhat esterinde turǵan delegasıa músheleriniń basyna: «Biraq bul zańsyzdyq qoı», – degen oı keldi. Degenmen máseleniń basqa qyrlary da bar edi. Máselen, kópshilik İİ Nıkolaıdy bılik isine tym aralasqysh áıelimen qosa sonshalyqty jek kórip turǵan qazirgi mezgilde, taqtyń onyń ulyna berilýi zańdy bolǵanmen, óte unamsyz qabyldanar edi. Muragerdiń ári densaýlyǵy nashar, ári jasy jetpegen. Eger ol zańdy jolmen taqqa otyrsa, onda kámeletke tolmaǵan patshazadanyń qasynda áke-sheshesi júredi, demek, búgingi bıliktiń túri men baǵyt-baǵdary sol qalpy qala beredi degen sóz emes pe...
Ózine daıyndap usynylǵan mátin jobasyn İİ Nıkolaı taq izbasary jaıyndaǵy zańǵa kereǵar etip nege bulaı ózgertti? Shynymen, ózi aıtyp turǵandaı, balamnan ajyrap qalam dep qoryqty ma? Álde basqa astyrtyn esep boldy ma? Ony endi bilip bolmaıdy. Tarıhı sátke kýá bolyp turǵandardyń keıbiri muny ishteı ǵana oılady. Qazir taqtan túskeli turǵan patsha óziniń izbasary men halqyna arnaǵan tilegin aıan etýde:
– Ózimizdiń Baýyrymyzǵa zań shyǵarýshy mekemelerdegi halyq ókilderimen olardyń ant iship bekitken bastaýlary negizinde tolyq jáne buljymastaı birige otyryp, memlekettik isterdi basqarýyn paryz etip tapsyramyz. Otannyń barlyq adal uldaryn onyń aldyndaǵy óz boryshtaryn ystyq yqylaspen jaqsy kóretin atameken úshin oryndaýǵa, jalpyhalyqtyq basqa kún týǵan aýyr mınýtta Patshaǵa baǵynýǵa jáne halyq ókilderimen birge Oǵan kómektesýge, sóıtip Rossıa Memleketin jeńis, rahat jáne kúsh-qýat jolyna alyp shyǵýǵa shaqyramyz. Ylaıym Jaratqan Qudaı Rossıaǵa járdem bersin...
Kóterińki pafospen aıtylýǵa tıis sózin, ásirese sońǵy sóılemin basyńqy únmen estirtti. Tarıhı oqıǵany kóz aldarynda ótkerip, ózine qadala qarap turǵan jandardyń janarlary astynda, asyqpaı oryndyǵyna bardy. Otyryp, mátindi oqyǵan qaǵazdaryn ústelge qoıdy. Tolqyp biraz turdy. General Rýzskıı alǵa shyqta da, bir qolymen onyń qolynan ustady. Ekinshi qolymen İİ Nıkolaıdyń taqtan bastartý týraly manıfet mátinin jazǵan qaǵazyn ústelge bastyryp ustaǵan qalpy, endi bultarýdyń múmkin emestigin, qol qoıýy qajettigin aıtyp, patshany jigerlendirdi. Patsha qysylǵan ári eńsesi túsken júzben aınalasyna qarady. Baıaý qımylmen qalamsaýyttan qaryndash aldy. Sosyn álgi qaǵazdy óziniń aldyna jyljytyp, mátin astyna óz qolymen esimin jazdy...
***
Bári ketti. Ekinshi Nıkolaı jalǵyz otyr. Sońǵy sáttegi oqıǵalardy, bodandarynyń qylyqtaryn ishteı biraz saralady. Zilmaýyr sezim eńsesin basty. Kózin jumyp, qolymen mańdaıyn tiredi.
– Aınalam toly opasyzdyq, satqyndyq, qorqaý qorqaqtyq pen jalǵandyq, ótirikke tunǵan aldap-arbaýshylyq! – dep kúbirledi.
Patsha poıyzy úshinshi naýryzǵa qaraǵan túnniń saǵat tili birdi kórsetken kezinde ornynan qozǵaldy. Alaıda eks-ımperatordy abyrjyǵan otbasyna qosýǵa asyqqan joq. Pskov túbindegi tylsym ataýly beketten Mogılevke qaraı júrip, sondaǵy Joǵarǵy bas qolbasshy Stavkasynda áskeriniń jaı-kúıimen tanystyrýǵa bet aldy.
Taqtan bastartqan ımperatordy 3 naýryz kúngi ymyrtta shtab bastyǵy qyzmetindegi general Mıhaıl Vasılevıch Alekseev pen Stavkadaǵy ózge generaldar men ofıserler qarsy aldy. Keshkisin Rodzánkonyń Alekseevke jetkizgen habaryn estidi. Uly knáz Mıhaıl Aleksandrovıch Reseı Taǵynan túsken aǵasy Nıkolaı Aleksandrovıchtiń ózine mura etip otyrǵan bıik laýazymynan bastartypty.
Erteńine general Alekseevpen ádettegisindeı májilis qurdy. Sosyn Alekseev Ýaqytsha úkimetke onyń tilegin jetkizdi. Imperator Patsha Aýylyna oralýǵa, balalarynyń densaýlyǵyn túzegeninshe sonda bola turýǵa, sodan soń Mýrmansk arqyly Anglıaǵa otbasymen ketýine ruqsat surapty. Úkimet ótinishin qanaǵattandyrýdy maqul kórgen.
Al Alekseev Ýaqytsha úkimetten de, İİ Nıkolaıdyń ózinen de bir jáıtti búgip qalǵan-dy. İİ Nıkolaı inisi taqqa otyrǵysy kelmegen soń, sheshimin ózgertip, taqty balasyna bergisi kelgen eken. Tıisti jedelhatty Ýaqytsha úkimetke jiberýdi shtab bastyǵy general Alekseevke tapsyrǵan. Alaıda Alekseev muny tym keshikken sheshim, endi eshteńe jasaý múmkin emes dep sanap, jasyryp qalǵan kórinedi...
Mogılevke Ýaqytsha úkimet komısary basqarǵan arnaıy komısıa keldi. Olar general Alekseevke Ýaqytsha úkimettiń eks-patshany tutqynǵa alý týraly qaýlysy shyqqanyn aıtady. General Alekseev komısarlarǵa on soldat qosyp berip, ımperatordy poıyzben Patsha Aýylyna attandyrady.
Imperator Ekinshi Nıkolaı budan bylaı polkovnık Romanov qana edi...
Alda taǵdyryna jazmyshtyń tragedıalyq sońǵy núktesi qoıylǵanǵa deıingi shyndap tutqyndalý, otbasymen úıqamaqta bolý, basqa qonysqa kóshirilý syndy synaqtary tosyp turǵan...
(Basy. Jalǵasy bar)
