Búgingi tańda áleýmettik-saıası turǵyda toqyrap qalǵan qoǵamǵa qozǵaý salatyn sherýler ótkizý kerek shyǵar múmkin. Elimizde bılik tarapynan júrgizilgen keıbir áreketteri halyqtyń kóńilinen shyǵa bermesi anyq. Dat gazetiniń tilshisi Azamat Sharmanhanuly qoǵam belsendilerimen júrgizgen saýalnama-suhbattyń taqyryby da osy: Qazaqstanda qarsylyq mıtıńisin uıymdastyrý múmkindikteri qandaı?
Dos KÓSHİM, saıasattanýshy:
Múmkin. Ony byltyrǵy jer daýy naqty kórsetti. Kelesi jıyndar odan da góri kúshti bolatyny da daýsyz. Áńgime sol mıtıńilerdiń taqyrybynda ǵana jatyr.
Ekinshi másele – sol mıtıńterdiń uıymdastyrylýy nemese stıhıalyq túrde týyndaýynda dep oılaımyn. Jıyndardy halyqqa da, bılikke de belgili bir toptar uıymdastyrsa (saıası partıa nemese qoǵamdyq qozǵalys, t.t.), sanaly túrde ótedi de, al halyqtyń ashý-yzasynyń tolqynynan týsa, qoǵamǵa da, bılikke de qaýipti... Menińshe, bılikke osy ekeýiniń sońǵy túri unaıtyn sıaqty – qazir saıası arenada mıtıńterdi saýatty túrde uıymdastyratyn (jáne qajetti kezinde toqtata alatyn) saıası-qoǵamdyq top qalǵan joq...
Ashyǵyn aıtsaq, qazaqty bir aýyz sózben-aq kóshege shyǵarýǵa bolady. Al toqtatý – asa qıyn másele.
Qarsylyq mıtıńilerine túrtki bolatyn jaǵdaılar permanentti túrde toqtaýsyz júrip jatyr. Ony keıde qoldan da jasaýǵa bolady. 60–70-jyldary Keńes júıesinde de san myńdaǵan adamdar kóshege shyǵyp, «Tart qolyńdy Vetnamnan!» nemese «Atom bombasy joıylsyn!», «Amerıka ımperalızmi qurysyn!» degen sıaqty taqyryptardy kótergen. Sol ýaqyttaǵy kóshege shyqqan adamdar jańaǵy urandardy shyn kóńilderimen aıtatyn. Qoǵamda «qarsylyq tanytatyn máseleler» eshqashan taýsylmaıdy. Basty másele – sol jıyndarda kóterilgen urandardyń ár adamnyń ómirine, bolashaǵyna tikeleı qatysty ekendigine kózderin jetkizý.
Eger qazirgi jaǵdaıǵa kelsek, birinshi orynda «Qazaq máselesi» (til, jer, t.b.) tur dep oılaımyn. Múmkin, oǵan jemqorlyqty qosqan durys shyǵar, sebebi bul da naǵyz ulttyq másele. Qazaqtyń rýhyna, diline de, dinine de jat qasıet... Bulardyń barlyǵy bılik pen halyqtyń arasynyń alshaqtap bara jatqanyn kórsetedi. Sondyqtan bolýy kerek, «qoǵamnyń qarsylyǵyn oıatatyn saıası-áleýmettik taqyryptardyń» barlyǵyn derlik bıliktiń ózi týyndatyp otyr. Bılik halyqpen keńesýdi qoıdy, ózderiniń qyzmetshi ekendikterin (slýga naroda) múldem umytyp ketti.
Al Muhtar Ábilázov kótergen bastamanyń jaqtaýshylary kóp bola ma? Joq! Birinshiden, Muhtar Ábilázov ta qolyndaǵy baılyqty ketpen shaýyp, mal baǵyp jınamaǵany belgili... Ol da bıliktiń ishinen shyqqan, sol dastarhanda otyryp, osy júıeniń qalyptasýyna qyzmet etken jandardyń biri. Qazirgi bılikke qarsy jandardyń barlyǵy halyqtyń jaǵyndaǵy adamdar desek – ońbaı qatelesemiz.
Opozısıa – qazirgi bıliktegi topty yǵystyryp, ózderi bılikke kelýdi maqsat tutqan ekinshi saıası top. Árıne, halyqtyń qoldaýyn alý úshin olar da ádiletsizdik týraly, jemqorlyq týraly jalyndy sózderdi aıtady, bıliktiń kemshiligin kórsetedi, qoǵamdyq kózqaras týdyrady. Bul olardyń saıası jumystarynyń klasıkalyq tásilderi. Bılikke qyzmet etken, keıinnen «demokrat», «halyqshyl» bolyp shyǵa kelgen adamdarǵa degen synı kózqarasymdy eshqashan jasyrǵan emespin, sondyqtan óz basym olarǵa sene qoımaımyn. Men olardy ne 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde, ne 90-jylǵy Táýelsizdik úshin kúreste qatarymyzdan kórgen joqpyn. Muhtar Ábilázov týraly men biletin bir ǵana derek – qaıbir jyldary onyń prezıdentten keshirim surap bostandyqqa shyqqany. Áli esimde, sol ýaqyttaǵy bir suhbatymda «Ábilázov pen Jaqıanov prezıdentten keshirim suraıdy, al Sergeı Dývanov (ol da sol ýaqytta qamaýda otyrǵan) eshqashan keshirim suramaıdy» degenim bar. Sol aıtqanym aınymaı keldi.
