Búgin Astana qalasynda alǵash ret Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Atyraý oblysy ákimdiginiń bastamasy boıynsha alys jáne sheteldiń 40-tan asa otandyq jáne shetel ǵalymdary ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵyn saqtap qalý boıynsha aldaǵy sharalar men ǵylymı zertteýler qorytyndysyn talqylaý úshin jınaldy. Oqıǵanyń mańyzdylyǵy jóninde halyqaralyq konferensıanyń plenarlyq otyrysy jumysyna qatysqan mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly men Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev atap ótti.
Qazaqstanda «Saraıshyq: uly qala tarıhy» Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıasyn ótkizý bastamasyn jaqynda Atyraý qalasynda ótken jıyn qorytyndylary boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport Mınıstrligi Atyraý oblysynyń ákimdigimen birlese kóterdi. Konferensıa uıymdastyrýshylary Saraıshyq qalashyǵynyń ary qaraıǵy taǵdyryna, sondaı-aq, qalashyqty qalpyna keltirý men buzylýdan saqtaý máselelerine joǵary bilikti sheteldik jáne otandyq ǵalymdardyń nazaryn aýdartýǵa nıetti.
Qazirgi tańda tabıǵı-klımattyq men antropogendik faktorlardyń áserinen Saraıshyq qalashyǵynyń jaǵdaıy mınıstrlik, ákimdik, qoǵam men ǵalymdar tarapynan alańdaýshylyq týǵyzýda. Eskertkishtiń qujatyna sáıkes, onyń aýdany 100 ga. quraıdy, alaıda eskertkishtiń aýmaǵy Jaıyq (Oral) ózeni shaıýynyń áserinen jyldan jylǵa azaıyp keledi. Qazirgi tańda qalashyqtyń basym bóligi Jaıyq (Oral) ózeniniń áserinen buzylǵan.
Ǵylymı konferensıany ashqan QR Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly Saraıshyq qalasynyń óz zamanyndaǵy Batys pen Shyǵysty baılanystyrǵan Uly Jibek joly boıyndaǵy mańyzdy saýda jáne mádenı ortalyq bolǵandyǵyn atap ótti. Saraıshyq týraly málimetter ortaǵasyrlyq arab, parsy, batys derekterinen kezdesedi. Saraıshyqta Altyn Orda jáne qazaq handary panteonynyń bolýy, belgili tulǵalar men musylman dini qaıratkerleriniń jerlenýi bul qalanyń mańyzyn odan ári arttyra túsedi.
«Degenmen, búgingi tańda tarıhı qalamyzǵa qatysty problemalar da jetip artylady. Saraıshyq qalashyǵyna tabıǵı-klımattyq men antropogendik faktorlardyń áseri kúshti bolyp otyr. Osyǵan oraı, qalashyqty saqtaý jáne qalpyna keltirý máseleleri ózekti. Bul problemalarǵa biz bilikti sheteldik jáne otandyq ǵalymdardyń nazaryn aýdartýymyz kerek. Sóıtip, utymdy birlesken sheshimder qabyldaǵanymyz jón» dep atap ótti mınıstr.
Ol sondaı-aq, Mádenıet jáne sport mınıstrligi 2015 jyly «Saraıshyq» qalashyǵynyń arheologıalyq eskertkishterin restavrasıalaý jáne konservasıalaý jumystarynyń jobalaý-smetalyq jumystaryn ázirlep, 2017 jyly qalashyqty konservasıalaý jumystaryn júrgizýdi josparlap otyrǵandyǵyn aıtty. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy jyldary da jalǵasyn tabatyn bolady.
Konferensıada ǵalymdar Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyn bekitý jumystaryn aıaqtap, arheologıalyq qazba jumystaryn jalǵastyrǵannan keıin qalashyqta konservasıalaý jumystaryna barlyq resýrstardy jumyldyrý kerektigine toqtaldy.
