BİRİNSHİ BÓLİM
Maqalalar men baıandamalar
Arab tańbasy
Qazir men Ábdirahmannyń baıandamasyna toqtap, sonyń árip týraly kórsetken dálelderine jaýap berip ótpekpin.
Ábdirahmannyń baıandamasyn ekige bólýge bolady.
- Latyn árpiniń tarıhy;
- Latyn árpiniń qazaq árpinen jeńildigi, qazaq eline ony alýdyń qajettigi týraly.
Latyn árpiniń tarıhy Názirdiń «Jańa álip-bıinde» tolyq jazylǵan. Biraq bul jalpy alǵanda bilý úshin kerek bolsa da, qazirgi qaı árip jaqsy, qaı árip jeńil degen talasqa kelgende latynshyldarǵa da, bizge de paıdasy shamaly,dáleldigi joq. Sonda da Ábdirahman latyn árpiniń tarıhyn qozǵaǵan soń, arab árpiniń baspasy qalaı shyqqanyna azdap meniń de toqtaǵym keledi.Arab árpi eń áýeli jazba túrde shyqqan. Baspasy bolmaǵan. Birte-birte adam balasynyń óneri artqan kezde baspa mashıneleri shyqqan. Baspa mashınesin birinshi shyǵarǵan el – eýropalyqtar. Eýropalyqtar arabty shoqyndyrý maqsatymen İnjildi arabshalaýdy oılap, arab árpiniń baspasyn jazbasynan bólek túrde jasaýdy qozǵasa da, buǵan arab eli kónbeı, árpiniń baspasyn da jazbasy sıaqty etýdi talap etken. Sonymen áriptiń baspa túri týǵan.
Latynshylar bizdi eskishil deıdi. Men endi árip máselesin osymen qańtara turyp, «eskishildik» pen «jańashyldyq» máselesine kóshemin.
«Eskishildik» degen ne?
«Eskishildik» degen burynnan úırenshikti bolyp, boıyna sińip qalǵan ádet. Úırengen ádetten burylyp shyǵýǵa bolmaıdy. Buryn oryssha oqyp, úırenip qalǵan qazaq jigitteri qazaqsha jaza almaıdy. Pishindemede (pishinderdi tekseretin ilim) kezdesetin túrli ataýlardy qazaq árpimen belgilesek, olar buryn túıe kórmegen jylqynyń túıeden úrikkenindeı osqyrynyp qaraıdy. A-b degenniń ornyna a-b (arab tańbasymen) desek, oıbaı-aý, mynaýyń ne? – deıdi.
Mine «eskishildik» degen osy.Óziniń úırenip qalǵanynan basqaǵa osqyra qaraıtyndyq.
Bizdiń latynshylar da osy sıaqty. Kóbi qazaqsha, qazaqtyń qazirgi árpimen jaza bilmeıdi. Sonan sol ózderi úırenip qalǵan teris jazylatyn áripti kókseıdi. Qazaq árpin úırený, ońnan solǵa qaraı jazý olarǵa úlken qıyndyq bolyp kórinedi. Ózderi jańa jasalǵan qazaqtyń árpine úırene almaı, ońnan solǵa jazýǵa kóndige almaı, áýre bolsa da, bizge latyn kerek, buǵan qarsylar «eskishilder» deıdi. Rasyn aıtqanda, latynǵa qarsy bolǵan biz eskishil emes, oryssha úırenip,teris úırenip qalǵan ádetterinen (máselen «b»-ǵa emes, «v»-ǵa úırengen soń, «b»-ny jek kórse de) shyǵa almaı, solǵa jazýǵa kóndige almaı, a v degenniń ornyna qazaqsha a b (arab tańbasymen) jazýdy ersi kórip júrgen latynshyldar eskishil.
Máskeýge barǵan qazaqtyń jigitteri men áıelderinen qaı ulttan bolasyń dep surasań, qazaqpyn deýge arlanyp, japonmyn deıdi.
Bul ne?! Qazaqtan jırengendik. Aqyly soǵan ólshengendik. Latyn árpin alamyz deýshiler de qazaqtyń qazirgi árpinen jırenedi. Ol olardyń oryssha úırenip qalǵan ádetterinen shyǵa almaı, syrty sulýǵa eliktegeninen shyqqan ádet.
Latyn árpin alǵash shyǵarǵan latyn eli osy kúni joq. Latyn bul kúnde joǵalǵan el.
Osy kúngi Eýropa eli áýeli bastap, ózderiniń nadan kezderinde áripti arabtan úırengen. Olar ne qazirgi qoldanyp otyrǵan áripteriniń negizin arabtan alyp, bertin kele, mádenıeti óse kele arab árpin ózgertip alǵan.
Mádenıetti el ónerdi, tabıǵatty ózderine ıkemdep,syrtqy túrlerin óz yńǵaılaryna qarap ózgertip alady. Biz sıaqty mádenıetsiz beıshara elder ony bilmeıdi. Ónerdi, mádenıetti, tehnıkeni óz turmysyna yńǵaılandyryp, ózgertip alýdyń ornyna ónerge, tabıǵatqa ólshep, ózderin ózgertemiz dep áýrelenedi. Eger bulaı bolsa, bara-bara qazaqtyń tilin de ózgertemiz der. Bul ónerden, tabıǵattan turmys ólsheýimen paıdalana bilmegendik, eskishildik. Biz mádenıetti qazaqtyń salt-sanasyna, turmysyna úılestirip, ónerdi, tehnıkeni ózimizge jaqyndataıyq. Kózimizdi jumyp,ózimizshe júre bermeıik. Buǵan kónbeýshilik, taǵy da aıtamyn, baıaǵy eskishildik ádeti boldy.
Endi sózimdi basqa oıǵa bytyratýymdy osymen toqtatyp, Ábdirahmannyń baıandamasyna keleıin.
Ábdirahman: «Basqa Kúnshyǵys elderiniń bári de latyn árpine kóshti. Bizdiń olardan qalyp qoıýymyzǵa bolmaıdy» - dedi. Basqa: ázirbaıjan, qyrǵyz, ózbek sıaqty elderdiń latyn árpine kóshemiz dep, daıyndalysyp jatqany ras. Biraq olar kóshti dep, bizdiń oılamaı, aýyr men jeńildi salystyrmaı kóshýimizdiń keregi joq. Áýeli sol latyn árpin alǵan elder nege alyp otyr? Alýlaryna qandaı sebepter boldy? Olardaǵy sebep bizde bar ma? Mine, osy máselelerdi sheshýimiz kerek.