Halyq óziniń senetin adamynyń sózine qulaq qoıady, sońynan eredi. Al senim, onyń ishinde saıası ómirdegi senim sol adamnyń ómir boıy jasaǵan jumysyna, eshqashan ózgermegen azamattyq kózqarasyna degen baǵa arqyly qalyptasady.
Bul pikirimdi onyń saıası baǵytyna ne jeke basyna jaýlyq dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Árıne, onyń da bastama kóterýge, halyqty qarsylyq tanytýǵa shaqyrýǵa quqyǵy bar (ol úshin jaýap berýge ne keshirim suraýǵa da daıyn bolar). Biraq onyń sońynan eretinder kóp bolmaıdy dep oılaımyn.
Sonymen qatar aqshaly adamnyń «qaıyqty shaıqaltý» jumysyn júrgizý múmkindigi bar ekendigin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Qazaqstanda bılikke ne prezıdentke tisterin qaırap júrgen adamdar toby da jeterlik, oǵan qomaqty qarjy bólinip, josparly jumystar júrgizilse, «qoldaýshylar qatarynyń» kóbeıýi ábden múmkin.
Al eldegi saıası ózgeristerdi mıtıńisiz jasaýǵa bola ma? Sońǵy ýaqytta «mıtıń» degen sózge bárimiz tirelip qalǵan sıaqtymyz. Árıne, qoǵamnyń búgingi talap etip otyrǵan ózgeristeriniń mıtıńisiz de júzege asýy ǵajap emes. Soǵan qarap, mıtıńiniń keregi joq degen oı týmaıtyn shyǵar dep oılaımyn. Mıtıń, beıbit sherýler, pıketter – Qazaqstannyń Konstıtýsıasynda jeke bap bolyp bekitilgen (ol baptyń buzylmaýyna prezıdent kepildik bolady) adamnyń erkindigi men quqyqtary. Bul – qoǵamdaǵy belgili bir áleýmettik toptardyń, saıası uıymdardyń óz pikirin jarıa túrde kórsetýdiń zańdy joly. Oǵan eshkim de tyıym sala almaıdy. Búgingi Qazaq eli bıliginiń mıtıńini toqtatýǵa, boldyrmaýǵa baǵyttalǵan jumystary – balanyń oıyny sıaqty. Múmkin, bul – ashynǵan halyq erneýinen shyqqan ózen sıaqty tasyp, bizdi de laqtyryp jiberer degen qorqynysh ta bolar.
...Osyǵan oraı, AQSH-tyń úshinshi prezıdenti, «Táýelsizdik deklarasıasynyń» avtory Tomas Djeffersonnyń 1787 jylǵy «Leıtenant Sheıstiń kóterilisine» bergen baǵasy meniń esime túsedi. T. Djefferson Ý.Smıtke jazǵan hatynda: «Halyqtyń barlyǵy birdeı jan-jaqty aqparat alýy múmkin emes. Bul toptyń senimsizdigi (bılikke degen) kúnnen-kúnge kúsheıe túsedi. Eger adamdardyń bir bóligi qoǵamda bolyp jatqan máseleler jóninde osyndaı teris aqparat ala otyryp, beıjaı, tynyshtyq kúıde qalsa – qoǵamnyń óli uıqyǵa ketkendigi. Bizdiń on úsh shtattyń táýelsizdik alǵanyna on bir jyl boldy. Sol ýaqyttyń arasynda bir ǵana kóterilis bolǵan eken. Eger ony on úsh shtatqa bólsek, ár shtatta 150 jylda bir ǵana kóterilis bolypty. Júz elý jylda bir ǵana kóterilis bolǵan el bar ma eken? Eger halyq mezgil-mezgil ózderiniń bıleýshilerine qarsylasý rýhtarynyń bar ekendigin kórsetip otyrmasa, ondaı memleket óziniń bostandyǵyn saqtap qala alady ma?» dep, bılikke qarsy shyqqan kóterilisshilerdi aqtaıdy.
Tomas Djefferson bul jerde ózderiniń bılikten aıyrylyp qalýlarynan góri, Amerıka halqynyń qarsylasý rýhynan aıyrylyp qalýynan kóbirek qorqady. Menińshe, mıtıńterden qorqý – halyqtyń qarsylasý rýhynan qorqý. Al qarsylasý psıhologıasynan aırylǵan halyq – ólgen halyq. Erteń ol kez kelgen basqynshynyń aıaǵynyń astynda jatady.
Elde ózgerister jasaýdyń joly bireý-aq, ol – demokratıanyń ınstıtýttaryn jasaqtaý («ádiletti saılaý», «kóppartıalyq júıe», «jergilikti ózin-ózi basqarý», «táýelsiz baspasóz», t.t.) Taǵy bir eskertý – demokratıalyq qurylymdar tek qana erkin azamattar ómir súretin qoǵamda ǵana jumys istep, óziniń nátıjesin beredi. Al óziniń ana tilin tirilte almaı otyrǵan, otarshyldyq kezeńde joǵalyp ketken ulttyq qundylyqtaryn qaıta jańǵyrta almaǵan qoǵamda tynyshtyq ta ornamaıdy, adamdarynda erkindik te bolmaıdy.