Otandyq ǵalymdardyń pikirinshe, Saraıshyq qalashyǵy elimizdiń týrısik tartymdylyǵyn arttyrady. Ol úshin kóne murany ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyryp, óńirdiń týrısik ınfraqurylymyn damytýǵa kúsh salǵan jón. Sondaı-aq, oblystyq «Han Ordaly Saraıshyq» mýzeı-qoryǵynyń jumysyn jetildirý qajet.
Ǵylymı konferensıaǵa QR Parlamentiniń depýtaty Sársenbaı Ensegenov, Sankt-Peterbýrg zańnamalyq jıynynyń depýtaty Alekseı Kovalev, jetekshi reseılik ǵalymdar - Emma Zılıvınskaıa (Mıklýho-Maklaı atyndaǵy etnologıa jáne antropologıa ınstıtýty, Reseı), Nıkolaı Bokovenko (RǴA MMTI), jetekshi qazaqstandyq ǵalymdar, tarıh ǵylymdarynyń doktorlary, belgili arheologtar Zeınolla Samashev, Danıal Kıdırnıazov, Karl Baıpaqov, Bolat Kýmekov, Jáken Taımaǵambetov, Ǵarıfolla Esim, Bereket Káribaev, Muhambetqalı Kıpıev tárizdi qoǵam jáne mádenıet qaıratkerleri, jaqyn jáne alys shetel ǵalymdary, qoǵamdyq uıymdardyń, memlekettik mekemelerdiń ókilderi, joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri jáne BAQ qatysty.
Sonymen qatar, konferensıa aıasynda Saraıshyq qalashyǵy tarıhyna arnalǵan kórme uıymdastyryldy. Kórmege ejelgi qalaǵa qatysty kóptegen qundy arheologıalyq buıymdar, kartınalar jáne t.b. zattar qoıyldy.
Aıta keteıik, Saraıshyq qalashyǵy 100 ga kólemi bar, XIII-XVI ǵǵ. jatady. Jaıyq ózeniniń oń jaq jaǵalaýynda, Atyraý qalasynan 55 shaqyrym jerde ornalasqan. Arheologıalyq zertteýler nátıjesinde Saraıshyqtan Shyǵys pen Batystyń ortaǵasyrlyq órkenıetti ortalyqtarmen saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı baılanysy týraly aqparat beretin jáne Altyn Orda dáýiriniń qalalyq mádenıetiniń baı materıaldary tabyldy. «Han» qoǵamdyq qurlysynyń arhıtektýralyq ornalasýynyń kezeńderine zertteý júrgizildi. Zertteý barysynda «hannyń» salý erekshelikteri anyqtaldy. Sonymen birge, ótken maýsymda bes qurylys kezeńin anyqtaýǵa múmkindik alyndy. Arheologıalyq zertteý barysynda qalashyqta nýmızmatıkalyq materıaldardan basqa qalalyqtardyń kóptegen kúndelikti qoldanys zattary tabyldy: qyshtan jasalǵan zattar (quman, qumshy, shyǵyr, qumyralar, kózeler, shyraqtar, túbekter, kese, pıala ) ósimdikter men zoomorfty órnekter jáne túrli arab shrıftimen, sonymen birge, trapezýndyq jáne qyrym amforalarynyњ bólshekteri, qytaı farforynan jasalǵan tabaqtyń bólikterimen bezendirilgen. Qazbalar barysynda kóptegen súıekten, temir men qoladan jasalǵan buıymdar kezdesedi. Odan basqa, ortaǵasyrlyq monshanyń qaldyǵy tabylyp, zertteldi. Saraıshyqta saltanatty sáýletti saraılar, kerýen-saraılar, monshalar, meshit-medreseler jáne basqa da ǵalamat ǵımarattar salynǵan. Olardy ataqty sáýlet óneri mektepterinen ótken daryndy sheberler turǵyzǵan qalanyń óte tamasha jobalanyp salynǵan túzý de keń kósheleri men alańdary bolǵan. Qalanyń kelbetinen shyǵystyń áseri aıryqsha baıqaldy.