Latyndy ázirbaıjan alsa, olardyń buryn sózge ólshengen dybysy zańynda árip bolmaǵan. Jazý erejeleri, emleleri tipti joq bolatyn. Qazir latyn árpin alǵanmen, emleleri joq. Osy kúni olar latyn árpimen jazǵan sózdi durys oqı almaıdy. Olar profesorlar aıtty dep, soǵan tabynǵandyqtan, óz tilderinde ólshegen áripke shalaǵaılyqtarynan alyp otyr.Teginda profesorlardyń aıtqanyna Qudaı aıtqandaı kóne berýdiń keregi joq. Óz aqylymyzben oılaýymyz kertek.
Ázirbaıjan latyn árpiniń túbin teksermeı,óz tilderindegi dybystaryn sanamaı alyp otyr. Mine, osyǵan da elikteý kerek pe? «Kerek!» dep bizdiń latynshylardyń ózderi de aıtpas. Teksermeı alý baıaǵy nadandyqqa, kózdi jumyp, belgisiz jaqqa qańǵyrǵandyqqa jatady.
Árip mádenıetke kerek degen pikir durys. Biraq latyn árpin alǵanda basqa eldiń tilin bilemiz deý – adasqandyq. Árip kerek bolsa, mádenıetke til tipti kerek. Bizdiń qazaq árpiniń mádenıetke jetýimizge eshbir bógeti joq. Jańa mádenıetke aǵylshyn tilimen jetemiz, qazaq tilimen jetpeımiz deý qate. Eskishildikti,orynsyz eliktegendikti qoıyp, óz árpimizdi, óz tilimizdi óńdeýge kirissek, qazaq tilimen, qazaq árpimen mádenıetke jetýge, pán kitaptaryn jazýǵa ábden bolady. Áriptiń sýreti latynsha bolýy, soldan ońǵa qaraı jazylýy mádenıetke jetýdiń sharty emes. Mádenıetke jetýge áriptiń dybys júıesimen dáleldenip, jazýǵa, baspahanada qoldanýǵa qolaılylyǵy shart. Bulaı bolsa, qazaqtyń qazirgi árpi osy sharttardyń bárin de aqtaı alatyn kúıde.
Oqytý ádisteri týraly Ábdirahmannyń dálelderi tájirıbege súıenbegen qur aıqaı. Balalarǵa latyn árpimen de, qazirgi qazaq árpimen de qatar oqytyp kórseń, ekeýin qa ar oqyǵan hat bilmeıtin bala qazaq árpimen hatty buryn tanıdy. Nanbasa, latyn árpimen Ábdirahman da, qazaq árpimen men de balalardy qatar oqytyp kóreıik. Qaısymyz buryn hat tanytar ekenbiz? Árıne (arab) qazaq árpimen men buryn tanytamyn. Osylar osy tájirıbege shydamaıdy.Tipti Ábdirahmannyń muǵalimdigi joq bolsa, latyn árpin kókke kóterip, maqtap júrgen Teljan-aq oqytsyn. Sonda da men buryn tanytamyn. Ol meniń oqytý ádisine Teljannan sheberligim emes, (ekeýmiz birdeımiz) qazirgi qazaq árpiniń jeńildiginen.
Al jazýǵa kelsek, onda da latyn árpinen qazaq árpimen jyldam jazylady. Qazaq árpiniń hat tanytýǵa jeńildigi: qazaq árpin birinen birin aıyra tanıtyn bolýy kerek. Shúkir, bul jaǵynan bizdiń árpimiz muńsyz. B. P.T dybystary, núkteleri belgilerin jekelendirip turǵandyqtan balalar tez tanıdy.
Jyldam oqýǵa kelgende orysshadan, máselen, «Sov. stepten» «Eńbekshi qazaqty» jyldam oqımyz. Senbese, Ábdirahman saǵatyna qarap otyryp ekeýin de oqyp kórsin.
Taǵy da jazýǵa kelgende, bizdiń ońnan solǵa jazýymyz ábden durys, – óıtkeni, adamnyń tabıǵaty jaratylysynda solaı. Máselen, jip ıirgende qazaqtyń áıelderi ońnan solǵa qaraı ıiredi. Soldan ońǵa qaraı ıirýge olardyń tabıǵattary kónbeıdi, yńǵaılary kelmeıdi. Jazý da osy sıaqty. Tek bizdiń oryssha jazyp úırenip qalǵandarymyz ǵana ońnan jaza almaıdy. Sonan soń soldan jazýdy maqtap, jorta jyldam jazylady dep, tájirıbesiz demagogtikke salynady.
Latyn árpi iri, bizdiń árip usaq, sondyqtan oqý qıyn deıdi. Bul beker.Tek qazaqsha jóndi oqı bilmeıtinge, oqyp ádettenbegenderge ǵana qıyn. Rasynda biz kitap oqyǵanda árbir sózdiń árpin sanap oqymaımyz. Máselen, «Baltabaı» degen sózdi árip basyna bólek kórmeımiz. Ábdirahmandy kórgendeı tutas kóremiz. Ábdirahmandy kórgende – basyna, kózine,qulaǵyna, aıaǵyna, ıegine qarap baryp tanımyz. Týra kezdese ketkende basqa dene múshelerine qaramaı-aq Ábdirahman ekenin tanımyz.Bul kózimiz úırengendikten. Kitap oqý da osy sıaqty.Kózimiz úırengen sózderdi árpin sanamaı-aq oqımyz. Bulaı bolsa, bizdiń árpimiz usaq, oqýǵa qıyn deý adasqandyq.
Bútin sózdiń sýretin kórgende «Baltabaı» dep qazaqsha jazsaq, ony «Tashbaı» degen oryssha sózden jyldam oqımyz.