Naǵashybaı ESMYRZA, qoǵam belsendisi:
– Mıtıń ótkizýge múlde qarsymyn. Bılik máselesi mıtıńpen sheshilmeıdi. Bılikti halyqtyń kóp daýysyn jınaý arqyly ádil ótken saılaýda ǵana ala alasyń. Al ondaı saılaý «NN» baqılyq bolǵan kezde ǵana ótetinine kepildik bere alamyn.
Sondyqtan da, Muqtar inim, aqylyńdy bosqa shashpaı, saılaýda qalaı kóp daýys jınaýǵa bolady degen máselemen aınalys.
Burynnan beri aıtyp júrmin, taǵy da qaıtalap aıtaıyn, kelesi bılik tek qana ULTSHYLDARDYŃ qolynda bolady. Sondyqtan da qazaqshańdy durystap, qazaqtyń osyndaı qasiretke ushyrap qalǵanynyń basty sebepterin zerttep, qazaqtyń júreginen oryn alatyn sózderdi jalyndy túrde aıtýǵa daǵdylana ber.
Al jaqsy, kúshti bir mıtıń ótkizersiń. Korólge shah qoıarsyń... Biraq «shah»-tyń «mat» emes ekenin menen jaqsy bilesiń ǵoı.
Jasaral QÝANYSHALIN, qoǵam qaıratkeri:
– Qazirgi qazaqstandyq rejım jaǵdaıynda qoǵamdy qarsylyq mıtıńisine toptastyrý múmkin be? Bul suraqtyń jaýaby aıqyn – ábden múmkin! Muny byltyr sáýir aıynda Atyraý qalasynda bastalyp, keıin birneshe qalada (Aqtóbe, Oral, Semeı, Almaty, Qyzylorda, Aqtaý, Qaraǵandy jáne t.b.) jalǵasqan bıliktiń jerdi aýksıon arqyly satý jáne shetelge uzaq merzimge jalǵa berý saıasatyna qarsy mıtıńiler aıqyn dáleldep berdi. Olaı bolady dep kútpegen jáne óıtip dúr ete qalǵan halyqtyń qaharynan záresi ushyp, shoshyp ketken Nazarbaevtyń Jer kodeksine engizilgen álgindeı baptarǵa dereý bes jyldyq moratorıı jarıalap, bıliktiń aldamshy jer komısıasyn quryp, oǵan birneshe «halyq ókilin» kirgizip, óziniń ol josparynan ýaqytsha bolsa da bas tartýǵa májbúr bolǵany belgili.
Ras, sodan keıin sál esin jıǵan elbasy ashsa – alaqanynda, jumsa – judyryǵynda turǵan «quqyq qorǵaý organdaryna», al shyn máninde – repressıalyq kúshterge mıtıńini uıymdastyrýshylarǵa qarsy jazalaý naýqanyn bastaýǵa «batasyn» bergeni, onyń aqyry halqymyzdyń qos batyry – Maks Boqaev pen Talǵat Aıandy qýyrshaq sottyń naqaq úkimimen esh kinásiz bes jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýymen aıaqtalǵany jáne belgili. Sóıtip, Nazarbaev rejımi óziniń baıyrǵy ádetimen: «Ekinshileı bılikke qarsy bas kótergenderdiń kóretini osy bolady!» – dep, halyqqa ses kórsetti. Alaıda kópshilik sanasyna úreı-qorqynysh uıalatýǵa arnalǵan onyń bul áreketi, kerisinshe, buqaranyń ashý-yzasyn burynǵydan beter kúsheıtip jibergenine qazir esh kúmán joq. Iaǵnı, bul jaǵdaı kópshiliktiń narazylyq mıtıńilerine shyǵý qulshynysyn tek arttyra tústi deýge tolyq negiz bar.
Mundaı mıtıńilik sharaǵa túrtki bolatyn saıası-áleýmettik jaǵdaı pisip-jetildi me? Álbette. Jáne de ondaı jaǵdaılar tek qazir ǵana emes, Nazarbaev bıliginiń barlyq kezeńinde oryn alǵan bolatyn. Dıktatorlyq rejım uzaq ýaqyt ústemdik qurǵan elde basqasha bolýy múmkin de emes, árıne. Biraq «Qaraorda» ondaı jaǵdaılar ýshyǵyp ketpeýi úshin máseleni el múddesine sáıkes sheshýdiń ornyna, únemi tek halyq tolqýlaryna jol bermeý maqsatyndaǵy qorqytyp-úrkitý, qýdalap-qýǵyndaý amaldaryn paıdalandy. Al buqara yryqqa kónbeı ketken kezderde (Baqaı-SHańyraq oırany, Jańaózen-SHetpe qandy qyrǵyny) tipti qarý qoldanýdan da taıynbady jáne óziniń ondaı qylmystaryn áldebir «buzaqylardyń» qylmystary retinde jarıalap, halyqqa qarsy paıdalandy. Bul jaǵdaı ásirese Jańaózen-SHetpe qasiretinen keıin aıqyn kórinis tapty: ımansyz rejım bul «búlik» úshin bar «kináni» sırek kezdesetin arsyzdyqpen óz qurbandary – munaıshylar men opozısıa ókilderiniń moınyna artyp, elimizdiń demokratıalyq keńistigin qolbala tergeýshiler, prokýrorlar, sottar kúshimen jappaı «tazartý» naýqanyna kiristi de, ókinishke oraı, ol maqsatyna jetti.
