Jaqynda ǵana «Azattyq» radıosynda «Joqshylyqtaǵy otbasy elsizdegi ıen úıge kirip alǵan» degen ataýmen maqala jarıalanǵan bolatyn. Ońtústiktik otbasy jaıly jazylǵan reportaj oqyp otyryp, kóńilshektikke salynbaý múmkin emes. Atalmysh materıal áleýmettik jelide de keń taralyp, jurttyń qyzý talqysyna salynýda. Feısbýk qoldanýshysy Erjan Dosmuhamedovtyń myna bir jazbasyn nazarlaryńyzǵa usynǵymyz keledi:
«Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi, siz joǵary dıplomatıalyq qyzmette jumys atqarǵan adamsyz. Adam quqyǵy týraly konsepsıa men halyqaralyq aktter jaıly jaqsy bilesiz dep oılaımyn. Myna bir sumdyq reportaj sizdi memlekettik qyzmetker retinde shoshytpady ma? Júregińiz eljiremedi me? Taǵdyr tálkegine ushyrap, kúnin áreń kórip otyrǵan osy bıshara otbasyǵa kómektesińizshi. Olardy qaǵaz jınatyp, áýre-salsańǵa salýdyń qajettiligi joq. Sebebi jyldar boıy jergilikti sheneýnikter bir qazaq otbasynyń qurdymǵa ketip bara jatqanyna qur qarap otyrǵan, olarǵa kómektesý úshin saýsaq ushyn da qımyldatpaǵan. Bul 21 ǵasyr ma álde tas dáýiri me? Bankten jeke esepshotyn ashtyrtyńyz: otandastary úshin jergilikti sheneýnikterdiń júregi aýyrmasa, qarapaıym qazaqstandyqtar óz qaltalarynan qarjy bólýge daıyn. Elbasy Ońtústik qazaq halqynyń altyn besigi dep aıtatyn ońtústik óńiriniń sheneýnikteri úshin qatty uıalamyz».
«Qamshy» aqparattyq agenttigi «Joqshylyqtaǵy otbasy elsizdegi ıen úıge kirip alǵan» degen materıaldy tolyq nusqasynda jarıalap, oqyrman nazaryna usynýdy jón sanady.
«Shymkentten eki-úsh kılometr qashyqta, qaraýsyz qoıma ortasynda turǵan 9 sharshy metrlik úıshikke ekinshi top múgedegi Tamara Seısenova eki nemeresi jáne aıaǵy aýyr kelinimen kirip alǵan. Olar qaraýsyz qalǵan qoıma aýmaǵynyń kimdiki ekenin bilmeıdi. Ózderin eshkim qýmaǵanyna shúkir etedi. Ákimdik olarǵa aıyna 4660 teńge balalar járdemaqysy beriletinin aıtady.
Azattyq tilshisi bul otbasyny Shymkentten eki-úsh kılometr qashyqta, Dendrosaıabaq mańynda sement qorshaý ishindegi qaraýsyz qalǵan qoımalar aýmaǵynan tapty. Jýrnalıs barǵanda qorshaýdyń temir qaqpasy jabyq turdy, tilshiniń qorshaý ishine tesikten ótýine týra keldi. Aýmaǵy 10 gektardaı ıen jerde ábden tozyp, qulaýǵa aınalǵan, keıbiri jartylaı qulaǵan qoımalar qalqaıady. Olardyń ortasynda tirshilik belgisi bar jalǵyz sement úıshik kózge shalynady. Qorshaýdan 500 metrdeı jerde turǵan úıshiktiń kezinde qandaı qyzmet atqarǵany belgisiz. Shaǵyn ekenine qarap, elektr transformatorynyń qalqasy boldy ma degen oı keledi.
Sement úıshiktiń kireberis dalany - 4 sharshy metr, aǵash, qańyltyrmen qalqalap jasalǵan onyń jan-jaǵy shurq tesik. Syrttaǵy jaýyn tyrsyly, jeldiń gýili estilip turady.