Osy kúngi Amerıka ádisi sózdiń ishindegi áripterdiń sıqy bir birinen ózgesheleý bolsa, jyldam oqımyz deıdi. Bul tájirıbege súıengen shyn dálel.Bulaı bolsa, tańbasyndaǵy bizdiń áripterimizdiń birinen biri bólinetini, basqalyǵy týraly men aıtyp ótkenmin. Munyń anyǵyna jetem deýshiler saǵatqa qarap otyryp, árpin sanap qazaqsha da, oryssha da oqyp kórsin... Qazaqsha jyldam oqylady. Al orys árpi latyndykinen áldeqaıda jeńil.
Sıpyr áýelden arabtan shyqqan. Arab sıpyrdy ońnan bastap jazady. Máselen, «97» degendi jazǵanda «jeti de toqsan» dep oqıdy. Nemister «jeti jáne toqsan» dep oqıdy. Sondyqtan sıpyrdyń ońnan bastap jazylǵany teginde durys. Bizge de osylaı etip, «97» degenge osy sıpyrdy qoldanýymyz kerek edi. Biraq oǵan aqyly buǵaýlanyp qalǵan teris jazyp úırengen eskishilder kónbedi.
Endi pán belgilerine keleıik. Máselen, hımıada, trıgenometrıada kezdesetin «sın» degen sózdi alsaq, bul árip sıaqty emes, kisi aty sıaqty bolyp ketken pán sózi. Ony qazaq árpimen «sınýs» dep jazýdan shoshıtyn túk joq. Qazaq árpimen jazǵanda mádenıetke jetpeýge ıakı balalardyń úırenýine keler kedergi joq. «Sın»-dy shyǵarǵan eń áýeli arab. Basynda olar «jaıyp» dep jazǵan. Úsh buryshtardy arab árpimen belgilegen.
Sonan latynsha alsaq, nemisshe oqı alamyz deıdi Ábdirahman. Ol tipti bolmaıtyn is. Nemisshe oqı almaısyń. Ol bosqa qyzyqtyrý bolyp shyǵady. Nemis árpi men latyn árpiniń arasynda aıyrma kóp.
Bizdiń árpimiz baspahanaǵa qıyn deý de baıaǵy ońbaıtyn beısharalyq. Bolmaıtyn bolsa, qıyndy jeńildetý bolmaı ma? Qazir tipti orasan qıyny da joq.
Osy kúni «Eńbekshi qazaqta» basylyp júrgen árpimiz tórteý emes (bir áripte tórt belgi emes), bir-aq belgi. Máselen: (j-l-q-y «jlqy») dep jazylady. Bul latyndikinen áldeqaıda jeńil.
Notany da qazaqsha jazýǵa bolady. Telegram sıaqtyny mysalǵa keltirgeni Ábdirahmannyń ábden sóz taba almaǵan soń aıtqany ǵoı deımin. Bolmasa telegram belgileri árip emes, «-..-.-» osy sıaqty noqat syzyqtar ǵoı. Sondyqtan muny men sóz qylmaı-aq qoıaıyn.
Sózimniń qorytyndysynda aıtarym: jańalyq degen bardy joǵaltyp, orynsyz ózgere berý emes. Bardy ómirge, turmysqa úılestirip, qolaısyzy bolsa, qolaıly etip ózgertý men qoldanýda.
Aqań árpin túzetýge kóp aqsha shyqty deý de durys emes. Shyǵyn bolmaı is bola ma? Aqań árpin túzetýge kóp pul shyqsa, búgin sonyń arqasynda árpimiz túzelip otyr. Endi túzelgen áripti tastaı berip, ázirbaıjan aldy, pálen aldy, túgen aldy dep latyn árpine kóshse, taǵy shyǵyn shyqpaı ma? Álde latyn árpi tegin kelip, bizdiń latyn árpimen qaıta basylatyn tolyp jatqan kitaptarymyz tegin basyla ma? Muny oılaý kerek qoı.
Ázirbaıjanda «oqyǵandar taby» degen tap bar. Olar aqsúıekter, buqaradan artyq bolǵysy keletinder. Latyn árpin alyp otyrǵan, aldyryp otyrǵan sol elden jyrylyp ketken oqyǵandar. Oǵan biz eliktemeýimiz kerek. Latyn árpi qazaq árpinen artyq emes. Sondyqtan qazaq eline onyń keregi joq.
Álem tilderiniń aldyńǵy legindemiz
Latyn árpin alamyz deý tek syrtyna qyzyqqandyq. Biz latynnyń árpin alamyz degenshe Eýropanyń mádenıetin qalaı alamyz dep keńesýimiz kerek. Mádenıetsiz bireýdiń ishi qýys tonyn kıýden paıda shamaly. Biz ne nárseniń de sánine qyzyqpaı, dánine qyzyǵýymyz kerek. Latyn árpine entelegenshe, biz qazirgi qoldanyp kele jatqan áripterimizdi túzetip, baspahana qyzmetkerlerimiz – árip túzeýshilerdi daıarlap, baspa isterimizdi jóndeýge kirisýimiz kerek. Názir aıtqandaı, basqa túrikter 25 jyldan beri jazý mashınesin durystaı almaı júrgen bolsa, biz qazir ony jasap, jazyp ta otyrmyz. Álde bolsa da orynsyz latynshany ortaǵa salǵansha óz áripterimizdiń kemshiligin tolyqtyralyq, sony qoldanalyq. Bizdi mádenıetke jetkizbeı, bógep júrgen túrik álipbıi emes, sondyqtan ony jazyqsyz qurban qylýdyń orny joq.
Bizdiń qazaq mádenıettiń ózge býyndarynda qanshalyqty artta qalǵanymen, til máselesinde, onyń ishinde álipbı, emle, terınologıa, , dybys júıesi, gramatıkalyq qurylymy men ádebı tildiń damýyna kelgende kúlli túrki halyqtarynyń kósh basynda jáne bul ustanǵan ǵylymı baǵdardyń úlgi tutarlyq, basshylyqqa alarlyq jaqtary tájirıbede óz jemisin berip otyr. Sondyqtan biz tilimizdi shubarlap, túrik, tatar, ázirbaıjan halyqtary sıaqty kitabı tildi tutynbaı, ana tiliniń óz múmkinshiligin sarqa paıdalanyp, tabıǵat zańdylyǵyna sáıkes Ahmet Baıtursynulynyń túzgen álipbıi negizinde tyń súrleý jol saldyq. Bul jaǵynan biz Eýropany bylaı qoıǵanda, álem tilderiniń aldyńǵy legindemiz.