Mine, «Qaraordanyń» osyndaı dıktatorlyq qýǵyn-súrgin saıasatynyń nátıjesinde, beıneleı aıtqanda, «bassyz qalǵan» jurtshylyq uıymdasqan túrde narazylyq aksıalaryna shyǵý múmkindiginen aıyrylyp, elimizde bıliktiń halyqqa qarsy is-áreketteri molaıa túskenine qaramastan, birneshe jyl boıy «tynyshtyq» ornady. Ony, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tek 2016 jylǵy jer mıtıńileri buzdy...
Muhtar Ábilázov aıtyp otyrǵan Reseıdegi narazylyq aksıalarynyń bir máselesi – sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres urany aıasynda ótkenin, al munyń bir kúnde júzge jýyq qalany qamtýǵa múmkindik bergenin, ózimizdegi biryńǵaı jer problemasyna arnalǵan mıtıńilerdiń de kóptegen adamnyń basyn qosqanyn eskersek, menińshe, bizdiń aldaǵy ýaqytta sol taktıkany qoldanǵanymyz, ıaǵnı óz mıtıńilerimizge negizgi bir, asyp ketse – eki talappen shyqqanymyz durys bolar edi.
Al elbasylyq Qazaqstan jaǵdaıynda ol qandaı taqyryp bolýy múkin? Óz basym ondaı taqyryp retinde Nazarbaevtyń jerdi jeke menshik, saýda-sattyq obektisine aınaldyrý saıasatyna baılanysty HH ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastalyp, kúni búginge deıin qazaq qoǵamyn dúrkin-dúrkin tolqytyp kele jatqan JER MÁSELESİN atar edim.
Eger biz adamzat tarıhyndaǵy soǵystardyń basym kópshiligi jer úshin bolǵanyn, búkil qazaq tarıhynda jer daýynyń №1-shi daý bolǵanyn, jerinen aıyrylǵan halyq pen memleket bárinen aıyrylatynyn eskersek, bul túsinikti de. Al elbasynyń áý bastan qazaq jerin óziniń otbasyna, iri sheneýnikter, olıgarhtar men latıfýndıserge, al qazir sheteldik kompanıalar men qaltalylarǵa úlestirý, bir sózben aıtqanda – talan-taraj etý saıasatynyń ýaqyt ótken saıyn údeı túsýine oraı bul máseleniń Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵyna, memlekettik qaýipsizdigi men táýelsizdigine, jalpy alǵanda – qazaq memlekettiligine tikeleı qaterli qaýip tóndirip turǵany qazir eshqandaı qupıa emes.
Bul qaýipterden arylý úshin ne isteý kerek? Meniń buǵan deıin de únemi aıtyp kele jatqan, qazir de qaıtalap aıtar prınsıpti pikirim – ol úshin sol qaýipterdi týyndatqan qylmysty Jer kodeksiniń kúshin joıyp, jerge jeke menshik ınstıtýtynan qutylý kerek te, «Jer, onyń qoınaýy, sý, sondaı-aq ósimdikter, janýarlar álemi jáne basqa da tabıǵı baılyqtar tek qana memleket menshigi bolyp tabylady» deıtin 1993 jylǵy Konstıtýsıanyń 46-babyn qalpyna keltirý qajet. Mine, osy talap, menińshe, keleshek mıtıńilerdiń basty talaby bolýǵa jáne ol mıtıńiler bir kúnde búkil Qazaqstan boıynsha ótýge tıis.
Al «dál qazir budan basqa taǵy qandaı «kúıip turǵan», keıinge qaldyrýǵa kelmeıtin másele bar?» degen suraq týyp jatsa, onyń jaýaby – Nazarbaevtyń Qazaqstanǵa Qytaıdyń ekologıalyq turǵyda zıandy, ekonomıkalyq turǵyda tıimsiz, ıaǵnı Pekınniń ózine qajet emes 51 KÁSİPORYNDY olardyń, sarapshylardyń aıtýynsha, 250 myń adam personalymen, otbasy múshelerin eseptese – 1 mıllıon hanzýmen qosa kóshirip ákelý jospary ekendigi kúmán týdyrmasa kerek. Óıtkeni mundaı jospardyń Qazaqstandy jappaı otarlap, qytaılandyrý josparynyń quramdy bóligi bolyp tabylatyny ózinen-ózi túsinikti dep oılaımyn. Demek, mıtıńide «Qaraordanyń» ondaı satqyndyq saıasattan bas tartýyn mindetti túrde jáne úzildi-kesildi talap etý kerek.