Ary kirgende oń jaqtaǵy eski stolda gaz pesh pen ydys-aıaq tur. Janyndaǵy kishkentaı jáshikke azyn-aýlaq azyq-túlik salynǵan. Sol jaq buryshqa daladan jınalǵan otyn men aıaqkıimder qoıylǵan.
Bes adam kúneltetin tamnyń kólemi - 9 sharshy metr. Úı ishinde temir pesh tur. Pesh ústine jip kerilip, kıimder ilingen. Edende - eski kilem, tórde - kórpe-jastyq. Qulazyǵan qoıma aýmaǵynda bulardan basqa tiri jan turmaıdy. Eń jaqyn degen úılerdiń alystan tóbeleri ǵana kórinedi. Oǵan jetkenshe bir kılometrdeı júrý kerek.
«KEIDE JERGE TAMAQ BOLMAIDY»
Onkologıa jáne týberkýlez dıspanserinde tirkeýde turǵan 49 jastaǵy ekinshi top múgedegi Tamara Seısenova «ıen jatqan búl úıshikke 2012 jyly kirgenderin» aıtty. Olardyń Maqtaral aýdanynan Shymkentke kóship kelgenderine 10 jyldan asqan. Úsh uly, bir qyzy bar. «Balalarymnyń bári otbasyly, bári páter jaldap turady. Týberkýlezdiń ashyq túrimen aýyrǵandyqtan, birge turýǵa bolmaıdy degen. Birge turmaǵanda qaıda baramyn, úlken balamnyń qolyna, osynda keldim» deıdi ol.
- Baratyn jerimiz bolmaǵan soń osynda kirdik. Turyp jatqanymyzǵa bes jyl boldy. Osylarǵa nan-pul bolsyn dep svalkada (qoqys polıgonyn aıtady – red.) jumys isteımin. Jasyryp nem bar, jurttyń tastaǵan qoqysyn qazyp temir, bótelke teremin. Aptasyna úı betin bes kún kórmeı tórt-bes myń teńge tabamyn, - deıdi Tamara Seısenova kózine jas alyp.
Ol bes kún qoqys polıgonyndaǵy jumysshylarǵa arnalǵan orynda jatady. Múgedektigi úshin 35 myń teńgedeı (110 AQSH dollarynan astam - red.) járdemaqy alady.
- Kúıeýim menıngıtten qaıtys boldy. Balam jumys izdep basqa qalaǵa ketken. Kelinimniń aıaǵy aýyr. Sol jaq kókiregime onkologtar ota jasap, alyp tastaǵan. Jumys isteme, aýyr kóterme, ystyqqa jolama degen. Amal joq, jumys istep júrip, týberkýlez juqtyrdym. Mynalarǵa (nemereleri men kelinin aıtady – red.) juǵyp kete me dep kóbine dalada júremin. Sonda da kelinim men úlken nemereme juqtyryp aldym, - deıdi Tamara Seısenova.
Tamara Seısenova jumysqa ketkende, «kúnderi ne bolyp jatyr eken» dep nemerelerin ýaıymdaıtynyn aıtady. «Shıetteı balalar ǵoı. Ne boldy eken dep alańdaımyn. Keıde basym aýyryp, aıaǵymdy basa almaı qalamyn. Qulap qalmaıyn dep ýkol saldyramyn da, qaıta jumysqa shyǵamyn» deıdi ol.
- Munan qýsa qaıda baramyz? Kimdi panalaımyz? Kimnen kómek suraımyz? - degen Tamara Seısenova «bir aı buryn úı kezegine turǵanyn, onyń nómiri áli shyqpaǵanyn» aıtty.
Tamara Seısenovanyń kelini 24 jastaǵy Aıman Akmashtyń Azattyqqa aıtýynsha, «keıde jerge tamaq bolmaı qalady». Ondaı kezderde dúkennen qaryz alyp amaldaıdy. «Sýdy syrttan tasyp ishemiz. Tamaq bolǵanda, makaron men kartoshka. Etti jylyna bir-eki ret jeımiz. Onda da balalar ısi bar dep jemeı qoıady» deıdi ol.