(«Pervyı Vsesoıýznyı túrkologıcheskıı sezd». Stenografıcheskıı ochet. Baký. 1926 g. 173-174 str).
Qazaq salty
Turmystyń tetigi – kásipte, kisiniń aqylyn da, minezin de tárbıelep shyǵaratyn – onyń qoldanǵan kásibi. Bul – turmystyń negizgi zańy, aspannyń astynda bul zańǵa baǵynbaıtyn jan joq. Bunan bir taptyń turmysyn jalpy kúıinde alyp teksersek te, turmystyń túrli taraýlarynyń bárine de sebep bolatyn kásip bolyp shyǵady. Kapıtalshylar taby maljandy, qomaǵaı keledi. Jalshylar joldasyna meıirimdi, ózara uıymshyl, adamǵa da, qudaıǵa da, malǵa da (baılyqqa) tabynbaı, tek ózine ózi (óziniń eńbegine, kúshine) senetin menmen keledi. Mal baqqan kóshpeli el erikti súıedi, ákege ońaı boısunbaıdy, urlyǵy da, zorlyǵy da kóp bolady, azamattary jaýynger, er bolady. Ár adamdy óz aldyna jeke shyǵaryp teksersek, kásipten ol da qutylyp kete almaıdy. Jasynan jylqy baǵyp, urymen jaǵalasyp, ıt-quspen ańdysyp úırengen jylqyshy er bolmaı qoımaıdy. Túıe minip, qoı baǵyp tárbıelengen qoıshy jaltaq keledi. Turmystyń tetigi kásipte ekenine bul aıtylǵandardan basqa da tolyp jatqan dálelder keltirýge bolady. Kazirgi bizdiń maqsatymyz sol zańnyń durys ekenin áspettep shyǵý emes (ol zań bizsiz-aq, talaı talqyga túsip tekserilgen, sheksiz dáleldermen áspettelgen): aıtaıyn dep kele jatqan máselemizdi sol zańnyń jónimen tekserý úshin onyń (zańnyń) mánisin qysqasha túsindirip ótý; ol úshin keltirilgen dálelderimiz de jetkilikti bolsa kerek.
Endi qazaqqa keleıik.Qazaq malmen kúneltetin kóshpeli el. Buryn qazaq túgelimen kóshpeli edi, qazir de shala kóshpeli bolyp qaldy.Buryn qazaq jaz Arqany jaılap, qysqa qarsy kúni jyly Syr boıyna, Jetisý jaqqa kóship baratyn edi, qazirde olaı qazaq dalasynyń bir shetinen bir shetine kóship júrý sıredi.Qazaqtyń qysy qatty Arqada da turaqty qystaýy bolatyn boldy, qazaq malǵa pishen jıatyn boldy, eginge de aınala bastady.
Buryn qazaq qyrdan qyrǵa damylsyz kóship júretin zamanda, qolyndaǵy malynyń aman bolyp, ósip-ónýi úshin, qys sýyqtan qashyp jyly jaqqa barý, jaz oty-sýy jaıly Arqaǵa kelýden basqa tabıǵattyń túrli qubylysyna qarsy eshbir amal qyla almaıtyn edi. Malǵa túrli indet kelse, ár túliktiń qudaıyna óz aldyna jalbarynyp, jalyný sharalaryn isteıtin: jylqy úshin Qambar babaǵa syıynatyn, túıeni indetten saqtaý úshin Oısylqaraǵa jalbarynatyn. Ol kúnde qazaq tabıǵattyń qolaısyz qubylystaryna qarsy eshteńe isteı almaıtyn. Tabıǵatty ózine baǵyndyryp, paıdasyn shyǵarý qazaqtyń túsine de kirmeıtin edi, qazaq tabıǵattyń sózsiz quly edi.
Mal ósirý úshin qolda tuqymdyq mal bolý kerek, onsyz eńbekpen mal tabý bolmaıtyn edi. Malsyz kedeı tamaq asyraý úshin baıdyń malyn baǵatyn, biraq onymen kedeı baıı almaıtyn, ózi de baı bolamyn dep oılamaıtyn; baıǵa jaldanǵan kedeıdiń esebi baıý emes, tamaq asyraý ǵana bolatyn. Malsyz kedeı eńbekpen mal taba almaıtyn bolǵan soń, kóshpeli eldiń túsinýinshe, eńbek, qara jumys bir qadirsiz, jırenish is bolyp shyqqan. Qolynda tuqymdyq maly joq taqyr kedeıge mal jıý úshin urlyq-zorlyqtan basqa jol bolmaǵan. Sonymen mal tapqan kóshpeli eldiń berekeli kásibi tek urlyq pen zorlyq bolǵan. Kóshpeli eldiń túsinýinshe, urlyq, zorlyq – buzyqtyq emes, adal kásip, kásiptiń ishinde ardaqtysy bolyp shyqqan; ol kásipti jaqsy isteı bilgen kisi elge bedeldi bolǵan, batyr atanǵan.
Adam balasynyń turmysy – talas-tartys. Adam balasy, bir jaǵynan, tabıǵatpen tartysady, ekinishi jaǵynan, ózara birimen biri talasyp, tartysady. Kóshpeli elde tabıǵatpen tartysý joqtyń az-aq aldynda bolǵan da, ózara tartys, talas ashyq túrde bolyp kelgen. Sonymen kóshpeli eldiń saltynda ózara talas, tartystyń jalańash túri – urlyq, zorlyqqa tabyný bolǵan.
Beri kelgen soń qazaq orysqa baǵyndy, jerinen aıyryldy, qońysy taryldy, jalpy kóshý qaldy, eptep otyryqshy bola bastady. Azdap bolsa da tabıǵatpen tartysý bastaldy, qazaq qysqa qarsy malyna pishen jıatyn boldy, eptep egin sala bastady. Sóıtse de tabıǵatty ózine baǵyndyrarlyq dárejege jetken joq, tabıǵatqa qul bolǵan kúıinde qaldy. Eginge belsenip kirise almady: temir jol joq, bazary alys bolǵandyqtan, egin kóp shyqqan jyly arzan bolatyn boldy da, shyqpaı qalǵan jyly surapyl qymbat bolatyn boldy. Sóıtip, burynnan mıyna singen – eńbekten jırený salty qala qoımady.