Árıne, qazaqtyń búgingi tańda qordalanyp, ábden pisýi jetken mańyzdy ulttyq problemalary atalǵan eki máselemen áste shektelmeıdi. Bul qatarǵa áldeqashan pisýi jetse de, tipti táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda «Orysshaǵa qazaqsha jaýap bergenderdi dereý qyzmetten qýý» jóninde úzildi-kesildi buıryq bergen Nazarbaevtyń qazaqqa qarsy ıdeologıasynyń kesirinen ash ishekteı sozylyp, sheshilmeı kele jatqan ózekti máselelerdiń biri – til máselesin retke keltirý, saıası tutqyndardy (Aron Atabek, Qurmanǵazy Ótegenov, Erǵanat Taranshıev, Rústem Tuıaqov, Muhtar Jákishev, Saıat Ybyraev, Vadım Kýramshın, Maks Boqaev, Talǵat Aıan, Janbolat Mamaı...) bostandyqqa shyǵarý, kún ótken saıyn sharyqtap, halyqty qaıyrshylyq tuńǵıyǵyna batyrǵan ústine batyryp jatqan qymbatshylyqty toqtatý, «eldiń ómirlik mańyzy bar múddelerine aýyr zardap keltirý»-mis degen jeleýmen bıliktiń «lańkesterdi», al shyn máninde, árıne, opozısıa ókilderin aýyr jazalarǵa tartý jáne azamattyqtan aıyrý jónindegi jabaıy zań normalaryna jol bermeý jáne basqa talaptardy qosýǵa bolar edi. Alaıda, meniń pikirimshe, mıtıńide qoıylatyn talaptar neǵurlym kóp bolsa, olardyń soǵurlym birin-biri álsiretip, tutasynan alǵanda mıtıńiniń de kúsh-qýatyn tómendetip jiberý qaýpi arta túsedi. Sondyqtan barynsha pármendi mıtıńi ótkizý úshin, joǵarydaǵy eki talap jetkilikti dep esepteımin.
Bul jerde aıtpaı ketýge bolmaıtyn bir másele – elbasynyń jeke bılik rejımi tarıh arenasynan ketpeıinshe, qazaq halqynyń joǵaryda tilge tıek bolǵan jáne odan da basqa tolyp jatqan ulttyq problemalarynyń eshqaısysy ońynan sheshilmeıtindigi – aksıoma, ıaǵnı dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. Biraq dál qazir «Nazarbaev, ket!» talabyn №1-shi talap etip, bılik júıesin birden jáne tutas ózgertýge qol jetkizetindeı ýaqyt, meniń pikirimshe jáne ókinishke oraı, áli kele qoıǵan joq. Sondyqtan keleshek mıtıńilerdi álgindeı talaptarmen sátti ótkizý máselesine men óz basym basty maqsat – «Nazarbaevsyz Qazaqstanǵa» jetýdiń alǵy sharty, amal-tásili retinde qaraımyn.
Al Muhtar kótergen bastamanyń jaqtastary kóp bola ma degen suraqqa kesimdi jaýap berý qıyn, degenmen, eger Muhtardyń bastamasyn jer-jerde (oblystarda, qalalarda, aýdandarda, aýyldarda) azamattar ilip áketip, uıymdasqan túrde jumys istese, qoldaýshylardy kóptep tartýǵa ábden bolatyndyǵyna senemin. Bizdegideı ábden asqynyp ketken dıktatýra jaǵdaıynda eshqandaı oń ózgeristerge mıtıńisiz qol jetkizý múmkin emes.
Marat ÝATQAN, qoǵam belsendisi:
– Qarsylyq mıtıńisin uıymdastyrý múmkin be? Ábden múmkin. Áýeli saıası jaǵdaıdyń ábden pisip-jetilgeni ótken jylǵy jer satý men sheteldikterge uzaq jylǵa jalǵa berý máselesi kóterilgen kezde aıqyn kórindi. Halyqtyń jer máselesine kelgende bıliktiń jer satý saıasatyna narazylyǵy qatty kúsheıip ketti. Bılik aldymen jyldyń sońyna sheıin, odan keıin bes jylǵa moratorıı jarıalaýǵa májbúr bolǵany – aıqyn dálel.
Odan keıingi «úsh tildilik» pen bilim berý júıesindegi bıliktiń reformasy da otqa maı quıǵandaı qatty áser etýde. Osyndaı eki úlken saıası taqyrypta halyqtyń narazylyq kóńil-kúıi ýshyǵyp turǵan kezde Konstıtýsıaǵa engiziletin ózgerister odan beter teris yqpal etip otyr. Bılik tarmaqtaryn bólshekteý arqyly parlamenttik basqarý júıesine aýysý ıdeıasy naqty qandaı formatta júzege asatyny belgisiz kúıde qaldy. Kezekti bir aldarqata turýdyń amaly sıaqty. Ekonomıkamyzdyń toqyraýdan aıyǵatyn túri baıqalmaıdy. Kúnnen-kúnge qymbatshylyq qysyp barady. Qıyn-qystaý kezde qajetimizge jaratamyz degen Ulttyq qordaǵy qarajat prezıdenttiń otbasy músheleriniń jeke bankin saýyqtyrýǵa jumsalǵany eshqandaı syn kótermeıdi. Bılik ókilettigin asyra paıdalanýymen jańa tarıhymyzǵa taǵy bir qara daq qaldyryp otyr.
Osy aıtylǵandardyń negizinde saıası-áleýmettik jaǵdaıdyń pisip-jetilgeni týraly emes, memleket onyń saldarynyń qasiretke aparmaýynyń joldaryn qarastyrý máselesi týraly qoǵammen shynaıy túrde, tolyq kólemde mámilege kelgeni jón dep oılaımyn. «Memlekettik bıliktiń bastaýy – halyq» ekeni Konstıtýsıada aıqyn jazýly tursa da, bıliktiń ózi oǵan kóńil aýdarmaıtyny ókinishti. «Halyq qaharlansa, han taǵynan qulaıdy» degen máteldiń tereń mánin búgin túsinbese – erteń sanyn soǵyp qalýy ábden múmkin.