- Munda balam jasqa tolǵanda kóship keldik. Qyzym osynda týdy. Aıaǵym aýyr. Dárigerler bul balanyń da júregi durys soqpaı tur deıdi. Qasymyzda úı joq. Túnde ıtter shýlaǵanda qatty qorqamyz, - deıdi Aıman.
Ol «jıi álsireı beretinin, keıde qoǵamdyq kólikke mingende júregi aınyp qulap qalatynyn» aıtady.
- Kúıeýim jumys izdep únemi basqa qalaǵa ketip qalady. Enemniń tapqan tabysy men balalar járdemaqysyn amaldap otyrmyz, - deıdi ol.
MAMANDAR MÁLİMETİ
Shymkent qalasyndaǵy týberkýlez dıspanseri bas dárigeriniń orynbasary Ǵalymjan Nurjanovtyń aıtýynsha, 1968 jyly týǵan Tamara Seısenovadan «2012 jyly týberkýlezdiń ashyq túri anyqtalǵan». 2013 jyly naýqasqa em jasalyp, 2014 jyly dıspanserlik esepten shyǵarylǵan.
- Ol kisiniń qazirgi jaǵdaıy, qaıda bardy, kimge qaralyp, emdeldi – ol jaǵy bizge belgisiz, - deıdi ol.
Shymkent qalasy jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminiń sektor meńgerýshisi Gúldana Nurjanova da bul otbasy týraly habardar bolyp shyqty. Onyń Azattyq tilshisine aıtýynsha, Aıman Akmash kámelet jasqa tolmaǵan eki balasy bolǵandyqtan, jalǵyzilikti ana sanalady. Eki balaǵa járdemaqy taǵaıyndalǵan.
- Ár balaǵa aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde, ıaǵnı bir balaǵa aıyna 2383 teńge (8 dollarǵa jýyq) tólenedi, - deıdi Gúldana Nurjanova.
Sheneýnik sózinshe, budan bólek, bul otbasynyń «az qamtylǵan toptarǵa» beriletin ataýly kómek alýǵa quqyǵy bar. Onyń kólemi otbasyndaǵy ár adamǵa - 8391 teńge (26 dollar). Gúldana Nurjanova «ol úshin Aıman qujat jınaýy kerek» deıdi. Onyń sózinshe, «Shymkent qalasynda kúnkóris deńgeıiniń (aıyna 24 myń 459 teńge – red.) 40 paıyzyna teń kedeılik sheginde ómir súrip, ataýly áleýmettik kómek alǵandar sany - 2015 jyly 191 otbasy, ıaǵnı 834 adam; 2016 jyly 178 otbasy, ıaǵnı 751 adam bolǵan». Bıyl ondaı járdemdi 363 adam alǵan. Mamandar joqshylyqqa uryný sebepteriniń biri jumyssyzdyq ekenin aıtady.
Ońtústik Qazaqstan oblysy (OQO) áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń bólim basshysy Názıra Seıdýllaevanyń málimetinshe, az qamtylǵan azamattar úsh sanatqa bólinedi. Birinshisi – tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen (24 myń 459 teńgeden) tómen, ekinshisi – kúnkóris deńgeıiniń 60 paıyzyna teń azyq-túlik sebetinen tómen, úshinshisi – kúnkóris deńgeıiniń 40 paıyzyna teń kedeılik shegindegi adamdar. Onyń sózinshe, óńirde kedeılik sheginde ómir súretin adamdar sany – 886. Olar ataýly kómek alady.
2016 jyly OQO-daǵy kálemetke tolmaǵan balalary bar 68 myńnan asa otbasy ár balaǵa aıyna 2 383 teńge kóleminde járdemaqy alǵan. Seıdýllaevanyń sózinshe, OQO-da bala týý kórsetkishi joǵary bolǵandyqtan, járdemaqy alýshylar jyldan jylǵa kóbeıip bara jatyr. Mysaly, 2016 jyly 260 myń balaǵa osyndaı járdemaqy tólengen.
Azattyq tilshisin shyǵaryp salǵan Aıman Akmash «Aıy-kúnim jaqyndap qaldy. Ol balamdy qaıda syıdyrarymdy ózim de bilmeımin» dep, japandaǵy jalǵyz úıde qala berdi».