Ekinshi jaǵynan: orys úkimetine qaraǵan soń, zorlyqta burynǵydaı bereke bolmaıtyn boldy, úkimet zorlyqqa tyıý saldy, zorlyqpen batyr atanýǵa bolmaıtyn boldy, burynǵy úırenshikti kásipten jalǵyz urlyq qaldy, orys úkimeti júre kele ony da (urlyqty) júdeteıin dedi.
Buryn qazaq orysqa baǵynbaı turǵanda, óz betimen urlyq-zorlyqty tyıýy múmkin emes edi. Urlyq, zorlyq jalpy eldiń salty bolyp ketkendikten, el ózdigimen onan tyıyla alatyn emes edi. Qazaq orys úkimetine qaraǵan soń, amalsyz sol úkimettiń zańyńa baǵyndy. Ol úkimet qazaqqa arnap zań shyǵarǵanda, qazaqtyń saltyn eleń de qylǵan joq. Jańa zań qazaqtyń saltyna úılespeıtin boldy. Qazaq saltynsha: barymta – basyndaǵy bórkin jerge qoıýdan artyq ersi emes, úkimet zańynsha: barymta – zorlyq, talan-taraj, ol úshin jaza – Sibirge aıdalý. Qazaqtyń túsinýinshe: barymta úshin Sibir ketý – jazyqsyz jaza tartý, úlken obal, barymtamen isti bolyp, orys sotyna túsken kisi — aq iske kúıgen beıshara. Qazaq óziniń saltyna baǵynyp, ondaılardy orys sotynan arashalap alýdy da aq is dep túsinedi, ol úshin sot aldynda ótirik kýá bolýdy da aıyp dep sanamaıtyn boldy. Úkimet zańynyń qazaq turmysyna úılespegeni jalǵyz bul emes, tolyp jatqan edi. Úkimet zańynyń turmysqa úılespeýi qazaq saltyna, buryn joq ótirik kýá bolý, aldap alý sıaqty ádetterdi kirgizdi. Buryńǵy eńbekten jırenetin salt joǵalmaı turyp, qazaq ótirikke úırengen soń, buryńǵy zorlyq ekinshi túrge túsip, aldap alý bolyp shyqty, qazaq aldap alýdy dáripteıtin boldy.
Qazaqtyń túsinýinshe: buryn kásiptiń aldy tartyp alý edi, endi aldap alý da sondaı artyqsha kásip delinetin boldy. Eldiń bulaı salty ózgerýiniń sebebi jalpy kóshýdiń qalyp, otyryqshy bola bastaý – kásiptiń ózgerýi jáne úkimettiń turmysqa úılespegen zańdary. Qazaqtyń saltynyń ózgerip, aldap alýdy dáripteıtin bolýyna ásirese úkimettiń zańy sebep boldy. Turmystyń túp sebebi kásip dep edik. Úkimet zańy kásip emes, sondyqtan úkimet zańynyń saltqa sebep bolýy joǵaryda aıtylǵan jalpy zańǵa kelmeıtin sıaqty.
Turmystyń túrli taraýlarynyn qandaıyn alyp teksersek te, onyń túp sebebi kásip bolmaı qoımady. Biraq turmystyń basqa túrli taraýlary kásiptiń saldary bola turyp, ózi eshtemege sebep bolýǵa jaramaıdy emes. Úkimettiń zańy, saıasaty turmystyń eshbir taraýyna sebep bola almaıtyn bolsa, ondaı amaldarda eshbir maǵyna da bolmas edi. Durysy: úkimettiń zańy da, saıasaty da, eldiń salty da turmystyń basqa taraýlaryna áseri tımeı koımaıdy. Qazaqta adal kásipten jırenetin salt bolmasa, qazaqtyń kásibi bul kúndegisinen artyqsha órkendep ilgeri keter edi, kásiptiń alǵa basyp, ońdy bolyp ketpeýiniń bir sebebi – sol kásipten jırenetin salt. Qazaqtyń salty ózgerip, aldap alýdy dáripteıtin bolýynyn sebebi de sol adal kásipten jırený jene ekinshi bir myqty sebebi buryńǵy úkimettiń zańy. Qazaqtyń adal kásipten jırený saltynyń da, buryńǵy orys úkimetiniń saıasaty men zańdarynyń da túp sebebi – kásip. Sondyqtan qazaqtyń adal kásipten jırenýi – qoldan keletin adal kásiptiń berekeli bolmaýynan, orys úkimetiniń qazaq saltyna úılespeıtiı zańdar shyǵaryp, qazaqqa qolaısyz saıasat qoldanýynyń sebebi de – kásip. Sondyqtan qazaqtyń salty ózgerip, aldap alýdy dáripteýiniń de túp sebebi kásip bolyp shyǵady. Salttyń sebebi – kásip; biraq salt kásiptiń saldary bola turyp, turmystyń basqa túrli taraýlaryna ózi de sebep bola alady. Bul joǵaryda aıtylǵan jalpy zańǵa qarsy emes, qaıta sol zańnyń durystyǵyna dálel.
«Buryn tartyp alýǵa salynyp, zorlyqty kásip qylǵandar da, qazirde aldap alýdan baska adal kásibi joq jaqsy jigitter de — jalpy buqara emes, el ishindegi biraz ǵana kisiler – burynǵy batyrlar, qazirgi eti tiri pysyqshalar. Jalpy buqara ol kásipti buryn da qoldangan joq, ony qazir de istemeıdi. Sondyqtan el ishindegi biraz kisilerdiń isin bútin elge jaıyp tartyp alý, aldap alý sıaqty buzyqtyqtardy bútin eldiń salty deýdiń jóni joq» – dep talasýshylar da bolýǵa múmkin.