Qazaqstandyq opozısıa tarıhynda Ákejan Qajygeldın qurǵan, halyq arasynda «RNPK» atalyp ketken partıa memleketti «Parlamenttik respýblıkaǵa» ózgertý týraly jobasyn sol kezdegi parlamentke usynys jasaǵanyn bilesizder. Bılik bul jobany talqylaýǵa qabyldaýdyń ornyna jobany aparǵan azamattardy qýǵyndap, artynsha Á.Qajygeldınniń ózine qylmystyq is qozǵap, syrttaı on jylǵa sottap jiberdi. Bul saıası júıeni ózgertýge degen eń alǵashqy reformalyq talpynys boldy.
Odan keıin «jas túrikter» atalǵan Ǵalymjan Jaqıanov pen Muhtar Ábilázov negizin qalaǵan «DVK» qozǵalysy da «Prezıdenttik-parlamenttik respýblıka» ıdeıasyn kóterdi. Osy aıtylǵandarǵa qarap, bizdiń jańa tarıhymyzdy Prezıdenttik basqarý júıesinen (avtorıtarlyq) Parlamenttik basqarý júıesine (halyqtyq) aýysý úderisi kezeńiniń tarıhy dep qaraýǵa bolady. M.Ábilázov jaqynda «Feısbýk» áleýmettik jelisinde Parlamenttik respýblıka qurýǵa qatysty oılaryn qalaı júzege asyrý kerektiginiń joldary týraly jazdy. Muhtar júz myńdaǵan adamnyń jalpy respýblıkalyq narazylyq sherýin uıymdastyrý arqyly nátıjege qol jetkizýge bolady degen oıda ekeni baıqalady.
Úlken saıasattaǵy iri ózgeristerge áýeli bıliktiń ózi daıyn emes ekenin sońǵy birer jyldan bergi narazylyq sherýlerdi kúshpen aıaýsyz janyshtap tastaıtyndyǵynan kórip júrmiz. Bundaı jaǵdaıda narazylyq sherýin uıymdastyrýdyń ózi bylaı tursyn, sol sherýge azamattardyń qatysa qoıýynyń ózi ekitalaı kúıde qalyp otyr. Bul – óte qaýipti jaǵdaı! Óıtkeni halyqtyń narazylyǵy – bıliktiń kúndelikti solaqaı saıasaty men jerdi satqysy keletin nıetinen qaıtpaı otyrǵany, halyqtyń áleýmettik ál-aýqatynyń kúnnen-kúnge quldyrap bara jatqanynyń barlyǵy – jan balasy oılamaǵan jerden tolqýlarǵa ulasyp ketýi ábden yqtımal.
Sondyqtan halyqty saıası turǵydan toptastyrýdyń eń tıimdi joly – bılik naqty opozısıalyq kúshter men qoǵamnyń belsendi azamattaryn dóńgelek ústel basyna shaqyryp, ashyq túrde kelissózder júrgizý arqyly ortaq mámilege kelgenderi durys. Ol úshin aldymen ımıgrasıadaǵy saıasatkerler men qamaýda otyrǵan saıası belsendi azamattardy túrmeden bosatyp, amnıstıa jarıalaýy – eń basty shart. Bul shart oryndalmaıynsha, opozısıalyq kúshter men halyq kelissózdiń shynaıy bolatynyna senim bildire almaıdy. Bizdiń halyq eshqandaı tóńkeristi qalamaıdy. Sondyqtan qazirgi saıası-ekonomıkalyq toqyraýdan shyǵatyn jalǵyz jol – bılik pen opozısıa arasyndaǵy dóńgelek ústel basynda kelissóz júrgizý – tutas qoǵamdy toptastyrýdyń eń utymdy joly dep bilemin.
Eskerte keteıin, Muhtardyń bastamasyn qoldaýshylardyń qatary qazirdiń ózinde óte kóp. Buǵan sebep, birinshiden, Fransıa ókimetiniń Joǵarǵy keńesi ony Reseıge ekstradısıalaýdan bas tartyp, túrmeden bosatyp jibergenimen baılanysty bolsa, ekinshiden, Muhtar bostandyqqa shyǵa salysymen, óz otanynyń jarqyn bolashaǵy úshin saıası kúreske bel sheship, kirisip ketti. «Parlamenttik respýblıka» qurýdyń ozyq úlgisin usynǵanymen tanysqan qalyń kópshilik qoldaý kórsetip otyrǵanyn ańǵarmaý múmkin emes.
Joǵaryda aıtqanymdaı, qoǵam men bılik dóńgelek ústel basynda ortaq mámilege kelýge kelispese, memlekettik bılikti jappaı sherý arqyly ózgertkennen basqa amal qalmaıdy. Bul jaǵdaı kún ótken saıyn Muhtardy qoldaýshylardyń qataryn tolyqtyra beretin bolady. Qazirdiń ózinde qoǵam aldaǵy bolatyn ózgeristerge daıyndyq jumystaryn bastap ketti. Jer-jerde ár qandaı toptar qurylyp, ózara pikir almasyp, is birligin jasaýǵa ashyq túrde áreket etip jatyr. Bul búgingi qazaq qoǵamynyń azamattyq qoǵamǵa ózgergenin bildiretin bolsa kerek. Azamattyq qoǵam buǵan deıingideı bıliktiń ospadar minezi men sybaılasqan jemqorlyq júıesine beıjaı qarap otyra almaıdy. Kún ótken saıyn óz daýysyn estirtip, minezin kórsete beredi. Bundaı jańalyq qazirgi bılikke jaqpasa da, sanasýǵa májbúr etedi.
