Bar qazaqqa Semeı topyraǵy ystyq bolyp kórineri haq. Semeı óńiri degende kóz aldymyzǵa sol ólkeniń topyraǵyna kindik qany tamǵan uly aqyn Abaı Qunanbaıuly elesteıdi. Sol sebepti, bul qalany qazaqtyń rýhanı qarashańyraǵy dep tanımyz. Osy óńirden qanshama týyndylar jaryq kórdi, qanshama ǵylymı izdenister qalyptasty. Bir Abaıdyń ózi jetkilikti emes pe?
Al, 2018 jyly rýhanı qarashańyraǵymyzda «Semıpalatınsk» degen ataýmen qalanyń úsh júz jyldyq mereıtoıy toılanbaq. Toılaý ázirligine jergilikti bılik kirisip te ketti. Qalanyń mereıtoıyna qatysty bastamany Semeı qalalyq máslıhatynyń depýtaty Qaırat Mırashev kóterdi. Osy mereıtoıdyń toılaýyna, jaı ǵana toılaýyna emes, «Semıpalatınsk qalasyna 300 jyl» degen ataýmen toılanýyna qatysty birneshe pikirler jarysa jazyldy. Keıbir derekterge súıensek, atalmysh mereıtoıǵa qazaq ǵalymdarynan góri orys ultynyń belsendileri qatysady eken. «Semıpalatınsk» bekinisin salǵan orys patshasy jáne qalanyń tarıhy sol bekinisten bastalady eken-mys. Sol sebepti, osy ataýmen toılaýdy jón kóripti jergilikti bılik.
Alaıda, bunyń saıası qatelik, tarıhı burmalaý ekeni aıdan anyq. Qasterli mekenimizge 300 jyl emes, 1100 nemese 1190 jyl. Ony birneshe ǵalymdarymyz dáleldep te bergen.
Osy máselege qatysty saıasattanýshy Erzat Jetibaev óz pikirimen bólisti. Pikiri tómendegideı:
Semeı – meniń azamattyq kózqarasymnyń, ǵylymı izdenisterimniń qalyptasqan, ósip-ónegen jerim. Sol úshin men bul qalanyń búgini men erteńine beı-jaı qaraı almaımyn. Ásirese, tarıhı qundylyqtary men damý bolashaǵyna. Sol sebepti de, jergilikti bılik tarapynan «2018 jyly Semeı qalasynyń 300 jyldyǵyn ataımyz» dep aıtylyp jatqan aqparattar meni qatty alańdatady. Nege? Birinshiden, bul tarıhy kóneden bastalatyn qala shejiresin qoldan shekteý. Ekinshiden, osy «300 jyldyqty» ataǵysy kelip otyrǵan atqarýshy bıliktiń saıası saýatsyzdyǵy men ıdeologıalyq astarsyzdyǵy. Olaı bolatyny, bul data Resseı patshalyǵynyń otarlaý saıasatynyń salyp ketken noqtaly saıasatyn áli basymyzdan sypyrǵan joqpyz degendi bildiredi. Bul qazaq elin otarlaý baǵdarlamasynyń jalǵasy sekildi áser qaldyrady.
Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «Máńgilik el» ıdeıasynda «Kezindegi qalyptasqan dertterdiń syrtqy sıpatynan ǵana emes, negizinen arylý kerek» – degeni de eskerlimeı otyr. Sebebi, qandaı da bir ótkeretin sharalardyń qoǵam sanasyna ózindik áseri bolatyndyǵyn umytpaýymyz kerek. Ol ıleologıalyq apatqa alyp kelmek. Iaǵnı, atqarýshy bılik «300 jyldyqty» qoldaý arqyly ózderi «Máńgilik el» ıdeıasynyń mánisine mán bermeı kele jatqandyqtaryn pash etip otyr. Elbasynyń «Qalyptasqan derttiń negizinen arylý kerek» degenin ekerse, jergilikti bılik basqadaı sheshim qabyldasa kerek edi. Mereıtoıdyń ataýyn ózgertý qanshalyqty qıyn. Qanshama tarıhshylarymyz ben ǵalymdarymyzdyń jazbalaryna súıenip «Semeıdiń 1000 jyldyq tarıhy» dep qolǵa alsa kim qarsy keledi? Bir-eki “kraeved” «300 jyldy» usyndy eken dep, jalpyqoǵamdyq kózqarasty jyǵyp berýge bolmaıdy. Tarazǵa – 2000 jyl, Almatyǵa – 1000 jyl, Túrkistanǵa – 1500 jyl tolyp otyrǵanda Semeı tarıhy nege 300 jylmen shektelýi kerek…
Ol kezinde «Resseıge deıin bul jerde eshqandaı mádenıet bolmaǵan» degen kózqarastyń qaldyǵy. Qaldyqty qaıta qaýlatpaý úshin merekelik datalarǵa saq bolýymyz qajet.
Sonaý Balasǵunnan bastap qanshama tarıhshylarymyz Semeıdi qımaqıa astanasy bolǵandyǵyn, tipti, 6 ǵasyrlarda Jibek jolynyń negizgi bir arnasy bolǵandyǵyn jazǵan derekter aza emes. Bul derekter Qytaı, Arap, Evropa ǵalymdarynyń eńbekterinde de kezdesedi. Sol málimetterge súıene otaryp J. Qasymbaev, J. Artyqbaev, M.Kárimov, A.Omarov, A.Isın, A.Júnisqanuly syndy kóptegen ǵalymdarymyz Semeıdiń kóne qala ekenin jazǵan týyndylary jetkilikti. Jergilikti bılik ókilderi, kásibı mamandardyń pikirine súıený kerek dep oılaımyn, áıtpegende olardyń ǵuzyrettigine kúmán týdyrý zańdylyqty qubylys.
Semeıdiń tarıhyn qate esepteý el sanasyn shubarlaý dep túsinýge bolady, bul pikir biz tek Sýmbe qalasynyń paıda bolýyn ǵana eskerip 1000 jyl degen merzimdi berip otyrmyz. Eger de arheologıalyq derekterge súıenetin bolsaq Semeı qalasynda jáne onyń aınalasynda, paleolıt dáýiriniń qonystary bar ekeni málim, oǵan kýáger kóptegen sol dáýirden saqtalyp kelgen tarıhı jádigerler.
Men fılosof, saıasattanýshy retinde «Semeıdiń 300 jyldyǵy» degen bastama astarynda ıdeologıalyq qaýip bar ekenin, onyń keleshek urpaq sanasyna zıan ekenin ashyp aıtqym keledi. Ol bizdiń óz jerimizdiń aldyndaǵy azamattyq ári patrıottyq jaýapkershiligimiz. Táýelsiz el bola otyryp táýeldilik nyshandary oryn alyp jatsa qalaı qol qýsyryp qarap otyrýǵa boldady. Bul merekelik data ıdeologıalyq másele. Sol sebepti, 300 jyldyqtyń orynyn 1000 jyldyqpen aýystyryp, qala mereıtoıyn «Semeı tarıhynyń 1000 jyldyǵy» dep bir-aq ataýmen qaldyrý kerek dep esepteımin.
Zheruyiq.kz saıtynyń derekkózine súıenip jazylǵan aqparat