Durysy: tartyp alý da, talap alý da aramtamaq pysyqshalar ǵana emes, bútin eldiń salty. El ishinde qoı aýzynan shóp almaıtyn momyndar da joq emes; eldiń deni, jalpy buqara sondaı momyn, eshkimniń eshtemesin tartyp ta almaıdy, aldap ta almaıdy. Biraq pysyqshalardan artyq adam joq. Buqara ondaılardy qorqyp ta syılaıtyn bolar: biraq, kóbinese shyn yqylasymen syılaıdy. El ishinde kásipke basshylyq qylyp, aıtqanyn istetetin de pysyqshalar; turmysy jaıly, dúnıeniń raqatyn kórip otyrǵandar da sol pysyqshalar. Qandaı eldiń de bolsa turmysynda izdeıtini, maqsaty: jaıly turmysqa ıe bolý, elge bedeldi bolý. Qazaq arasynda ol maqsatqa jetken – jalǵyz ǵana pysyqshalar.Sondyqtan jalpy buqaranyn týsinýinshe: sol pysyqshalardan artyq kisi bolýǵa múmkin emes, sondyqtan momyn buqara pysyqshalardy tek qorqyp qana syılamaıdy, shyn yqylasymen de syılaıdy.
Tóńkeris bastalǵannan beri aıtylyp kele jatqan, ortaqshyldar partıasynyń qazaq úshin, eń aldymen isteýge tıis dep bilgen mindeti, jumysy: qazaqtyń kedeıi, momyn buqarasy men baılarynyń, pysyq qýlarynyń arasyn ashý, momyn buqarany baılardyń, qýlardyń tyrnaǵynan qutqaryp, solarǵa qarsy belsenip shyǵatyn qylý. Ony iske asyrý úshin eń áýel1 buqarany túzeý kerek. Jer-jerden kelgen habarlarǵa qaraǵanda: sońǵy bolyp ótken saılaýlarda jergilikti oryndarda buqara, kedeıler ǵana saılanyp ótken, aramtamaqtar is basynan qýylǵan. Qýlar úkimetten jasqanyp otyryp qaldy ma, ıá jalpy buqaranyn salty ózgerip,
qýlyq, sumdyq, aldap alýlardy dáriptemeıtin bolǵan soń qýylyp shyqty ma, ol ázirge ashylǵan joq. Sóıtse de, buqara kedeıdiń salty dál osyndaı bolyp ózgerip, túzele qoıdy dep senýge bolmaıdy. Momyn buqaranyń, kedeıdiń salty ózgerip, qýlyq-sumdyqtan jırenetin bolyp shyqpasa, jergilikti ákimshilikti óz qolyna alǵanmen, pysyqsha qýlardyń áserinen qutylyp kete qoıady dep maldaný da qıyn. Sońǵy saılaýlarda eldiń tizgini kedeıdiń qolyna tıgeni – keńester úkimeti saıasatynyń saldary, istiń azdap ta bolsa alǵa basqany, alty jyldaı istelgen jumystyń kózge kórinerlik bir jemisi. Biraq munan buqara kedeıdiń salty túpkilikti ózgerip, túzelip shyqty dep maldanýǵa bolmaıdy.
Salt – kásiptiń saldary, turmystyń túrli taraýlaryna kásipten týǵan saldar da sebep bola alady. Qazaqtyń qanyna sińip ketken qolaısyz salttary: adal kásipten jırený, qýlyq-sumdyq, aldap alýlardy dáripteý. Jer-jerde is basyna momyn buqara, kedeıler saılanǵany – sol salttyń tamyryna salynǵan balta, biraq baltany bir salǵanmen eski salttyń tamyry úzilip qulaıdy dep, qarap otyrýǵa bolmaıdy.
Keri ketken eski salttardan qutylýdyń sharalaryn áli de bolsa qarastyra berý kerek, eski salttan múlde qutylmaı is ónbeıdi.
Taıbaǵar.
(«Jas qazaq» jýrnaly, 1924 j. №4).
Daǵdyly jol men aılaly jol
Dúnıede ózgermeıtin eshteme joq. Dúnıedegi nárseler neshe túrli bolyp ózgeredi, qubylady – bir kúıden ekinshi kúıge túsedi, zoraıady, kishireıedi, qalpyn, pishimin de ózgertedi. Osy kúngi qara jer bir kezde gaz tárizdi bolǵan; júre kele sýynǵan, birsypyra zattary sýyq kúıge túsken;onan keıin jerdiń suıyq zattary qoıýlana kele qataıa bastaǵan; sonan soń kóp zamandar ótken soń ǵana baryp, qoı batpaq bolyp jatqan tas temirler osy kúngi qatty kúıine túsken. Dúnıedegi bar nárselerdiń bári de solaı qubylady da turady, dúnıede tastaı qatyp, bir qalypty bolyp qalǵan jalǵyz nárse joq. Túrli jan-janýarlar da, adam da sonyń ishinde neshe túrli bolyp qubylyp keldi de, qubyla berýge tıis te.
Biraq qubylystyń ózi de túrli bolady. Dúnıedegi nárse tabıǵattyń zańyna baǵynyp, tıisti jónimen de qubylady, onyń ústine aqyl-aılamen tabıǵatty qoldan ózgertýge de bolady. Danyshpan Charlz Darvın jan-janýarlardyń turmysyn kórsetip, tabıǵattyń jalǵaýly zańy men turmys tartysy zańyn tapqan. Jan-janýarlardyń ol zańǵa baǵynbaıtyny joq. Qoıan sol zańǵa baǵynyp, qystyń kúni qardaı aq bolady da, jazdy kúni kók shópke uqsap, kók bolady. Qoıannyń olaı túsi ózgermeı qalǵany bolsa, ol tabıǵattyń talǵaýyna jaramaı, turmystyń tartysyna shydaı almaı, joǵalýy tıis: qystyń kúni aq qardyń ústinde túsi basqasha bolyp júrgen kók qoıan da, jazdy kúni qara jerdiń ústinde ózgeshe bolyp júrgen aq qoıan da búrkittiń tyrnaǵyna, tazynyń tisine, mergenniń oǵyna basqa qoıandardan buryn túsýi tıis. Ondaı qoıannan tuqym da qalmaqshy emes. Qoıannyń bulaı qystyń kúni aq, jazdy kúni kók bolyp, turmystyń tartysyna ádis qyla alatyn bolyp shyǵýy birden bolmaǵan: qoıan neshe myń jyldaı tabıǵattyń talǵaýyna túsip, suryptala kele, osylaı túsin ózgertetin bolǵan. Qoıannyń bulaı túsin ózgertýi, túsin ózgertetin bolyp shyǵýy – tabıǵattyń zańy, oǵan adamnyń aılasy qosylmaǵan.