Al mıtıńisiz ózgerister jasaýdyń órkenıetti jalǵyz joly – joǵaryda aıtqanymdaı, jalpy ulttyq ortaq mámilege kelý ǵana bolmaq.
Geroıhan QYSTAÝBAEV, qoǵam belsendisi:
– Qoǵamdy qarsylyq mıtıńisine toptastyrý múmkin be? Árıne, múmkin! Biraq qazirshe saıası emes, tek áleýmettik taqyryppen ǵana! Bul halyqtan qorqyp otyrǵan bılikke de, bıliktiń qýdalaýyn kórip júrgen halyqqa da túrpideı tımeıtin jol. Mundaı beıbit mıtıńti uıymdastyrýǵa qoǵamda búgin múmkindik bar. Joldaryn da tabýǵa bolady.
Degenmen, áýeli halyqtyń basyn biriktirýdi oılaý kerek. Máselen, 2016 jyldyń 21 mamyrdaǵy mıtıńtiń júzege aspaı qalǵan sebebi – osy, bas birikpegenniń saldary edi.
Matematıkada kez kelgen esepti sheshý úshin, onyń qajetti jáne jetkilikti sharttary tolyq bolýy tıis. Mysaly, mektepti endi ǵana bitirgen jas jigit, atyraýlyq Aqylbek Kópjasarov 200 jyl boıy sheshilmegen esepti sheshti! Álem ǵalymdary eki ǵasyr boıy sheshe almaı, tipti sheshimi joq dep «dáleldep» qoıǵan esepti qarapaıym qazaqtyń balasy sheship otyr! Qalaı? Sheshýge jetpeı júrgen qajetti tetikti (shartty) tapty!
Mine, tap osy sıaqty halyqty biriktirý tetigin taba bilý kerek. Mundaı tetik bar da! Ol – qazaqtyń basyn biriktirý máselesine tek qana qazaqy tektilik turǵydan kelý! Sonda qazaq lezde birigedi. Óıtkeni qazir halyqtyń kózi ashyq, kókiregi oıaý, daıyn tur. Men osy oıymdy on jyldan beri aıtyp ta, jazyp ta kelemin. Biraq muny túbine deıin túsingen adam áli bolmady!
Bul ne sonda? Bul Aqylbektiń tapqan shartyndaı, ult problemasyn sheship tastaýǵa jetkilikti tetik! Mine, osy tetikke ıe bola alǵan adam ǵana – qazaqty sońynan erte alatyn tulǵa. Bul ult problemasyn sheshýdiń qajetti jáne jetkilikti sharty bolyp tabylady. Bul «esep» basqasha jaǵdaıda sheshilmeıdi. Osyny umytpaý kerek. Mende munyń tolyq konsepsıasy da bar. Ary qaraı da aıta berýge bolar edi. Biraq ulttyń jaýlary muny paıdalanyp ketýi yqtımal.
Iá. Mundaı mıtıńilik sharaǵa túrtki bolatyn saıası da, áleýmettik te jaǵdaılar baıaǵyda pisip jetilgen. Ásirese jer máselesi – beıbit mıtıń túgili, tóńkeriske de jetkilikti sebep bolyp tabylady.
Sosyn qytaı ekspansıasy, Ata zańǵa engizilmek bolǵan ózgerister (26-bap), Qylmystyq kodekstegi 174, 184-baptar, qymbatshylyq, eldegi jemqorlyq, t.t. tolyp jatyr. Bul jıyntyq emes, tipti osylardyń bireýi ǵana qoǵamnyń pármendi qarsylyǵyna arqaý bola alady! Másele problemanyń az, ıakı kóptiginde emes, halyqqa uǵynyqty etip jetkize bilýde! Mysaly, jaı ǵana jemqorlyqqa qarsy mıtıńke shaqyrsań, el tyrp etpeıdi. Al osy jemqorlyqtyń túbi nege alyp baratynyn naqty kórsete alsań, halyq dúr eteri sózsiz. Halyq ózine túsinikti dúnıeni ǵana qoldaıdy.
Árıne, mıtıńini qoldaýshylar sany kúnnen-kúnge ósip keledi. Óse de beredi. Buǵan basty sebep – halyqtyń Ábilázovke senim artqanynan buryn, ury bılikten ábden yǵyry shyqqandyǵy! Halyq qazir qatty qınalyp otyr. Bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly – úlken ózgeris ekenin el biledi. Al Ábilázov bolsa, izdegenge – tabylǵan, sol ózgeristi jasaımyn dep jarıalap jatyr. Ábilázov – ýaqyttyń ózi týdyrǵan tulǵasy! Muny az ýaqyttan soń bárimiz de túsinemiz.
Bir ǵana basa aıtatyn nárse: Ábilázov mundaı qoǵamdyq «esepti» sheshý barysynda qajetti jáne jetkilikti sharttardy túgendep, qoldanatyn amaldarynyń strategıalyq túpki mánine asa joǵary kóńil bólýi tıis! Strategıanyń durystyǵy, ıaǵnı uzaqty kóre bilý – maqsatqa jetýdiń mańyzdy quraly.