Bir kezde aǵylshynnyń aqsúıek serileri, turmystyń qyzyǵyna toımaıtyn sulýlary sholaq tumsyq kógershinge áýes bolǵan, sulý qatyndardyń kóńilin aýlaý úshin qolda ustalatyn kógershinderdiń tumsyǵy sholaqtary asa qymbat bolǵan da, uzyn tumsyqtary baǵasyz bolǵan. Qolda ósip úırengen aǵylshynnyń kógershinderi tumsyǵy uzyn bolyp, qojasyna unamaı, erkine jiberilgen soń, óz betimen kún kóre almaı qyryla bergen, olardan tuqym da qalmaǵan. Tumsyǵy qysqa kógershinder ósip, kóbeıe bergen. Áýesqoı áıelderdiń (tabıǵattan emes) talǵaýyna túsken soń bul sholaq tumsyq kógershinder de suryptala kele, tumsyqtary múlde qysqaryp, aqyrynda balapandary jumyrtqanyń qabyǵyn da óz tumsyǵymen jaryp shyǵa almaıtyn bolǵan. Olardyń kúni tolǵanda qojalary jaryp shyǵaratyn bolǵan.
Arab jylqysy ejelden jer ústindegi jylqynyń júırigi dep sanalatyn edi. Aǵylshynnyń atbegileri sol arab jylqysynyń júırikterin jıyp, júırigin júırikke salyp, suryptap ósire kele, arab jylqysynan artyq júırik qylyp shyǵardy. Aǵylshynnyń sol arab jylqysynan suryptap shyǵarǵan jylqy tuqymyn osy kúni aǵylshyn jylqysy dep ataıdy. Aǵylshyn júırikteri mınýtyna shaqyrym shabady.
Mine, bul aǵylshyn kógershininiń sholaq tumsyq bolyp shyǵýy, aǵylshyn jylqysynyń suryptalyp óren júırik bolyp shyǵýy óz betimen ǵana emes, jalǵyz ǵana tabıǵat zańynsha emes, buǵan adamnyń aqyl-aılasy qosylǵan,tabıǵat qubylysyn, adamnyń aılasyn ózinshe úlgirtip shyǵarǵan.
Súıtip, tabıǵattyń qubylysy eki túrli bolady: bir túri – adamnyń aqyl-aılasy qatyspaǵan, óz betimen bolatyn qubylys (buǵan mysal: qoıannyń túsiniń ózgerýi); ekinshi túri – adamnyń aqyl-aılasymen bolǵan qubylys.
Munyń áýelgisine «daǵdyly qubylys» dep, ekinshisine «aılaly qubylys» dep at qoıylǵan.
(«Eldes»)
Eskertpe: Bul «Taıbaǵar» degen búrkenshik at qoıylǵan maqalanyń úzindisin Ahmet Baıtursynov «Saýat ashqysh» kitabynda jarıalaǵan. Úzindi astynda «Eldes» dep avtordyń aty-jóni kórsetilgen. («Til taǵylymy» (Almaty: 1992 j.)
Ǵylym tóńkerisi
Salt-sananyń tóńkeris jolymen ózgere alatynyn Keńes úkimetiniń jeti jyldyq tájirıbesi aıqyn kórsetip otyr. Oktábr tóńkerisi jalpy tóńkeris bolǵan soń, onyń saldary tımegen turmystyń taraýy qalǵan joq. Oktábr tóńkerisiniń saldary salt-sananyń tetigi – oqý isine de tıdi, –jalpy tóńkeristiń saldarymen ǵylym tóńkerisi de boldy.
Ǵylym tóńkerisi degen – ǵylymnyń negizgi bir zańynyń ashylýy syqyldy ózgerister. Máselen, elektr aǵynynan bolatyn jylýdyń mólsheri taqyrypty «Djoýl men Lens zańy», keń júıesi taqyrypty «Mendeleev zańy» syqyldy zańdardyń ashylýyn ǵylym jóninde bolǵan tóńkeris deýge bolady. Jalpy tóńkeristiń saldarymen ǵylym tóńkerisi de boldy degen sózdi: jalpy tóńkeris bolǵan soń, ǵylymnyń buryn eshkim bilmeıtin negizgi zańdary ashyldy dep túsinýge de bolady. Bul sózdi solaı túsinip, «tóńkeristiń arqasynda ashylǵan ǵylymnyń qandaı negizgi zańdary bar?» deýshilerdiń bolýy múmkin. Bizdiń olarǵa aıtatynymyz: jańa aıtylǵan – salt-sananyń tóńkeris jolymen ózgere alatyny – ǵylymnyń negizgi zańy, buryn bul zańǵa shák keltirýshiler bolǵanymen, salt-sananyń tóńkeriske túse alatynyn kózbe-kóz kórgen soń, oǵan endi shák keltirýge bolmaıdy. Bul zańnyń rastyǵyn sıpattap otyrǵan Oktábr tóńkerisi. Biraq bizdiń «ǵylym tóńkerisi» dep otyrǵanymyz: ǵylymnyń ondaı jańa zańdarynyń ashylýy emes, ǵylym jolynda, oqý, oqytý isteri taqyrypty Keńes úkimetiniń qoldanyp otyrǵan jańa saıasattary.
«Salt-sananyń tetigi – oqý, ǵylym» – dep edik. Ǵylymnyń salt-sanaǵa áseri bolmaı qalmaıdy, biraq buryn ǵylym salt-sanaǵa tetik bolarlyq áser bergen emes. Salt-sananyń naǵyz tetigi – ǵylym emes, kásip jasaý. Eldiń qoldanǵan kásibi, kásibiniń túri ózgermeı, qurǵaq ǵylym salt-sananyń ózgerýine artyq sebep bola almaıdy. Kapıtalshynyń qoldanǵan kásibi – jalshylardyń eńbegin olja qylý, sondyqtan kapıtalshy sol kásibinen qol úzbeı, qandaı ǵalym bolsa da, kisi aqysyn jeýdi teris dep túsine almaıdy.