Bıliktiń bar maqsaty – mıtıńti, ásirese ruqsat etilmegen mıtıńti qalaıda boldyrtpaý. Osy maqsatta bılik óziniń kóptegen agentterin daıyndap, olardy jarnamalap, elge «ultshyl» etip kórsetip, halyq pen ózderiniń arasyna «kópir» jasap aldy. Bul «kópirlerdiń» isi, túptep kelgende – qaınaýy jetip, jarylý temperatýrasyna taıap qalǵan halyq talabyn mınıstrlermen jeke kezdesý, áńgimelesý barysynda «sheship», eldi ezip otyrǵan adamdardyń ózine sol eldi qaıtadan jalyndyryp, táýeldi etip qoıdy. Ulttyń rýhyn syndyrdy. Bular ózderi bilip, ne shynymen bilmeı, Ermurat Bapı aıtqandaı, «mınıstrmen mámile jasaýdy qazaq qozǵalysynyń basty baǵytyna aınaldyrǵysy keledi», ıaǵnı halyqtyń quldyq kúıde qala berýin uzartyp júrgender.
Osyndaı jaǵdaı qalyptasqan búgingi qoǵamda mıtıń jasaýǵa umtylǵannan góri, «mıtıń jasaımyz!» dese, qoǵam qulaq túretin aıbyndy saıası qozǵalys qurǵan abzal. Eldiń túkpir-túkpirindegi aýyl halqynyń ózi buǵan daıyn otyr. Iaǵnı, basqasha aıtqanda, mundaı qadamdy qoǵamnyń ózi qazir «surap» tur. Bul istiń túbi – sol mıtıńtiń ózi! Osy daıyn turǵan múmkindikti paıdalanbaı, attap ótip, birden jalpyulttyq mıtıń jasaýǵa talpyný – burys qadam. Kútken nátıje bermeıtin qadam. Jalpyulttyq mıtıń jasaýǵa qaraǵanda, jalpyulttyq pármendi saıası qozǵalys qurý áldeqaıda, kóp kedergisiz júzege asatyn, qazirgi qoǵamdyq sanamen úndesip turǵan amal.
Mine, eldegi kez kelgen ózgeristi mıtıńisiz-aq jasaýdyń joly. Bılik aıtqanyńa kónbeı me: jalpyulttyq qozǵalysty jalpyulttyq mıtıńige aınaldyra salasyń. Al bul – Maıdan!
Qýat KÚNBOLATOV, JSDP saıası keńesiniń múshesi:
– Qazirgi ınternet damyǵan zamanda halyqty mıtıńige toptastyrý máselesi shamamen jeńildegen. Oǵan mysal retinde jaqynda búkil Reseıdi dúrliktirgen korrýpsıaǵa qarsy mıtıńilerdi keltirýge bolady, óıtkeni olar tek áleýmettik jelilerdi qoldaný arqyly jasalynǵan bolatyn. Sonymen birge bizde de, Reseıde de bılik kez kelgen beıbit mıtıńini ózine qaýip retinde qabyldaıtyn zamanǵa tireldik, sondyqtan bas kótergen azamattardy jazalaıtyny sózsiz. Sonymen birge Reseıde mıtıńilerge moratorıı jarıalaý týraly oılar týyndap jatyr. Biz solardan kórgendi jasaýǵa úırenip qalǵandyqtan, bizge de bul «jańartýdyń» kelý yqtımaldyǵy bar dep esepteımin.
Degenmen, mıtıńini boldyrý ne boldyrmaý – bıliktiń óz qolynda. Iaǵnı, eger halyqtyń turmys jaǵdaıy budan da nashar hálge jetse, sonymen birge bas kótergen azamattardy janshyp qana máseleni tyǵyndap otyrsa, nemese memlekettik qyzyǵýshylyqtar sheteldikterge tapsyrylsa, onda mıtıńilerdiń shyǵýyna esh kúmánim joq.
Jalpy, elde qarsylyq mıtıńisine saıası-áleýmettik jaǵdaı jetildi dep, esh ekspert aıta almaıdy dep bilemin. Bundaı joramal berý dúnıe júziniń esh bir jerinde joq. Demek, qaınaý sheginiń qandaı ekenin eshkim aıtpaıdy.
Qazaqstannyń basym kópshiligi qazaq ultynyń ókilderi bolǵandyqtan, osy ulttyń ar-namysyna tıetin máseleler negizinde toptastyrýǵa bolady dep oılaımyn. Ábilázovti qoldaýshylar salystyrmaly túrde az emes bolýy kerek, kóbinese ol lıberaldy qundylyqtardy ustanatyn adamdar. Iaǵnı, oqyǵan, qalada týyp ósken, ınternetti jaqsy meńgergen azamattar bolýy kerek, meniń oıymsha, shamamen halyqtyń 5%. Basqa halyq qoldaýy da múmkin, biraq kópshilik áli áleýmettik jelilerdi tolyq meńgermegen, sondyqtan kóp aqparatty áli de fıltrden ótkizilgennen keıin teledıdardan alady.
Beıbit túrde ózgerister jasaý – árıne, múmkin. Ol úshin óte ádiletti saılaý ótkizilýi qajet. Sodan soń birtindep ózgerister de ózdiginen keledi.
Saýalnamany daıyndaǵan «DAT» gazetiniń tilshisi - Azamat Sharmanhanuly