Ómir boıy bir zaýytta is istep, joldas bolǵan, birimen biriniń muńy bir, joǵy bir, tetigi bir, tilegi bir jalshylar, qansha nadan bolǵanmen de, birine biri meıirimdi keledi, maljandylyq, ozbyrlyq minezderi bolmaıdy. Salt-sanaǵa ǵylymnyń áserinen de kásiptiń áseri kúshti. Sondyqtan salt-sanany tárbıeleý úshin qurǵaq ǵylymnyń paıdasy az bolǵan soń, Keńes úkimeti ǵylymdy qurǵaq kúıinen ózgertip, kásippen, ispen úılestirip otyr.
Keńes úkimetiniń birinshi basqysh mektepteriniń bári de baýlý mektebi atalady. Baýlýdyń mánisi: balalarǵa ǵylymdy qurǵaq kúıinde úıretpeı, sol ǵylymyn paıdalana alatyn qylyp, is istetip úıretý. Oktábrden buryn ǵylym basqa, is basqa bolatyn. Ǵylym úırengen kisi óz qolymen is istemeı, isten, qara jumystan jırenetin bolyp tárbıelenetin, sondyqtan eski mektepte oqyǵandardyń túsinýinshe, ózderi – tóre, qara jumys isteıtinder – qul, mal esebinde bolatyn; sondyqtan eski mektepte oqyǵandar jalshy buqaraǵa shyn yqylasymen tilektes bola almaıtyn; sondyqtan buryn qara sharýanyń balalary da eski mektepten oqyp shyqqan soń, áke-sheshesinen aıyrylyp, basqa taptyń (oqyǵandar tabynyń) adamy bolyp, qara sharýaǵa bóten kisi bolyp ketetin.
Bul kúnde Keńes úkimetiniń baýlý mektebinde oqyǵan balalar qara jumystan jırenbeıtin bolyp tárbıelenedi, birigip, odaqtasyp is isteıtin bolyp úırenedi. Salt-sanasy jasynan-aq jalshylardykindeı bolyp tárbıelenedi. Eski mektepte oqyǵan sharýanyń balasy, ákesi mektepke jyrtyq kúpisimen kelgende, ony basqa joldastaryna kórsetýge uıalatyn edi, ákesiniń qara sharýa ekenin joldastaryna bildirgisi kelmeıtin edi. Baýlý mektebinde oqyǵan kedeıdiń balasy kedeı ekenine arlanbaıdy, jasynan ózi is istep, kedeıdi, qara jumys isteıtin jalshylardy syılap úırenedi. Keńes úkimetiniń ekinshi basqysh mektepteri de, joǵary mektepteri de solaı; eshqaısysynda ǵylym men is birinen biri aıyrylmaıdy. Sondyqtan keńes mektebinen oqyp shyqqan jastar qara jumystan jırenbeıtin bolyp, qara jumys isteıtin sharýalarǵa, jalshylarǵa shyn kóńilmen jany ashıtyn bolyp, salt-sanasy komýna dáýirine dál kelip shyǵady.
Oktábr tóńkerisiniń arqasynda bolǵan ǵylym tóńkerisiniń bir túri osy: mektepterimizdiń, burynǵydaı qurǵaq ǵylym úıretýdiń ornyna, úırengen ǵylymmen paıdalanyp is istep úıretetin baýlý mektepteri bolǵany.
Aı men kúndeı, álemge birdeı atanǵan, ámmege birdeı bolýǵa tıis ǵylym: Oktábrden buryn ámmege birdeı emes edi. Ámmege birdeı jer men sýdy óziniki qylyp alyp, eńbekshi buqaraǵa jaldap, maıyn ǵana beretin baılar ǵylymdy da óziniki qylyp alyp edi; jalshylarǵa, eńbekshi buqaraǵa, ásirese, qazaq syqyldy buratana ulttarǵa kapıtalshylar ǵylymnyń maıyn da bermeıtin edi. Jalpy tóńkeristen buryn ǵylym úırenemin degen qazaq balasy toqsan toǵyz tosýdan ótip baryp úırenetin; kedeıdiń ol tosýdan ótýge áli kelmeı, jolda qalatyn. Úkimet qazaq balasyn oqytqanda, tek óziniń soıylyn soǵatyn qylyp shyǵarý úshin ǵana , qazaqty orys dinine aınaldyrý nıetimen ǵana oqytatyn. Oqý orys tilinde ǵana bolatyn.Qazaq tilinde oqý túgil, oqıtyn kitap,gazet, jýrnaldardyń bolýyna da qarsy aılalar quratyn. Qazaq tilinde jazylatyn kitap bolsa, onyń orys árpimen jazylýyn qarastyratyn edi. Óz betimen oqyǵandar bolsa,olar da qazaq tilinde oqı almaıtyn,tatarsha, sartsha ıá arabsha ǵana oqıtyn. Jalpy tóńkeris ǵylymdy da jalpylandyryp, ǵylym úırenýge qarsy qurylǵan bógeýlerdiń bárin de joıdy. Keńes úkimeti, eń aldymen, buryn ǵylymǵa qoly jetpeı júrgen jalshylardyń, buqaranyń, qazaq syqyldy buratanalardyń balalaryn oqytýǵa kiristi. Ezilgen tap, ezilgen ult basqalarmen zań aldynda teń bolsa da, turmysta teń bolýy qıyn bolmaqshy, shynymen teńelý úshin onyń óneri, bilimi de teń bolýy kerek. Sondyqtan, Keńes úkimeti eń aldymen ezilgen ulttyń ónerin, bilimin arttyrýǵa kiristi. Oqý jat tilde bolsa, juǵymdy bolmaıdy,ásirese, jas balalarǵa túsinikti bolmaıdy. Sondyqtan Keńes úkimeti oqýdyń ana tilinde bolýyn shart qylyp, qazaq syqyldy óz tilinde jazýly kitaptary joq ulttardyń ádebıetin kúsheıtýge kiristi, ár ulttyń óz tilinde ǵylym kitaptaryn shyǵarýy, kesteli ádebıetin kúsheıtý qamyna kiristi. Sonymen Oktábrdiń arqasynda qazaqtyń da oqýǵa qoly jetti. Orynbor, Semeı, Tashkent syqyldy iri qalalarda bul kúnde oqyp jatqan qazaq balalarynyń sany burynǵydan júz ese artyq deýge bolady. Munyń sany qandaı berekeli bolsa, sapasy da son
